Adhyāya 4

गार्ग्यो ह वै बालाकिरनूचानः संस्पष्ट आस सोऽयमुशिनरेषु संवसन्मत्स्येषु कुरुपञ्चालेषु काशीविदेहेष्विति सहाजातशत्रुं काश्यमेत्योवाच ब्रह्म ते ब्रवाणीति तं होवाच अजातशत्रुः सहस्रं दद्मस्त एतस्यां वाचि जनको जनक इति वा उ जना धावन्तीति॥ 1 ॥

gārgyo ha vai bālākiranūcānaḥ saṃspaṣṭa āsa so'yamuśinareṣu saṃvasanmatsyeṣu kurupañcāleṣu kāśīvideheṣviti sahājātaśatruṃ kāśyametyovāca brahma te bravāṇīti taṃ hovāca ajātaśatruḥ sahasraṃ dadmasta etasyāṃ vāci janako janaka iti vā u janā dhāvantīti

स होवाच बालाकिर्य एवैष आदित्ये पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मामैतस्मिन्समवादयिष्ठा बृहत्पाण्डरवासा अतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्तेऽतिष्ठाः सर्वेषां भूतानां मूर्धा भवति॥ 2 ॥

sa hovāca bālākirya evaiṣa āditye puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmāmaitasminsamavādayiṣṭhā bṛhatpāṇḍaravāsā atiṣṭhāḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ mūrdheti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste'tiṣṭhāḥ sarveṣāṃ bhūtānāṃ mūrdhā bhavati

स एवैष बालाकिर्य एवैष चन्द्रमसि पुरुषस्तमेवाहं ब्रह्मोपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठाः सोमो राजान्नस्यात्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्तेऽन्नस्यात्मा भवति॥ 3 ॥

sa evaiṣa bālākirya evaiṣa candramasi puruṣastamevāhaṃ brahmopāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsamavādayiṣṭhāḥ somo rājānnasyātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste'nnasyātmā bhavati

सहोवाच बालाकिर्य एवैष विद्युति पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मा मैतस्मिन्समवादयिष्ठास्तेजस्यात्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते तेजस्यात्मा भवति॥ 4 ॥

sahovāca bālākirya evaiṣa vidyuti puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmā maitasminsamavādayiṣṭhāstejasyātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste tejasyātmā bhavati

स होवाच बालाकिर्य एवैष स्तनयित्नौ पुरुष एतमेवाहं ब्रह्मोपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मामैतस्मिन्समवादयिष्ठाः शब्दस्यात्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते शब्दस्यात्मा भवति॥ 5 ॥

sa hovāca bālākirya evaiṣa stanayitnau puruṣa etamevāhaṃ brahmopāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmāmaitasminsamavādayiṣṭhāḥ śabdasyātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste śabdasyātmā bhavati

स होवाच बालाकिर्य एवैष आकाशे पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मामैतस्मिन्समवादयिष्ठाः पूर्णमप्रवर्ति ब्रह्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते पूर्यते प्रजया पशुभिर्नो एव स्वयं नास्य प्रजा पुरा कालात्प्रवर्तते॥ 6 ॥

sa hovāca bālākirya evaiṣa ākāśe puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmāmaitasminsamavādayiṣṭhāḥ pūrṇamapravarti brahmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste pūryate prajayā paśubhirno eva svayaṃ nāsya prajā purā kālātpravartate

स होवाच बालाकिर्य एवैष वायौ पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मामैतस्मिन्समवादयिष्ठा इन्द्रो वैकुण्ठोऽपराजिता सेनेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते जिष्णुर्ह वा पराजिष्णुरन्यतरस्य ज्ज्यायन्भवति॥ 7 ॥

sa hovāca bālākirya evaiṣa vāyau puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmāmaitasminsamavādayiṣṭhā indro vaikuṇṭho'parājitā seneti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste jiṣṇurha vā parājiṣṇuranyatarasya jjyāyanbhavati

स होवाच बालाकिर्य एवैषोऽग्नौ पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मामैतस्मिन्समवादयिष्ठा विषासहिरिति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते विषासहिर्वा एष भवति॥ 8 ॥

sa hovāca bālākirya evaiṣo'gnau puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmāmaitasminsamavādayiṣṭhā viṣāsahiriti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste viṣāsahirvā eṣa bhavati

स होवाच बालाकिर्य एवैषोऽप्सु पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मामैतस्मिन्समवादयिष्ठा नाम्न्यस्यात्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते नाम्न्यस्यात्मा भवतीति अधिदैवतमथाध्यात्मम्॥ 9 ॥

sa hovāca bālākirya evaiṣo'psu puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmāmaitasminsamavādayiṣṭhā nāmnyasyātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste nāmnyasyātmā bhavatīti adhidaivatamathādhyātmam

स होवाच बालाकिर्य एवैष आदर्शे पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मामैतस्मिन्समवादयिष्ठाः प्रतिरूप इति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते प्रतिरूपो हैवास्य प्रजायामाजायते नाप्रतिरूपः॥ 10 ॥

sa hovāca bālākirya evaiṣa ādarśe puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmāmaitasminsamavādayiṣṭhāḥ pratirūpa iti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste pratirūpo haivāsya prajāyāmājāyate nāpratirūpaḥ

स होवाच बालाकिर्य एवैष प्रतिश्रुत्काया पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मामैतस्मिन्समवादयिष्ठा द्वितीयोऽनपग इति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते विन्दते द्वितीयाद्द्वितीयवान्भवति॥ 11 ॥

sa hovāca bālākirya evaiṣa pratiśrutkāyā puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmāmaitasminsamavādayiṣṭhā dvitīyo'napaga iti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste vindate dvitīyāddvitīyavānbhavati

स होवाच बालाकिर्य एवैष शब्दः पुरुषमन्वेति तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मामैतस्मिन्समवादयिष्ठा असुरिति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते नो एव स्वयं नास्य प्रजा पुराकालात्सम्मोहमेति॥ 12 ॥

sa hovāca bālākirya evaiṣa śabdaḥ puruṣamanveti tamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmāmaitasminsamavādayiṣṭhā asuriti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste no eva svayaṃ nāsya prajā purākālātsammohameti

स होवाच बालाकिर्य एवैष च्छायायां पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मामैतस्मिन्समवादयिष्ठामृत्युरिति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते नो एव स्वयं नास्य प्रजा पुरा कालात्प्रमीयते॥ 13 ॥

sa hovāca bālākirya evaiṣa cchāyāyāṃ puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmāmaitasminsamavādayiṣṭhāmṛtyuriti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste no eva svayaṃ nāsya prajā purā kālātpramīyate

स होवाच बालाकिर्य एवैष शारीरः पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मामैतस्मिन्समवादयिष्ठाः प्रजापतिरिति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते प्रजायते प्रजया पशुभिः॥ 14 ॥

sa hovāca bālākirya evaiṣa śārīraḥ puruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmāmaitasminsamavādayiṣṭhāḥ prajāpatiriti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste prajāyate prajayā paśubhiḥ

स होवाच बालाकिर्य एवैष प्राज्ञ आत्मा येनैतत्सुप्तः स्वप्नमाचरति तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मामैतस्मिन्समवादयिष्ठा यमो राजेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्ते सर्वं हास्मा इदं श्रैष्ठ्याय गम्यते॥ 15 ॥

sa hovāca bālākirya evaiṣa prājña ātmā yenaitatsuptaḥ svapnamācarati tamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmāmaitasminsamavādayiṣṭhā yamo rājeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāste sarvaṃ hāsmā idaṃ śraiṣṭhyāya gamyate

स होवाच बालाकिर्य एवैष दक्षिणेक्षन्पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मामैतस्मिन्समवादयिष्ठा नान्न आत्माग्निरात्मा ज्योतिष्ट आत्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्त एतेषां सर्वेषामात्मा भवति॥ 16 ॥

sa hovāca bālākirya evaiṣa dakṣiṇekṣanpuruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmāmaitasminsamavādayiṣṭhā nānna ātmāgnirātmā jyotiṣṭa ātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāsta eteṣāṃ sarveṣāmātmā bhavati

स होवाच बालाकिर्य एवैष सव्येक्षन्पुरुषस्तमेवाहमुपास इति तं होवाचाजातशत्रुर्मामैतस्मिन्समवादयिष्ठाः सत्यस्यात्मा विद्युत आत्मा तेजस आत्मेति वा अहमेतमुपास इति स यो हैतमेवमुपास्त एतेषां सर्वेषामात्मा भवतीति॥ 17 ॥

sa hovāca bālākirya evaiṣa savyekṣanpuruṣastamevāhamupāsa iti taṃ hovācājātaśatrurmāmaitasminsamavādayiṣṭhāḥ satyasyātmā vidyuta ātmā tejasa ātmeti vā ahametamupāsa iti sa yo haitamevamupāsta eteṣāṃ sarveṣāmātmā bhavatīti

तत उ ह बालाकिस्तूष्णीमास तं होवाचाजातशत्रुरेतावन्नु बालाकीति एतावद्धीति होवाच बालाकिस्तं होवाचाजातशत्रुर्मृषा वै किल मा संवदिष्ठा ब्रह्म ते ब्रवाणीति होवाच यो वै बालाक एतेषां पुरुषाणां कर्ता यस्य वैतत्कर्म स वेदितव्य इति तत उ ह बालाकिः समित्पाणिः प्रतिचक्रामोपायानीति तं होवाचजातशत्रुः प्रतिलोमरूपमेव स्याद्यत्क्षत्रियो ब्राह्मणमुपनयीतैहि व्येव त्वा ज्ञपयिष्यामीति तं ह पाणावभिपद्य प्रवव्राज तौ ह सुप्तं पुरुषमीयतुस्तं हाजातशत्रुरामन्त्रयांचक्रे बृहत्पाण्डरवासः सोमराजन्निति स उ ह तूष्णीमेव शिश्ये तत उ हैनं यष्ट्या विचिक्षेप स तत एव समुत्तस्थौ तं होवाचाजातशत्रुः क्वैष एतद्वा लोके पुरुषोऽशयिष्ट क्वैतदभूत्कुत एतदागादिति तदु ह बालाकिर्न विजज्ञौ॥ 18 ॥

tata u ha bālākistūṣṇīmāsa taṃ hovācājātaśatruretāvannu bālākīti etāvaddhīti hovāca bālākistaṃ hovācājātaśatrurmṛṣā vai kila mā saṃvadiṣṭhā brahma te bravāṇīti hovāca yo vai bālāka eteṣāṃ puruṣāṇāṃ kartā yasya vaitatkarma sa veditavya iti tata u ha bālākiḥ samitpāṇiḥ praticakrāmopāyānīti taṃ hovācajātaśatruḥ pratilomarūpameva syādyatkṣatriyo brāhmaṇamupanayītaihi vyeva tvā jñapayiṣyāmīti taṃ ha pāṇāvabhipadya pravavrāja tau ha suptaṃ puruṣamīyatustaṃ hājātaśatrurāmantrayāṃcakre bṛhatpāṇḍaravāsaḥ somarājanniti sa u ha tūṣṇīmeva śiśye tata u hainaṃ yaṣṭyā vicikṣepa sa tata eva samuttasthau taṃ hovācājātaśatruḥ kvaiṣa etadvā loke puruṣo'śayiṣṭa kvaitadabhūtkuta etadāgāditi tadu ha bālākirna vijajñau

तं होवाचाजातशत्रुर्यत्रैष एतद्बालाके पुरुषोऽशयिष्ट यत्रैतदभूद्यत एतदागाद्धिता नाम हृदयस्य नाड्यो हृदयात्पुरीततमभिप्रतन्वन्ति यथा सहस्रधा केशो विपाटितस्तावदण्व्यः पिङ्गलस्याणिम्ना तिष्ठन्ते शुक्लस्य कृष्णस्य पीतस्य लोहितस्येति तासु तदा भवति यदा सुप्तः स्वप्नं न कंचन पश्यत्यथास्मिन्प्राण एवैकधा भवति तथैनं वाक्सर्वैर्नामभिः सहाप्येति मनः सर्वैर्ध्यातैः सहाप्येति चक्षुः सर्वै रूपैः सहाप्येति श्रोत्रं सर्वैः शब्दैः सहाप्येति मनः सर्वैर्ध्यातैः सहाप्येति स यदा प्रतिबुध्यते यथाग्नेर्ज्वलतो विस्फुलिङ्गा विप्रतिष्ठेरन्नेवमेवैतस्मादात्मनः प्राणा यथायतनं विप्रतिष्ठन्ते प्राणेभ्यो देवा देवेभ्यो लोकास्तद्यथा क्षुरः क्षुरध्याने हितः स्याद्विश्वम्भरो वा विश्वम्भरकुलाय एवमेवैष प्राज्ञ आत्मेदं शरीरमनुप्रविष्ट आ लोमभ्य आ नखेभ्यः॥ 19 ॥

taṃ hovācājātaśatruryatraiṣa etadbālāke puruṣo'śayiṣṭa yatraitadabhūdyata etadāgāddhitā nāma hṛdayasya nāḍyo hṛdayātpurītatamabhipratanvanti yathā sahasradhā keśo vipāṭitastāvadaṇvyaḥ piṅgalasyāṇimnā tiṣṭhante śuklasya kṛṣṇasya pītasya lohitasyeti tāsu tadā bhavati yadā suptaḥ svapnaṃ na kaṃcana paśyatyathāsminprāṇa evaikadhā bhavati tathainaṃ vāksarvairnāmabhiḥ sahāpyeti manaḥ sarvairdhyātaiḥ sahāpyeti cakṣuḥ sarvai rūpaiḥ sahāpyeti śrotraṃ sarvaiḥ śabdaiḥ sahāpyeti manaḥ sarvairdhyātaiḥ sahāpyeti sa yadā pratibudhyate yathāgnerjvalato visphuliṅgā vipratiṣṭherannevamevaitasmādātmanaḥ prāṇā yathāyatanaṃ vipratiṣṭhante prāṇebhyo devā devebhyo lokāstadyathā kṣuraḥ kṣuradhyāne hitaḥ syādviśvambharo vā viśvambharakulāya evamevaiṣa prājña ātmedaṃ śarīramanupraviṣṭa ā lomabhya ā nakhebhyaḥ

तमेतमात्मानमेतमात्मनोऽन्ववस्यति यथा श्रेष्ठिनं स्वास्तद्यथा श्रेष्ठैः स्वैर्भुङ्क्ते यथा वा श्रेष्ठिनं स्वा भुञ्जन्त एवमेवैष प्राज्ञ आत्मैतैरात्मभिर्भुङ्क्ते ।यथा श्रेष्ठी स्वैरेवं वैतमात्मानमेत आत्मनोऽन्ववस्यन्ति यथा श्रेष्ठिनं स्वाः स यावद्ध वा इन्द्र एतमात्मानं न विजज्ञौ तावदेनमसुरा अभिबभूवुः स यदा विजज्ञावथ हत्वासुरान्विजित्य सर्वेषां भूतानां श्रैष्ठ्यं स्वाराज्यमाधिपत्यं पर्येति तथो एवैवं विद्वान्सर्वेषां भूतानां श्रैष्ठ्यं स्वाराज्यमाधिपत्यं पर्येति य एवं वेद य एवं वेद॥ 20 ॥

tametamātmānametamātmano'nvavasyati yathā śreṣṭhinaṃ svāstadyathā śreṣṭhaiḥ svairbhuṅkte yathā vā śreṣṭhinaṃ svā bhuñjanta evamevaiṣa prājña ātmaitairātmabhirbhuṅkte | yathā śreṣṭhī svairevaṃ vaitamātmānameta ātmano'nvavasyanti yathā śreṣṭhinaṃ svāḥ sa yāvaddha vā indra etamātmānaṃ na vijajñau tāvadenamasurā abhibabhūvuḥ sa yadā vijajñāvatha hatvāsurānvijitya sarveṣāṃ bhūtānāṃ śraiṣṭhyaṃ svārājyamādhipatyaṃ paryeti tatho evaivaṃ vidvānsarveṣāṃ bhūtānāṃ śraiṣṭhyaṃ svārājyamādhipatyaṃ paryeti ya evaṃ veda ya evaṃ veda