Paṭala 2

देहेऽस्मिन्वर्तते मेरुः सप्तद्वीपसमन्वितः ।सरितः सागराः शैलाः क्षेत्राणि क्षेत्रपालकाः॥ 1 ॥

dehe'sminvartate meruḥ saptadvīpasamanvitaḥ | saritaḥ sāgarāḥ śailāḥ kṣetrāṇi kṣetrapālakāḥ

ऋषयो मुनयः सर्वे नक्षत्राणि ग्रहास्तथा ।पुण्यतीर्थानि पीठानि वर्तन्ते पीठदेवताः॥ 2 ॥

ṛṣayo munayaḥ sarve nakṣatrāṇi grahāstathā | puṇyatīrthāni pīṭhāni vartante pīṭhadevatāḥ

सृष्टिसंहारकर्तारौ भ्रमन्तौ शशिभास्करौ ।नभो वायुश्च वह्निश्च जलं पृथ्वी तथैव च॥ 3 ॥

sṛṣṭisaṃhārakartārau bhramantau śaśibhāskarau | nabho vāyuśca vahniśca jalaṃ pṛthvī tathaiva ca

त्रैलोक्ये यानि भूतानि तानि सर्वाणि देहतः ।मेरुं संवेष्ट्य सर्वत्र व्यवहारः प्रवर्तते ।जानाति यः सर्वमिदं स योगी नात्र संशयः॥ 4 ॥

trailokye yāni bhūtāni tāni sarvāṇi dehataḥ | meruṃ saṃveṣṭya sarvatra vyavahāraḥ pravartate | jānāti yaḥ sarvamidaṃ sa yogī nātra saṃśayaḥ

ब्रह्माण्डसंज्ञके देहे यथादेशं व्यवस्थितः ।मेरुशृङ्गे सुधारश्मिर्बहिरष्टकलायुतः॥ 5 ॥

brahmāṇḍasaṃjñake dehe yathādeśaṃ vyavasthitaḥ | meruśṛṅge sudhāraśmirbahiraṣṭakalāyutaḥ

वर्ततेऽहर्निशं सोऽपि सुधां वर्षत्यधोमुखः ।ततोऽमृतं द्विधाभूतं याति सूक्ष्मं यथा च वै॥ 6 ॥

vartate'harniśaṃ so'pi sudhāṃ varṣatyadhomukhaḥ | tato'mṛtaṃ dvidhābhūtaṃ yāti sūkṣmaṃ yathā ca vai

इडामार्गेण पुष्ट्यर्थं याति मन्दाकिनीजलम् ।पुष्णाति सकलन्देहमिडामार्गेण निश्चितम्॥ 7 ॥

iḍāmārgeṇa puṣṭyarthaṃ yāti mandākinījalam | puṣṇāti sakalandehamiḍāmārgeṇa niścitam

एष पीयूषरश्मिर्हि वामपार्श्वे व्यवस्थितः॥ 8 ॥

eṣa pīyūṣaraśmirhi vāmapārśve vyavasthitaḥ

अपरः शुद्धदुग्धाभो हठात्कर्षति मण्डलात् ।रन्ध्रमार्गेण सृष्ट्यर्थं मेरौ संयाति चन्द्रमाः॥ 9 ॥

aparaḥ śuddhadugdhābho haṭhātkarṣati maṇḍalāt | randhramārgeṇa sṛṣṭyarthaṃ merau saṃyāti candramāḥ

मेरुमूले स्थितः सूर्यः कलाद्वादशसंयुतः ।दक्षिणे पथि रश्मिभिर्वहत्यूर्ध्वं प्रजापतिः॥ 10 ॥

merumūle sthitaḥ sūryaḥ kalādvādaśasaṃyutaḥ | dakṣiṇe pathi raśmibhirvahatyūrdhvaṃ prajāpatiḥ

पीयूषरश्मिनिर्यासं धातूंश्च ग्रसति ध्रुवम् ।समीरमण्डले सूर्यो भ्रमते सर्वविग्रहे॥ 11 ॥

pīyūṣaraśminiryāsaṃ dhātūṃśca grasati dhruvam | samīramaṇḍale sūryo bhramate sarvavigrahe

एषा सूर्यपरामूर्तिर्निर्वाणं दक्षिणे पथि ।वहते लग्नयोगेन सृष्टिसंहारकारकः॥ 12 ॥

eṣā sūryaparāmūrtirnirvāṇaṃ dakṣiṇe pathi | vahate lagnayogena sṛṣṭisaṃhārakārakaḥ

सार्धलक्षत्रयं नाड्यः सन्ति देहान्तरे नृणाम् ।प्रधानभूता नाड्यस्तु तासु मुख्याश्चतुर्दशः॥ 13 ॥

sārdhalakṣatrayaṃ nāḍyaḥ santi dehāntare nṛṇām | pradhānabhūtā nāḍyastu tāsu mukhyāścaturdaśaḥ

सुषुम्णेडा पिङ्गला च गान्धारी हस्तिजिह्विका ।कुहूः सरस्वती पूषा शङ्खिनी च पयस्वनी॥ 14 ॥

suṣumṇeḍā piṅgalā ca gāndhārī hastijihvikā | kuhūḥ sarasvatī pūṣā śaṅkhinī ca payasvanī

वारुण्यलम्बुसा चैव विश्वोदरी यशस्विनी ।एतासु तिस्रो मुख्याः स्युः पिङ्गलेडा सुषुम्णिका॥ 15 ॥

vāruṇyalambusā caiva viśvodarī yaśasvinī | etāsu tisro mukhyāḥ syuḥ piṅgaleḍā suṣumṇikā

तिस्रष्वेका सुषुम्णैव मुख्या सा योगिवल्लभा ।अन्यास्तदाश्रयं कृत्वा नाड्यः सन्ति हि देहिनाम्॥ 16 ॥

tisraṣvekā suṣumṇaiva mukhyā sā yogivallabhā | anyāstadāśrayaṃ kṛtvā nāḍyaḥ santi hi dehinām

नाड्यस्तु ता अधोवक्त्राः पद्मतन्तुनिभाः स्थिताः ।पृष्ठवंशं समाश्रित्य सोमसूर्याग्निरूपिणी॥ 17 ॥

nāḍyastu tā adhovaktrāḥ padmatantunibhāḥ sthitāḥ | pṛṣṭhavaṃśaṃ samāśritya somasūryāgnirūpiṇī

तासां मध्ये गता नाडी चित्रा सा मम वल्लभा ।ब्रह्मरन्ध्रं च तत्रैव सूक्ष्मात्सूक्ष्मतरं शुभम्॥ 18 ॥

tāsāṃ madhye gatā nāḍī citrā sā mama vallabhā | brahmarandhraṃ ca tatraiva sūkṣmātsūkṣmataraṃ śubham

पञ्चवर्णोज्ज्वला शुद्धा सुषुम्णा मध्यचारिणी ।देहस्योपाधिरूपा सा सुषुम्णा मध्यरूपिणी॥ 19 ॥

pañcavarṇojjvalā śuddhā suṣumṇā madhyacāriṇī | dehasyopādhirūpā sā suṣumṇā madhyarūpiṇī

दिव्यमार्गमिदं प्रोक्तममृतानन्दकारकम् ।ध्यानमात्रेण योगीन्द्रो दुरितौघं विनाशयेत्॥ 20 ॥

divyamārgamidaṃ proktamamṛtānandakārakam | dhyānamātreṇa yogīndro duritaughaṃ vināśayet

गुदात्तुद्व्यङ्गुलादूर्ध्वं मेढ्रात्तु द्व्यङ्गुलादधः ।चतुरङ्गगुलविस्तारमाधारं वर्तते समम्॥ 21 ॥

gudāttudvyaṅgulādūrdhvaṃ meḍhrāttu dvyaṅgulādadhaḥ | caturaṅgagulavistāramādhāraṃ vartate samam

तस्मिन्नाधारपद्मे च कर्णिकायां सुशोभना ।त्रिकोणा वर्तते योनिः सर्वतन्त्रेषु गोपिता॥ 22 ॥

tasminnādhārapadme ca karṇikāyāṃ suśobhanā | trikoṇā vartate yoniḥ sarvatantreṣu gopitā

तत्र विद्युल्लताकारा कुण्डली परदेवता ।सार्द्धत्रिकरा कुटिला सुषुम्णामार्गसंस्थिता॥ 23 ॥

tatra vidyullatākārā kuṇḍalī paradevatā | sārddhatrikarā kuṭilā suṣumṇāmārgasaṃsthitā

जगत्संसृष्टिरूपा सा निर्माणे सततोद्यता ।वाचामवाच्या वाग्देवी सदा देवैर्नमस्कृता॥ 24 ॥

jagatsaṃsṛṣṭirūpā sā nirmāṇe satatodyatā | vācāmavācyā vāgdevī sadā devairnamaskṛtā

इडानाम्नी तु या नाडी वाममार्गे व्यवस्थिता ।सुषुम्णायां समाश्लिष्य दक्षनासापुटे गता॥ 25 ॥

iḍānāmnī tu yā nāḍī vāmamārge vyavasthitā | suṣumṇāyāṃ samāśliṣya dakṣanāsāpuṭe gatā

पिङ्गला नाम या नाडी दक्षमार्गे व्यवस्थिता ।मध्यनाडीं समाश्लिष्य वामनासापुटे गता॥ 26 ॥

piṅgalā nāma yā nāḍī dakṣamārge vyavasthitā | madhyanāḍīṃ samāśliṣya vāmanāsāpuṭe gatā

इडापिङ्गलयोर्मध्ये सुषुम्णा या भवेत्खलु ।षट्स्थानेषु च षट्शक्तिं षट्पद्मं योगिनो विदुः॥ 27 ॥

iḍāpiṅgalayormadhye suṣumṇā yā bhavetkhalu | ṣaṭsthāneṣu ca ṣaṭśaktiṃ ṣaṭpadmaṃ yogino viduḥ

पञ्चस्थानं सुषुम्णाया नामानि स्युर्बहूनि च ।प्रयोजनवशात्तानि ज्ञातव्यानीह शास्त्रतः॥ 28 ॥

pañcasthānaṃ suṣumṇāyā nāmāni syurbahūni ca | prayojanavaśāttāni jñātavyānīha śāstrataḥ

अन्या याऽस्त्यपरा नाडी मूलाधारात्समुत्थिता ।रसनामेढ्रनयनं पादाङ्गुष्ठे च श्रोत्रकम्॥ 29 ॥

anyā yā'styaparā nāḍī mūlādhārātsamutthitā | rasanāmeḍhranayanaṃ pādāṅguṣṭhe ca śrotrakam

कुक्षिकक्षाङ्गुष्ठकर्णं सर्वाङ्गं पायुकुक्षिकम् ।लब्ध्वा तां वै निवर्तन्ते यथादेशसमुद्भवाः॥ 30 ॥

kukṣikakṣāṅguṣṭhakarṇaṃ sarvāṅgaṃ pāyukukṣikam | labdhvā tāṃ vai nivartante yathādeśasamudbhavāḥ

एताभ्य एव नाडीभ्यः शाखोपशाखतः क्रमात् ।सार्धं लक्षत्रयं जातं यथाभागं व्यवस्थितम्॥ 31 ॥

etābhya eva nāḍībhyaḥ śākhopaśākhataḥ kramāt | sārdhaṃ lakṣatrayaṃ jātaṃ yathābhāgaṃ vyavasthitam

एता भोगवहा नाड्यो वायुसञ्चारदक्षकाः ।ओतप्रोताभिसंव्याप्य तिष्ठन्त्यस्मिन्कलेवरे॥ 32 ॥

etā bhogavahā nāḍyo vāyusañcāradakṣakāḥ | otaprotābhisaṃvyāpya tiṣṭhantyasminkalevare

सूर्यमण्डलमध्यस्थः कलाद्वादशसंयुतः ।वस्तिदेशे ज्वलद्वह्निर्वर्तते चान्नपाचकः॥ 33 ॥

sūryamaṇḍalamadhyasthaḥ kalādvādaśasaṃyutaḥ | vastideśe jvaladvahnirvartate cānnapācakaḥ

एष वैश्वानरोग्निर्वै मम तेजोंशसम्भवः ।करोति विविधं पाकं प्राणिनां देहमास्थितः॥ 34 ॥

eṣa vaiśvānarognirvai mama tejoṃśasambhavaḥ | karoti vividhaṃ pākaṃ prāṇināṃ dehamāsthitaḥ

आयुः प्रदायको वह्निर्बलं पुष्टिं ददाति सः ।शरीरपाटवञ्चापि ध्वस्तरोगसमुद्भवः॥ 35 ॥

āyuḥ pradāyako vahnirbalaṃ puṣṭiṃ dadāti saḥ | śarīrapāṭavañcāpi dhvastarogasamudbhavaḥ

तस्माद्वैश्वानराग्निञ्च प्रज्वाल्य विधिवत्सुधीः ।तस्मिन्नन्नं हुनेद्योगी प्रत्यहं गुरुशिक्षया॥ 36 ॥

tasmādvaiśvānarāgniñca prajvālya vidhivatsudhīḥ | tasminnannaṃ hunedyogī pratyahaṃ guruśikṣayā

ब्रह्माण्डसंज्ञके देहे स्थानानि स्युर्बहूनि च ।मयोक्तानि प्रधानानि ज्ञातव्यानीह शास्त्रके॥ 37 ॥

brahmāṇḍasaṃjñake dehe sthānāni syurbahūni ca | mayoktāni pradhānāni jñātavyānīha śāstrake

वर्तन्ते विग्रहे तानि कथितुं नैव शक्यते॥ 38 ॥

vartante vigrahe tāni kathituṃ naiva śakyate

इत्थं प्रकल्पिते देहे जीवो वसति सर्वगः ।अनादिवासनामालाऽलङ्कृतः कर्मशृङ्खलः॥ 39 ॥

itthaṃ prakalpite dehe jīvo vasati sarvagaḥ | anādivāsanāmālā'laṅkṛtaḥ karmaśṛṅkhalaḥ

नानाविधगुणोपेतः सर्वव्यापारकारकः ।पूर्वार्जितानि कर्माणि भुनक्ति विविधानि च॥ 40 ॥

nānāvidhaguṇopetaḥ sarvavyāpārakārakaḥ | pūrvārjitāni karmāṇi bhunakti vividhāni ca

यद्यत्सन्दृश्यते लोके सर्वं तत्कर्मसम्भवम् ।सर्वा कर्मानुसारेण जन्तुर्भोगान्भुनक्ति वै॥ 41 ॥

yadyatsandṛśyate loke sarvaṃ tatkarmasambhavam | sarvā karmānusāreṇa janturbhogānbhunakti vai

ये ये कामादयो दोषाः सुखदुःखप्रदायकाः ।ते ते सर्वे प्रवर्तन्ते जीवकर्मानुसारतः॥ 42 ॥

ye ye kāmādayo doṣāḥ sukhaduḥkhapradāyakāḥ | te te sarve pravartante jīvakarmānusārataḥ

पुण्योपरक्तचैतन्ये प्राणान्प्रीणाति केवलम् ।बाह्ये पुण्यमयं प्राप्य भोज्यवस्तु स्वयम्भवेत्॥ 43 ॥

puṇyoparaktacaitanye prāṇānprīṇāti kevalam | bāhye puṇyamayaṃ prāpya bhojyavastu svayambhavet

ततः कर्मबलात्पुंसः सुखं वा दुःखमेव च ।पापोपरक्तचैतन्यं नैव तिष्ठति निश्चितम्॥ 44 ॥

tataḥ karmabalātpuṃsaḥ sukhaṃ vā duḥkhameva ca | pāpoparaktacaitanyaṃ naiva tiṣṭhati niścitam

न तद्भिन्नो भवेत्सोऽपि तद्भिन्नो न तु किञ्चन ।मायोपहितचैतन्यात्सर्वं वस्तु प्रजायते॥ 45 ॥

na tadbhinno bhavetso'pi tadbhinno na tu kiñcana | māyopahitacaitanyātsarvaṃ vastu prajāyate

यथाकालेऽपि भोगाय जन्तूनां विविधोद्भवः ।यथा दोषवशाच्छुक्तौ रजतारोपणं भवेत् ।तथा स्वकर्मदोषाद्वै ब्रह्मण्यारोप्यते जगत्॥ 46 ॥

yathākāle'pi bhogāya jantūnāṃ vividhodbhavaḥ | yathā doṣavaśācchuktau rajatāropaṇaṃ bhavet | tathā svakarmadoṣādvai brahmaṇyāropyate jagat

स वासनाभ्रमोत्पन्नोन्मूलनातिसमर्थनम् ।उत्पन्नञ्चेदीदृशं स्याज्ज्ञानं मोक्षप्रसाधनम्॥ 47 ॥

sa vāsanābhramotpannonmūlanātisamarthanam | utpannañcedīdṛśaṃ syājjñānaṃ mokṣaprasādhanam

साक्षाद्वैशेषदृष्टिस्तु साक्षात्कारिणि विभ्रमे ।कारणं नान्यथा युक्त्या सत्यं सत्यं मयोदितम्॥ 48 ॥

sākṣādvaiśeṣadṛṣṭistu sākṣātkāriṇi vibhrame | kāraṇaṃ nānyathā yuktyā satyaṃ satyaṃ mayoditam

साक्षात्कारिभ्रमे साक्षात्साक्षात्कारिणि नाशयेत् ।स हि नास्तीति संसारे भ्रमो नैव निवर्तते॥ 49 ॥

sākṣātkāribhrame sākṣātsākṣātkāriṇi nāśayet | sa hi nāstīti saṃsāre bhramo naiva nivartate

मिथ्याज्ञाननिवृत्तिस्तु विशेषदर्शनाद्भवेत् ।अन्यथा न निवृत्तिः स्याद्दृश्यते रजतभ्रमः॥ 50 ॥

mithyājñānanivṛttistu viśeṣadarśanādbhavet | anyathā na nivṛttiḥ syāddṛśyate rajatabhramaḥ

यावन्नोत्पद्यते ज्ञानं साक्षात्कारे निरञ्जने ।तावत्सर्वाणि भूतानि दृश्यन्ते विविधानि च॥ 51 ॥

yāvannotpadyate jñānaṃ sākṣātkāre nirañjane | tāvatsarvāṇi bhūtāni dṛśyante vividhāni ca

यदा कर्मार्जितं देहं निर्वाणे साधनं भवेत् ।तदा शरीरवहनं सफलं स्यान्न चान्यथा॥ 52 ॥

yadā karmārjitaṃ dehaṃ nirvāṇe sādhanaṃ bhavet | tadā śarīravahanaṃ saphalaṃ syānna cānyathā

यादृशी वासना मूला वर्तते जीवसङ्गिनी ।तादृशं वहते जन्तुः कृत्याकृत्यविधौ भ्रमम्॥ 53 ॥

yādṛśī vāsanā mūlā vartate jīvasaṅginī | tādṛśaṃ vahate jantuḥ kṛtyākṛtyavidhau bhramam

संसारसागरं तर्तुं यदीच्छेद्योगसाधकः ।कृत्वा वर्णाश्रमं कर्म फलवर्जं तदाचरेत्॥ 54 ॥

saṃsārasāgaraṃ tartuṃ yadīcchedyogasādhakaḥ | kṛtvā varṇāśramaṃ karma phalavarjaṃ tadācaret

विषयासक्तपुरुषा विषयेषु सुखेप्सवः ।वाचाभिरुद्धनिर्वाणा वर्तन्ते पापकर्मणि॥ 55 ॥

viṣayāsaktapuruṣā viṣayeṣu sukhepsavaḥ | vācābhiruddhanirvāṇā vartante pāpakarmaṇi

आत्मानमात्मना पश्यन्न किञ्चिदिह पश्यति ।तदा कर्मपरित्यागे न दोषोऽस्ति मतं मम॥ 56 ॥

ātmānamātmanā paśyanna kiñcidiha paśyati | tadā karmaparityāge na doṣo'sti mataṃ mama

कामादयो विलीयन्ते ज्ञानादेव न चान्यथा ।अभावे सर्वतत्त्वानां स्वयं तत्त्वं प्रकाशते॥ 57 ॥

kāmādayo vilīyante jñānādeva na cānyathā | abhāve sarvatattvānāṃ svayaṃ tattvaṃ prakāśate