Paṭala 1

एकं ज्ञानं नित्यमाद्यन्तशून्यं नान्यत् किञ्चिद्वर्तते ते वस्तु सत्यम् ।यद्भेदोस्मिन्निन्द्रियोपाधिना वै ज्ञानस्यायं भासते नान्यथैव॥ 1 ॥

ekaṃ jñānaṃ nityamādyantaśūnyaṃ nānyat kiñcidvartate te vastu satyam | yadbhedosminnindriyopādhinā vai jñānasyāyaṃ bhāsate nānyathaiva

अथ भक्तानुरक्तोऽहं वक्ष्ये योगानुशासनम् ।ईश्वरः सर्वभूतानामात्ममुक्तिप्रदायकः॥ 2 ॥

atha bhaktānurakto'haṃ vakṣye yogānuśāsanam | īśvaraḥ sarvabhūtānāmātmamuktipradāyakaḥ

त्यक्त्वा विवादशीलानां मतं दुर्ज्ञानहेतुकम् ।आत्मज्ञानाय भूतानामनन्यगतिचेतसाम्॥ 3 ॥

tyaktvā vivādaśīlānāṃ mataṃ durjñānahetukam | ātmajñānāya bhūtānāmananyagaticetasām

सत्यं केचित्प्रशंसन्ति तपः शौचं तथापरे ।क्षमां केचित्प्रशंसन्ति तथैव सममार्ज्जवम्॥ 4 ॥

satyaṃ kecitpraśaṃsanti tapaḥ śaucaṃ tathāpare | kṣamāṃ kecitpraśaṃsanti tathaiva samamārjjavam

केचिद्दानं प्रशंसन्ति पितृकर्म तथापरे ।केचित्कर्म प्रशंसन्ति केचिद्वैराग्यमुत्तमम्॥ 5 ॥

keciddānaṃ praśaṃsanti pitṛkarma tathāpare | kecitkarma praśaṃsanti kecidvairāgyamuttamam

केचिद्गृहस्थकर्माणि प्रशंसन्ति विचक्षणाः ।अग्निहोत्रादिकं कर्म तथा केचित् परं विदुः॥ 6 ॥

kecidgṛhasthakarmāṇi praśaṃsanti vicakṣaṇāḥ | agnihotrādikaṃ karma tathā kecit paraṃ viduḥ

मन्त्रयोगं प्रशंसन्ति किचित्तिर्थानुसेवनम् ।एवं बहूनुपायांस्तु प्रवदन्ति हि मुक्तये॥ 7 ॥

mantrayogaṃ praśaṃsanti kicittirthānusevanam | evaṃ bahūnupāyāṃstu pravadanti hi muktaye

एवं व्यवसिता लोके कृत्याकृत्यविदो जनाः ।व्यामोहमेव गच्छन्ति विमुक्ताः पापकर्मभिः॥ 8 ॥

evaṃ vyavasitā loke kṛtyākṛtyavido janāḥ | vyāmohameva gacchanti vimuktāḥ pāpakarmabhiḥ

एतन्मतावलम्बी यो लब्ध्वा दुरितपुण्यके ।भ्रमतीत्यवशः सोऽत्र जन्ममृत्युपरम्पराम्॥ 9 ॥

etanmatāvalambī yo labdhvā duritapuṇyake | bhramatītyavaśaḥ so'tra janmamṛtyuparamparām

अन्यैर्मतिमतां श्रेष्ठैर्गुप्तालोकनतत्परैः ।आत्मानो बहवः प्रोक्ता नित्याः सर्वगतास्तथा॥ 10 ॥

anyairmatimatāṃ śreṣṭhairguptālokanatatparaiḥ | ātmāno bahavaḥ proktā nityāḥ sarvagatāstathā

यद्यत्प्रत्यक्षविषयं तदन्यन्नास्ति चक्षते ।कुतः स्वर्गादयः सन्तीत्यन्ये निश्चितमानसाः॥ 11 ॥

yadyatpratyakṣaviṣayaṃ tadanyannāsti cakṣate | kutaḥ svargādayaḥ santītyanye niścitamānasāḥ

ज्ञानप्रवाह इत्यन्ये शून्यं केचित्परं विदुः ।द्वावेव तत्त्वं मन्यन्तेऽपरे प्रकृतिपूरुषौ॥ 12 ॥

jñānapravāha ityanye śūnyaṃ kecitparaṃ viduḥ | dvāveva tattvaṃ manyante'pare prakṛtipūruṣau

अत्यन्तभिन्नमतयः परमार्थपराङ्मुखाः ।एवमन्ये तु सञ्चिन्त्य यथामति यथाश्रुतम्॥ 13 ॥

atyantabhinnamatayaḥ paramārthaparāṅmukhāḥ | evamanye tu sañcintya yathāmati yathāśrutam

निरीश्वरमिदं प्राहुः सेश्वरञ्च तथापरे ।वदन्ति विविधैर्भेदैः सुयुक्त्या स्थितिकातराः॥ 14 ॥

nirīśvaramidaṃ prāhuḥ seśvarañca tathāpare | vadanti vividhairbhedaiḥ suyuktyā sthitikātarāḥ

एते चान्ये च मुनयः संज्ञाभेदा पृथग्विधाः ।शास्त्रेषु कथिता ह्येते लोकव्यामोहकारकाः॥ 15 ॥

ete cānye ca munayaḥ saṃjñābhedā pṛthagvidhāḥ | śāstreṣu kathitā hyete lokavyāmohakārakāḥ

एतद्विवादशीलानां मतं वक्तुं न शक्यते ।भ्रमन्त्यस्मिञ्जनाः सर्वे मुक्तिमार्गबहिष्कृताः॥ 16 ॥

etadvivādaśīlānāṃ mataṃ vaktuṃ na śakyate | bhramantyasmiñjanāḥ sarve muktimārgabahiṣkṛtāḥ

आलोक्य सर्वशास्त्राणि विचार्य च पुनः पुनः ।इदमेकं सुनिष्पन्नं योगशास्त्रं परं मतम्॥ 17 ॥

ālokya sarvaśāstrāṇi vicārya ca punaḥ punaḥ | idamekaṃ suniṣpannaṃ yogaśāstraṃ paraṃ matam

यस्मिन्ज्ञाते सर्वमिदं यातं भवति निश्चितम् ।तस्मिन्परिश्रमः कार्यः किमन्यच्छास्त्रभाषितम्॥ 18 ॥

yasminjñāte sarvamidaṃ yātaṃ bhavati niścitam | tasminpariśramaḥ kāryaḥ kimanyacchāstrabhāṣitam

योगशास्त्रमिदं गोप्यमस्माभिः परिभाषितम् ।सुभक्ताय प्रदातव्यं त्रैलोक्ये च महात्मने॥ 19 ॥

yogaśāstramidaṃ gopyamasmābhiḥ paribhāṣitam | subhaktāya pradātavyaṃ trailokye ca mahātmane

कर्मकाण्डं ज्ञानकाण्डमिति वेदो द्विधा मतः ।भवति द्विविधो भेदो ज्ञानकाण्डस्य कर्मणः॥ 20 ॥

karmakāṇḍaṃ jñānakāṇḍamiti vedo dvidhā mataḥ | bhavati dvividho bhedo jñānakāṇḍasya karmaṇaḥ

द्विविधः कर्मकाण्डः स्यान्निषेधविधिपूर्वकः ।निषिद्धकर्मकरणे पापं भवति निश्चितम् ।विधिना कर्मकरणे पुण्यं भवति निश्चितम्॥ 21 ॥

dvividhaḥ karmakāṇḍaḥ syānniṣedhavidhipūrvakaḥ | niṣiddhakarmakaraṇe pāpaṃ bhavati niścitam | vidhinā karmakaraṇe puṇyaṃ bhavati niścitam

त्रिविधो विधिकूटः स्यान्नित्यनैमित्तकाम्यतः ।नित्येऽकृते किल्विषं स्यात्काम्ये नैमित्तिके फलम्॥ 22 ॥

trividho vidhikūṭaḥ syānnityanaimittakāmyataḥ | nitye'kṛte kilviṣaṃ syātkāmye naimittike phalam

द्विविधन्तु फलं ज्ञेयं स्वर्गो नरक एव च ।स्वर्गो नानाविधश्चैव नरकोपि तथा भवेत्॥ 23 ॥

dvividhantu phalaṃ jñeyaṃ svargo naraka eva ca | svargo nānāvidhaścaiva narakopi tathā bhavet

पुण्यकर्माणि वै स्वर्गो नरकः पापकर्माणि ।कर्मबन्धमयी सृष्टिर्नान्यथा भवति ध्रुवम्॥ 24 ॥

puṇyakarmāṇi vai svargo narakaḥ pāpakarmāṇi | karmabandhamayī sṛṣṭirnānyathā bhavati dhruvam

जन्तुभिश्चानुभूयन्ते स्वर्गे नानासुखानि च ।नानाविधानि दुःखानि नरके दुःसहानि वै॥ 25 ॥

jantubhiścānubhūyante svarge nānāsukhāni ca | nānāvidhāni duḥkhāni narake duḥsahāni vai

पापकर्मवशाद्दुःखं पुण्यकर्मवशात्सुखम् ।तस्मात्सुखार्थी विविधं पुण्यं प्रकुरुते ध्रुवम्॥ 26 ॥

pāpakarmavaśādduḥkhaṃ puṇyakarmavaśātsukham | tasmātsukhārthī vividhaṃ puṇyaṃ prakurute dhruvam

पापभोगावसाने तु पुनर्जन्म भवेत्खलु ।पुण्यभोगावसाने तु नान्यथा भवति ध्रुवम्॥ 27 ॥

pāpabhogāvasāne tu punarjanma bhavetkhalu | puṇyabhogāvasāne tu nānyathā bhavati dhruvam

स्वर्गेऽपि दुःखसम्भोगः परस्त्रीदर्शनाद्धुवम् ।ततो दुःखमिदं सर्वं भवेन्नास्त्यत्र संशयः॥ 28 ॥

svarge'pi duḥkhasambhogaḥ parastrīdarśanāddhuvam | tato duḥkhamidaṃ sarvaṃ bhavennāstyatra saṃśayaḥ

तत्कर्मकल्पकैः प्रोक्तं पुण्यं पापमिति द्विधा ।पुण्यपापमयो बन्धो देहिनां भवति क्रमात्॥ 29 ॥

tatkarmakalpakaiḥ proktaṃ puṇyaṃ pāpamiti dvidhā | puṇyapāpamayo bandho dehināṃ bhavati kramāt

इहामुत्र फलद्वेषी सफलं कर्म सन्त्यजेत् ।नित्यनैमित्तिकं सङ्गं त्यक्त्वा योगे प्रवर्तते॥ 30 ॥

ihāmutra phaladveṣī saphalaṃ karma santyajet | nityanaimittikaṃ saṅgaṃ tyaktvā yoge pravartate

कर्मकाण्डस्य माहात्म्यं ज्ञात्वा योगी त्यजेत्सुधीः ।पुण्यपापद्वयं त्यक्त्वा ज्ञानकाण्डे प्रवर्तते॥ 31 ॥

karmakāṇḍasya māhātmyaṃ jñātvā yogī tyajetsudhīḥ | puṇyapāpadvayaṃ tyaktvā jñānakāṇḍe pravartate

आत्मा वाऽरेतु द्रष्टव्यः श्रोतव्येत्यादि यच्छ्रुतिः ।सा सेव्या तत्प्रयत्नेन मुक्तिदा हेतुदायिनी॥ 32 ॥

ātmā vā'retu draṣṭavyaḥ śrotavyetyādi yacchrutiḥ | sā sevyā tatprayatnena muktidā hetudāyinī

दुरितेषु च पुण्येषु यो धीर्वृत्तिं प्रचोदयात् ।सोऽहं प्रवर्तते मत्तो जगत्सर्वं चराचरम्॥ 33 ॥

duriteṣu ca puṇyeṣu yo dhīrvṛttiṃ pracodayāt | so'haṃ pravartate matto jagatsarvaṃ carācaram

सर्वं च दृश्यते मत्तः सर्वं च मयि लीयते ।न तद्भिन्नोऽहमस्मीह मद्भिन्नो न तु किञ्चन॥ 34 ॥

sarvaṃ ca dṛśyate mattaḥ sarvaṃ ca mayi līyate | na tadbhinno'hamasmīha madbhinno na tu kiñcana

जलपूर्णेष्वसङ्ख्येषु शरावेषु यथा भवेत् ।एकस्य भात्यसङ्ख्यत्वं तद्वेदोऽत्र न दृश्यते॥ 35 ॥

jalapūrṇeṣvasaṅkhyeṣu śarāveṣu yathā bhavet | ekasya bhātyasaṅkhyatvaṃ tadvedo'tra na dṛśyate

उपाधिषु शरावेषु या सङ्ख्या वर्तते परा ।सा सङ्ख्या भवति यथा रवौ चात्मनि तत्तथा॥ 36 ॥

upādhiṣu śarāveṣu yā saṅkhyā vartate parā | sā saṅkhyā bhavati yathā ravau cātmani tattathā

यथैकः कल्पकः स्वप्ने नानाविधितयेष्यते ।जागरेऽपि तथाप्येकस्तथैव बहुधा जगत्॥ 37 ॥

yathaikaḥ kalpakaḥ svapne nānāvidhitayeṣyate | jāgare'pi tathāpyekastathaiva bahudhā jagat

सर्पबुद्धिर्यथा रज्जौ शुक्तौ वा रजतभ्रमः ।तद्वदेवमिदं विश्वं विवृतं परमात्मनि॥ 38 ॥

sarpabuddhiryathā rajjau śuktau vā rajatabhramaḥ | tadvadevamidaṃ viśvaṃ vivṛtaṃ paramātmani

रज्जुज्ञानाद्यथा सर्पो मिथ्यारूपो निवर्तते ।आत्मज्ञानात्तथा याति मिथ्याभूतमिदं जगत्॥ 39 ॥

rajjujñānādyathā sarpo mithyārūpo nivartate | ātmajñānāttathā yāti mithyābhūtamidaṃ jagat

रौप्यभ्रान्तिरियं याति शुक्तिज्ञानाद्यथा खलु ।जगद्भ्रान्तिरियं याति चात्मज्ञानात्सदा तथा॥ 40 ॥

raupyabhrāntiriyaṃ yāti śuktijñānādyathā khalu | jagadbhrāntiriyaṃ yāti cātmajñānātsadā tathā

यथा वंशो रगभ्रान्तिर्भवेद्भेकवसाञ्जनात् ।तथा जगदिदं भ्रान्तिरध्यासकल्पनाज्जगत् ।आत्मज्ञानाद्यथा नास्ति रज्जुज्ञानाद्भुजङ्गमः॥ 41 ॥

yathā vaṃśo ragabhrāntirbhavedbhekavasāñjanāt | tathā jagadidaṃ bhrāntiradhyāsakalpanājjagat | ātmajñānādyathā nāsti rajjujñānādbhujaṅgamaḥ

यथा दोषवशाच्छुक्लः पीतो भवति नान्यथा ।अज्ञानदोषादात्मापि जगद्भवति दुस्त्यजम्॥ 42 ॥

yathā doṣavaśācchuklaḥ pīto bhavati nānyathā | ajñānadoṣādātmāpi jagadbhavati dustyajam

दोषनाशे यथा शुक्लो गृह्यते रोगिणा स्वयम् ।शुक्लज्ञानात्तथाज्ञाननाशादात्मा तथा कृतः॥ 43 ॥

doṣanāśe yathā śuklo gṛhyate rogiṇā svayam | śuklajñānāttathājñānanāśādātmā tathā kṛtaḥ

कालत्रयेऽपि न यथा रज्जुः सर्पो भवेदिति ।तथात्मा न भवेद्विश्वं गुणातीतो निरञ्जनः॥ 44 ॥

kālatraye'pi na yathā rajjuḥ sarpo bhavediti | tathātmā na bhavedviśvaṃ guṇātīto nirañjanaḥ

आगमाऽपायिनोऽनित्यानाश्यत्वेनेश्वरादयः ।आत्मबोधेन केनापि शास्त्रादेतद्विनिश्चितम्॥ 45 ॥

āgamā'pāyino'nityānāśyatveneśvarādayaḥ | ātmabodhena kenāpi śāstrādetadviniścitam

यथा वातवशात्सिन्धावुत्पन्नाः फेनबुद्बुदाः ।तथात्मनि समुद्भूतं संसारं क्षणभङ्गुरम्॥ 46 ॥

yathā vātavaśātsindhāvutpannāḥ phenabudbudāḥ | tathātmani samudbhūtaṃ saṃsāraṃ kṣaṇabhaṅguram

अभेदो भासते नित्यं वस्तुभेदो न भासते ।द्विधात्रिधादिभेदोऽयं भ्रमत्वे पर्यवस्यति॥ 47 ॥

abhedo bhāsate nityaṃ vastubhedo na bhāsate | dvidhātridhādibhedo'yaṃ bhramatve paryavasyati

यद्भूतं यच्च भाव्यं वै मूर्तामूर्तं तथैव च ।सर्वमेव जगदिदं विवृतं परमात्मनि॥ 48 ॥

yadbhūtaṃ yacca bhāvyaṃ vai mūrtāmūrtaṃ tathaiva ca | sarvameva jagadidaṃ vivṛtaṃ paramātmani

कल्पकैः कल्पिता विद्या मिथ्या जाता मृषात्मिका ।एतान्मूलं जगदिदं कथं सत्यं भविष्यति॥ 49 ॥

kalpakaiḥ kalpitā vidyā mithyā jātā mṛṣātmikā | etānmūlaṃ jagadidaṃ kathaṃ satyaṃ bhaviṣyati

चैतन्यात्सर्वमुत्पन्नं जगदेतच्चराचरम् ।तस्मात्सर्वं परित्यज्य चैतेन्यं तु समाश्रयेत्॥ 50 ॥

caitanyātsarvamutpannaṃ jagadetaccarācaram | tasmātsarvaṃ parityajya caitenyaṃ tu samāśrayet

घटस्याभ्यन्तरे बाह्ये यथाकाशं प्रवर्तते ।तथात्माभ्यन्तरे बाह्ये ब्रह्माण्डस्य प्रवर्तते॥ 51 ॥

ghaṭasyābhyantare bāhye yathākāśaṃ pravartate | tathātmābhyantare bāhye brahmāṇḍasya pravartate

सततं सर्वभूतेषु यथाकाशं प्रवर्तते ।तथात्माभ्यन्तरे बाह्ये ब्रह्माण्डस्य प्रवर्तते॥ 52 ॥

satataṃ sarvabhūteṣu yathākāśaṃ pravartate | tathātmābhyantare bāhye brahmāṇḍasya pravartate

वर्तते सर्वभूतेषु यथाकाशं समन्ततः ।तथात्माभ्यन्तरे बाह्ये कार्यवर्गेषु नित्यशः॥ 53 ॥

vartate sarvabhūteṣu yathākāśaṃ samantataḥ | tathātmābhyantare bāhye kāryavargeṣu nityaśaḥ

असंलग्नं यथाकाशं मिथ्याभूतेषु पञ्चसु ।असंलग्नस्तथात्मा तु कार्यवर्गेषु नान्यथा॥ 54 ॥

asaṃlagnaṃ yathākāśaṃ mithyābhūteṣu pañcasu | asaṃlagnastathātmā tu kāryavargeṣu nānyathā

ईश्वरादिजगत्सर्वमात्मव्याप्तं समन्ततः ।एकोऽस्ति सच्चिदानन्दः पूर्णो द्वैतविवर्जितः॥ 55 ॥

īśvarādijagatsarvamātmavyāptaṃ samantataḥ | eko'sti saccidānandaḥ pūrṇo dvaitavivarjitaḥ

यस्मात्प्रकाशको नास्ति स्वप्रकाशो भवेत्ततः ।स्वप्रकाशो यतस्तस्मादात्मा ज्योतिः स्वरूपकः॥ 56 ॥

yasmātprakāśako nāsti svaprakāśo bhavettataḥ | svaprakāśo yatastasmādātmā jyotiḥ svarūpakaḥ

अवच्छिन्नो यतो नास्ति देशकालस्वरूपतः ।आत्मनः सर्वथा तस्मादात्मा पूर्णो भवेत्खलु॥ 57 ॥

avacchinno yato nāsti deśakālasvarūpataḥ | ātmanaḥ sarvathā tasmādātmā pūrṇo bhavetkhalu

यस्मान्न विद्यते नाशः पञ्चभूतैर्वृथात्मकैः ।तस्मादात्मा भवेन्नित्यस्तन्नाशो न भवेत्खलु॥ 58 ॥

yasmānna vidyate nāśaḥ pañcabhūtairvṛthātmakaiḥ | tasmādātmā bhavennityastannāśo na bhavetkhalu

यस्मात्तदन्यो नास्तीह तस्मादेकोऽस्ति सर्वदा ।यस्मात्तदन्यो मिथ्या स्यादात्मा सत्यो भवेत्खलु॥ 59 ॥

yasmāttadanyo nāstīha tasmādeko'sti sarvadā | yasmāttadanyo mithyā syādātmā satyo bhavetkhalu

अविद्याभुतसंसारे दुःखनाशे सुखं यतः ।ज्ञानादाद्यन्तशून्यं स्यात्तस्मादात्मा भवेत्सुखम्॥ 60 ॥

avidyābhutasaṃsāre duḥkhanāśe sukhaṃ yataḥ | jñānādādyantaśūnyaṃ syāttasmādātmā bhavetsukham

यस्मान्नाशितमज्ञानं ज्ञानेन विश्वकारणम् ।तस्मादात्मा भवेज्ज्ञानं ज्ञानं तस्मात्सनातनम्॥ 61 ॥

yasmānnāśitamajñānaṃ jñānena viśvakāraṇam | tasmādātmā bhavejjñānaṃ jñānaṃ tasmātsanātanam

कालतो विविधं विश्वं यदा चैव भवेदिदम् ।तदेकोऽस्ति स एवात्मा कल्पनापथवर्जितः॥ 62 ॥

kālato vividhaṃ viśvaṃ yadā caiva bhavedidam | tadeko'sti sa evātmā kalpanāpathavarjitaḥ

बाह्यानि सर्वभूतानि विनाशं यान्ति कालतः ।यतो वाचो निवर्तन्ते आत्मा द्वैतविवर्जितः॥ 63 ॥

bāhyāni sarvabhūtāni vināśaṃ yānti kālataḥ | yato vāco nivartante ātmā dvaitavivarjitaḥ

न खं वायुर्न चाग्निश्च न जलं पृथिवी न च ।नैतत्कार्यं नेश्वरादि पूर्णैकात्मा भवेत्खलु॥ 64 ॥

na khaṃ vāyurna cāgniśca na jalaṃ pṛthivī na ca | naitatkāryaṃ neśvarādi pūrṇaikātmā bhavetkhalu

आत्मानमात्मनो योगी पश्यत्यात्मनि निश्चितम् ।सर्वसङ्कल्पसंन्यासी त्यक्तमिथ्याभवग्रहः॥ 65 ॥

ātmānamātmano yogī paśyatyātmani niścitam | sarvasaṅkalpasaṃnyāsī tyaktamithyābhavagrahaḥ

आत्मानात्मनि चात्मानं दृष्ट्वानन्तं सुखात्म्कम् ।विस्मृत्य विश्वं रमते समाधेस्तीव्रतस्तथा॥ 66 ॥

ātmānātmani cātmānaṃ dṛṣṭvānantaṃ sukhātmkam | vismṛtya viśvaṃ ramate samādhestīvratastathā

मायैव विश्वजननी नान्या तत्त्वधियापरा ।यदा नाश समायाति विश्वं नास्ति तदा खलु॥ 67 ॥

māyaiva viśvajananī nānyā tattvadhiyāparā | yadā nāśa samāyāti viśvaṃ nāsti tadā khalu

हेयं सर्वमिदं यस्य मायाविलसितं यतः ।ततो न प्रीतिविषयस्तनुवित्तसुखात्मकः॥ 68 ॥

heyaṃ sarvamidaṃ yasya māyāvilasitaṃ yataḥ | tato na prītiviṣayastanuvittasukhātmakaḥ

अरिर्मित्रमुदासीनस्त्रिविधं स्यादिदं जगत् ।व्यवहारेषु नियतं दृश्यते नान्यथा पुनः॥ 69 ॥

arirmitramudāsīnastrividhaṃ syādidaṃ jagat | vyavahāreṣu niyataṃ dṛśyate nānyathā punaḥ

प्रियाप्रियादिभेदस्तु वस्तुषु नियतस्फुटम् ।आत्मोपाधिवशादेवं भवेत्पुत्रादि नान्यथा॥ 70 ॥

priyāpriyādibhedastu vastuṣu niyatasphuṭam | ātmopādhivaśādevaṃ bhavetputrādi nānyathā

मायाविलसितं विश्वं ज्ञात्वैवं श्रुतियुक्तितः ।अध्यारोपापवादाभ्यां लयं कुर्वन्ति योगिनः॥ 71 ॥

māyāvilasitaṃ viśvaṃ jñātvaivaṃ śrutiyuktitaḥ | adhyāropāpavādābhyāṃ layaṃ kurvanti yoginaḥ

कर्मजन्यं विश्वमिदं नत्वकर्मणि वेदना ।निखिलोपाधिहीनो वै यदा भवति पूरुषः ।तदा विजयतेऽखण्डज्ञानरूपी निरञ्जनः॥ 72 ॥

karmajanyaṃ viśvamidaṃ natvakarmaṇi vedanā | nikhilopādhihīno vai yadā bhavati pūruṣaḥ | tadā vijayate'khaṇḍajñānarūpī nirañjanaḥ

स हि कामयते पुरुषः सृजते च प्रजाः स्वयम् ।अविद्या भासते यस्मात्तस्मान्मिथ्या स्वभावतः॥ 73 ॥

sa hi kāmayate puruṣaḥ sṛjate ca prajāḥ svayam | avidyā bhāsate yasmāttasmānmithyā svabhāvataḥ

शुद्धे ब्रह्मणि सम्बद्धो विद्यया सहजो भवेत् ।ब्रह्मतेजोंऽशतो याति तत आभासते नभः॥ 74 ॥

śuddhe brahmaṇi sambaddho vidyayā sahajo bhavet | brahmatejoṃ'śato yāti tata ābhāsate nabhaḥ

तस्मात्प्रकाशते वायुर्वायोरग्निस्ततो जलम् ।प्रकाशते ततः पृथ्वीकल्पनेयं स्थिता सति॥ 75 ॥

tasmātprakāśate vāyurvāyoragnistato jalam | prakāśate tataḥ pṛthvīkalpaneyaṃ sthitā sati

आकाशाद्वायुराकाशः पवनादग्निसम्भवः ।खेवाताग्नेर्जलं व्योमवाताग्नेर्वारितो मही॥ 76 ॥

ākāśādvāyurākāśaḥ pavanādagnisambhavaḥ | khevātāgnerjalaṃ vyomavātāgnervārito mahī

खं शब्दलक्षणं वायुश्चञ्चलः स्पर्शलक्षणः ।स्याद्रूपलक्षणं तेजः सलिलं रसलक्षणम्॥ 77 ॥

khaṃ śabdalakṣaṇaṃ vāyuścañcalaḥ sparśalakṣaṇaḥ | syādrūpalakṣaṇaṃ tejaḥ salilaṃ rasalakṣaṇam

गन्धलक्षणिका पृथ्वी नान्यथा भवति ध्रुवम् ।विषेशगुणाः स्फुरति यतः शास्त्रादिनिर्णयः॥ 78 ॥

gandhalakṣaṇikā pṛthvī nānyathā bhavati dhruvam | viṣeśaguṇāḥ sphurati yataḥ śāstrādinirṇayaḥ

शब्दैकगुण्माकाशं द्विगुणो वायुरुच्यते ।तथैव त्रिगुणं तेजो भवन्त्यापश्चतुर्गुणाः॥ 79 ॥

śabdaikaguṇmākāśaṃ dviguṇo vāyurucyate | tathaiva triguṇaṃ tejo bhavantyāpaścaturguṇāḥ

शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गन्धस्तथैव च ।एतत्पञ्चगुणा पृथ्वी कल्पकैः कल्प्यतेऽधुना॥ 80 ॥

śabdaḥ sparśaśca rūpaṃ ca raso gandhastathaiva ca | etatpañcaguṇā pṛthvī kalpakaiḥ kalpyate'dhunā

चक्षुषा गृह्यते रूपं गन्धो घ्राणेन गृह्यते ।रसो रसनया स्पर्शस्त्वचा सङ्गृह्यते परम् ।श्रोत्रेण गृह्यते शब्दो नियतं भाति नान्यथा॥ 81 ॥

cakṣuṣā gṛhyate rūpaṃ gandho ghrāṇena gṛhyate | raso rasanayā sparśastvacā saṅgṛhyate param | śrotreṇa gṛhyate śabdo niyataṃ bhāti nānyathā

चैतन्यात्सर्वमुत्पन्नं जगदेतच्चराचरम् ।अस्ति चेत्कल्पनेयं स्यान्नास्ति चेदस्ति चिन्मयम्॥ 82 ॥

caitanyātsarvamutpannaṃ jagadetaccarācaram | asti cetkalpaneyaṃ syānnāsti cedasti cinmayam

पृथ्वी शीर्णा जलं मग्ना जलं मग्नं च तेजसि ।लीनं वायौ तथा तेजो व्योम्नि वातो लयं ययौ ।अविद्यायां महाकाशो लीयते परमे पदे॥ 83 ॥

pṛthvī śīrṇā jalaṃ magnā jalaṃ magnaṃ ca tejasi | līnaṃ vāyau tathā tejo vyomni vāto layaṃ yayau | avidyāyāṃ mahākāśo līyate parame pade

विक्षेपावरणाशक्तिर्दुरन्ता दुःखरूपिणी ।जडरूपा महामाया रजःसत्त्वतमोगुणा॥ 84 ॥

vikṣepāvaraṇāśaktirdurantā duḥkharūpiṇī | jaḍarūpā mahāmāyā rajaḥsattvatamoguṇā

सा मायावरणाशक्त्यावृताविज्ञानरूपिणी ।दर्शयेज्जगदाकारं तं विक्षेपस्वभावतः॥ 85 ॥

sā māyāvaraṇāśaktyāvṛtāvijñānarūpiṇī | darśayejjagadākāraṃ taṃ vikṣepasvabhāvataḥ

तमोगुणात्मिका विद्या या सा दुर्गा भवेत्स्वयम् ।ईश्वरं तदुपहितं चैतन्यं तदभूद्ध्रुवम्॥ 86 ॥

tamoguṇātmikā vidyā yā sā durgā bhavetsvayam | īśvaraṃ tadupahitaṃ caitanyaṃ tadabhūddhruvam

सत्त्वाधिका च या विद्या लक्ष्मीः स्याद्दिव्यरूपिणी ।चैतन्यं तदुपहितं विष्णुर्भवति नान्यथा॥ 87 ॥

sattvādhikā ca yā vidyā lakṣmīḥ syāddivyarūpiṇī | caitanyaṃ tadupahitaṃ viṣṇurbhavati nānyathā

रजोगुणाधिका विद्या ज्ञेया सा वै सरस्वती ।कश्चित्स्वरूपो भवति ब्रह्मा तदुपधारकः॥ 88 ॥

rajoguṇādhikā vidyā jñeyā sā vai sarasvatī | kaścitsvarūpo bhavati brahmā tadupadhārakaḥ

ईशाद्याः सकला देवा दृश्यन्ते परमात्मनि ।शरीरादिजडं सर्वं सा विद्या तत्तथा तथा॥ 89 ॥

īśādyāḥ sakalā devā dṛśyante paramātmani | śarīrādijaḍaṃ sarvaṃ sā vidyā tattathā tathā

एवंरूपेण कल्पन्ते कल्पका विश्वसम्भवम् ।तत्त्वातत्त्वं भवन्तीह कल्पनान्येन नोदिता॥ 90 ॥

evaṃrūpeṇa kalpante kalpakā viśvasambhavam | tattvātattvaṃ bhavantīha kalpanānyena noditā

प्रमेयत्वादिरूपेण सर्वं वस्तु प्रकाश्यते ।तथैव वस्तुनास्त्येव भासको वर्तकः परः॥ 91 ॥

prameyatvādirūpeṇa sarvaṃ vastu prakāśyate | tathaiva vastunāstyeva bhāsako vartakaḥ paraḥ

स्वरूपत्वेन रूपेण स्वरूपं वस्तु भाष्यते ।विशेषशब्दोपादाने भेदो भवति नान्यथा॥ 92 ॥

svarūpatvena rūpeṇa svarūpaṃ vastu bhāṣyate | viśeṣaśabdopādāne bhedo bhavati nānyathā

एकः सत्तापूरितानन्दरूपः पूर्णो व्यापी वर्तते नास्ति किञ्चित् ।एतज्ज्ञानं यः करोत्येव नित्यं मुक्तः स स्यान्मृत्युसंसारदुःखात्॥ 93 ॥

ekaḥ sattāpūritānandarūpaḥ pūrṇo vyāpī vartate nāsti kiñcit | etajjñānaṃ yaḥ karotyeva nityaṃ muktaḥ sa syānmṛtyusaṃsāraduḥkhāt

यस्यारोपापवादाभ्यां यत्र सर्वे लयं गताः ।स एको वर्तते नान्यत्तच्चित्तेनावधार्यते॥ 94 ॥

yasyāropāpavādābhyāṃ yatra sarve layaṃ gatāḥ | sa eko vartate nānyattaccittenāvadhāryate

पितुरन्नमयात्कोषाज्जायते पूर्वकर्मणः ।तच्छरीरंविर्दुदुःखं स्वप्राग्भोगाय सुन्दरम्॥ 95 ॥

piturannamayātkoṣājjāyate pūrvakarmaṇaḥ | taccharīraṃvirduduḥkhaṃ svaprāgbhogāya sundaram

मांसास्थिस्नायुमज्जादिनिर्मितं भोगमन्दिरम् ।केवलं दुःखभोगाय नाडी सन्ततिगुम्फितम्॥ 96 ॥

māṃsāsthisnāyumajjādinirmitaṃ bhogamandiram | kevalaṃ duḥkhabhogāya nāḍī santatigumphitam

पारमैष्ठ्यमिदं गात्रं पञ्चभूतविनिर्मितम् ।ब्रह्माण्डसंज्ञकं दुःखसुखभोगाय कल्पितम्॥ 97 ॥

pāramaiṣṭhyamidaṃ gātraṃ pañcabhūtavinirmitam | brahmāṇḍasaṃjñakaṃ duḥkhasukhabhogāya kalpitam

बिन्दुः शिवो रजः शक्तिरुभयोर्मिलनात्स्वयम् ।स्वप्नभूतानि जायन्ते स्वशक्त्या जडरूपया॥ 98 ॥

binduḥ śivo rajaḥ śaktirubhayormilanātsvayam | svapnabhūtāni jāyante svaśaktyā jaḍarūpayā

तत्पञ्चीकरणात्स्थूलान्यसङ्ख्यानि चराचरम् ।ब्रह्माण्डस्थानि वस्तूनि यत्र जीवोऽस्ति कर्मभिः॥ 99 ॥

tatpañcīkaraṇātsthūlānyasaṅkhyāni carācaram | brahmāṇḍasthāni vastūni yatra jīvo'sti karmabhiḥ

तद्भूतपञ्चकात्सर्वं भोगाय जीवसंज्ञिता ।पूर्वकर्मानुरोधेन करोमि घटनामहम्॥ 100 ॥

tadbhūtapañcakātsarvaṃ bhogāya jīvasaṃjñitā | pūrvakarmānurodhena karomi ghaṭanāmaham

अजडः सर्वभूतान्वै जडस्थित्या भुनक्तितान् ।जडात्स्वकर्मभिर्बद्धो जीवाख्यो विविधो भवेत्॥ 101 ॥

ajaḍaḥ sarvabhūtānvai jaḍasthityā bhunaktitān | jaḍātsvakarmabhirbaddho jīvākhyo vividho bhavet

भोगायोत्पद्यते कर्म ब्रह्माण्डाख्ये पुनः पुनः ।जीवश्च लीयते भोगावसाने च स्वकर्मणः॥ 102 ॥

bhogāyotpadyate karma brahmāṇḍākhye punaḥ punaḥ | jīvaśca līyate bhogāvasāne ca svakarmaṇaḥ