Paṭala 3

हृद्यस्ति पङ्कजं दिव्यं दिव्यलिङ्गेन भूषितम् ।कादिठान्ताक्षरोपेतं द्वादशार्णविभूषितम्॥ 1 ॥

hṛdyasti paṅkajaṃ divyaṃ divyaliṅgena bhūṣitam | kādiṭhāntākṣaropetaṃ dvādaśārṇavibhūṣitam

प्राणो वसति तत्रैव वासनाभिरलङ्कृतः ।अनादिकर्मसंश्लिष्टः प्राप्याहङ्कारसंयुतः॥ 2 ॥

prāṇo vasati tatraiva vāsanābhiralaṅkṛtaḥ | anādikarmasaṃśliṣṭaḥ prāpyāhaṅkārasaṃyutaḥ

प्राणस्य वृत्तिभेदेन नामानि विविधानि च ।वर्तन्ते तानि सर्वाणि कथितुं नैव शक्यते॥ 3 ॥

prāṇasya vṛttibhedena nāmāni vividhāni ca | vartante tāni sarvāṇi kathituṃ naiva śakyate

प्राणोऽपानः समानश्चोदानो व्यानश्च पञ्चमः ।नागः कूर्मश्च कृकलो देवदत्तो धनञ्जयः॥ 4 ॥

prāṇo'pānaḥ samānaścodāno vyānaśca pañcamaḥ | nāgaḥ kūrmaśca kṛkalo devadatto dhanañjayaḥ

दश नामानि मुख्यानि मयोक्तानीह शास्त्रके ।कुर्वन्ति तेऽत्र कार्याणि प्रेरितानि स्वकर्मभिः॥ 5 ॥

daśa nāmāni mukhyāni mayoktānīha śāstrake | kurvanti te'tra kāryāṇi preritāni svakarmabhiḥ

अत्रापि वायवः पञ्च मुख्याः स्युर्दशतः पुनः ।तत्रापि श्रेष्ठकर्तारौ प्राणापानौ मयोदितौ॥ 6 ॥

atrāpi vāyavaḥ pañca mukhyāḥ syurdaśataḥ punaḥ | tatrāpi śreṣṭhakartārau prāṇāpānau mayoditau

हृदि प्राणो गुदेऽपानः समानो नाभिमण्डले ।उदानः कण्ठदेशस्थो व्यानः सर्वशरीरगः॥ 7 ॥

hṛdi prāṇo gude'pānaḥ samāno nābhimaṇḍale | udānaḥ kaṇṭhadeśastho vyānaḥ sarvaśarīragaḥ

नागादिवायवः पञ्च ते कुर्वन्ति च विग्रहे ।उद्गारोन्मीलनं क्षुतृड्जृम्भा हिक्का च पञ्चमः॥ 8 ॥

nāgādivāyavaḥ pañca te kurvanti ca vigrahe | udgāronmīlanaṃ kṣutṛḍjṛmbhā hikkā ca pañcamaḥ

अनेन विधिना यो वै ब्रह्माण्डं वेत्ति विग्रहम् ।सर्वपापविनिर्मुक्तः स याति परमां गतिम्॥ 9 ॥

anena vidhinā yo vai brahmāṇḍaṃ vetti vigraham | sarvapāpavinirmuktaḥ sa yāti paramāṃ gatim

अधुना कथयिष्यामि क्षिप्रं योगस्य सिद्धये ।यज्ज्ञात्वा नावसीदन्ति योगिनो योगसाधने॥ 10 ॥

adhunā kathayiṣyāmi kṣipraṃ yogasya siddhaye | yajjñātvā nāvasīdanti yogino yogasādhane

भवेद्वीर्यवती विद्या गुरुवक्त्रसमुद्भवा ।अन्यथा फलहीना स्यान्निर्वीर्याप्यतिदुःखदा॥ 11 ॥

bhavedvīryavatī vidyā guruvaktrasamudbhavā | anyathā phalahīnā syānnirvīryāpyatiduḥkhadā

गुरुं सन्तोष्य यत्नेन ये वै विद्यामुपासते ।अवलम्बेन विद्यायास्तस्याः फलमवाप्नुयात्॥ 12 ॥

guruṃ santoṣya yatnena ye vai vidyāmupāsate | avalambena vidyāyāstasyāḥ phalamavāpnuyāt

गुरुः पिता गुरुर्माता गुरुर्देवो न संशयः ।कर्मणा मनसा वाचा तस्मात्सर्वैः प्रसेव्यते॥ 13 ॥

guruḥ pitā gururmātā gururdevo na saṃśayaḥ | karmaṇā manasā vācā tasmātsarvaiḥ prasevyate

गुरुप्रसादतः सर्वं लभ्यते शुभमात्मनः ।तस्मात्सेव्यो गुरुर्नित्यमन्यथा न शुभं भवेत्॥ 14 ॥

guruprasādataḥ sarvaṃ labhyate śubhamātmanaḥ | tasmātsevyo gururnityamanyathā na śubhaṃ bhavet

प्रदक्षिणात्रयं कृत्वा स्पृष्ट्वा सव्येन पाणिना ।अष्टाङ्गेन नमस्कुर्याद्गुरुपादसरोरुहम्॥ 15 ॥

pradakṣiṇātrayaṃ kṛtvā spṛṣṭvā savyena pāṇinā | aṣṭāṅgena namaskuryādgurupādasaroruham

श्रद्धयात्मवतां पुंसां सिद्धिर्भवति निश्चिता ।अन्येषाञ्च न सिद्धिः स्यात्तस्माद्यत्नेन साधयेत्॥ 16 ॥

śraddhayātmavatāṃ puṃsāṃ siddhirbhavati niścitā | anyeṣāñca na siddhiḥ syāttasmādyatnena sādhayet

न भवेत्सङ्गयुक्तानां तथाऽविश्वासिनामपि ।गुरुपूजाविहीनानां तथा च बहुसङ्गिनाम्॥ 17 ॥

na bhavetsaṅgayuktānāṃ tathā'viśvāsināmapi | gurupūjāvihīnānāṃ tathā ca bahusaṅginām

मिथ्यावादरतानां च तथा निष्ठुरभाषिणाम् ।गुरुसन्तोषहीनानां न सिद्धिः स्यात्कदाचन॥ 18 ॥

mithyāvādaratānāṃ ca tathā niṣṭhurabhāṣiṇām | gurusantoṣahīnānāṃ na siddhiḥ syātkadācana

फलिष्यतीति विश्वासः सिद्धेः प्रथमलक्षणम् ।द्वितीयं श्रद्धया युक्तं तृतीयं गुरुपूजनम्॥ 19 ॥

phaliṣyatīti viśvāsaḥ siddheḥ prathamalakṣaṇam | dvitīyaṃ śraddhayā yuktaṃ tṛtīyaṃ gurupūjanam

चतुर्थं समताभावं पञ्चमेन्द्रियनिग्रहम् ।षष्ठं च प्रमिताहारं सप्तमं नैव विद्यते॥ 20 ॥

caturthaṃ samatābhāvaṃ pañcamendriyanigraham | ṣaṣṭhaṃ ca pramitāhāraṃ saptamaṃ naiva vidyate

योगोपदेशं सम्प्राप्य लब्ध्वा योगविदं गुरुम् ।गुरूपदिष्टविधिना धिया निश्चित्य साधयेत्॥ 21 ॥

yogopadeśaṃ samprāpya labdhvā yogavidaṃ gurum | gurūpadiṣṭavidhinā dhiyā niścitya sādhayet

सुशोभने मठे योगी पद्मासनसमन्वितः ।आसनोपरि संविश्य पवनाभ्यासमाचरेत्॥ 22 ॥

suśobhane maṭhe yogī padmāsanasamanvitaḥ | āsanopari saṃviśya pavanābhyāsamācaret

समकायः प्राञ्जलिश्च प्रणम्य च गुरून् सुधीः ।दक्षे वामे च विघ्नेशं क्षेत्रपालाम्बिकां पुनः॥ 23 ॥

samakāyaḥ prāñjaliśca praṇamya ca gurūn sudhīḥ | dakṣe vāme ca vighneśaṃ kṣetrapālāmbikāṃ punaḥ

ततश्च दक्षाङ्गुष्ठेन निरुद्ध्य पिङ्गलां सुधीः ।इडया पूरयेद्वायुं यथाशक्त्या तु कुम्भयेत्॥ 24 ॥

tataśca dakṣāṅguṣṭhena niruddhya piṅgalāṃ sudhīḥ | iḍayā pūrayedvāyuṃ yathāśaktyā tu kumbhayet

ततस्त्यक्त्वा पिङ्गलयाशनैरेव न वेगतः ।पुनः पिङ्गलयापूर्य यथाशक्त्या तु कुम्भयेत्॥ 25 ॥

tatastyaktvā piṅgalayāśanaireva na vegataḥ | punaḥ piṅgalayāpūrya yathāśaktyā tu kumbhayet

इडया रेचयेद्वायुं न वेगेन शनैः शनैः ।इदं योगविधानेन कुर्याद्विंशतिकुम्भकान् ।सर्वद्वन्द्वविनिर्मुक्तः प्रत्यहं विगतालसः॥ 26 ॥

iḍayā recayedvāyuṃ na vegena śanaiḥ śanaiḥ | idaṃ yogavidhānena kuryādviṃśatikumbhakān | sarvadvandvavinirmuktaḥ pratyahaṃ vigatālasaḥ

प्रातःकाले च मध्याह्ने सूर्यास्ते चार्द्धरात्रके ।कुर्यादेवं चतुर्वारं कालेष्वेतेषु कुम्भकान्॥ 27 ॥

prātaḥkāle ca madhyāhne sūryāste cārddharātrake | kuryādevaṃ caturvāraṃ kāleṣveteṣu kumbhakān

इत्थं मासत्रयं कुर्यादनालस्यो दिने दिने ।ततो नाडीविशुद्धिः स्यादविलम्बेन निश्चितम्॥ 28 ॥

itthaṃ māsatrayaṃ kuryādanālasyo dine dine | tato nāḍīviśuddhiḥ syādavilambena niścitam

यदा तु नाडीशुद्धिः स्याद्योगिनस्तत्त्वदर्शिनः ।तदा विध्वस्तदोषश्च भवेदारम्भसम्भवः॥ 29 ॥

yadā tu nāḍīśuddhiḥ syādyoginastattvadarśinaḥ | tadā vidhvastadoṣaśca bhavedārambhasambhavaḥ

चिह्नानि योगिनो देहे दृश्यन्ते नाडिशुद्धितः ।कथ्यन्ते तु समस्तान्यङ्गानि सङ्क्षेपतो मया॥ 30 ॥

cihnāni yogino dehe dṛśyante nāḍiśuddhitaḥ | kathyante tu samastānyaṅgāni saṅkṣepato mayā

समकायः सुगन्धिश्च सुकान्तिः स्वरसाधकः॥ 31 ॥

samakāyaḥ sugandhiśca sukāntiḥ svarasādhakaḥ

आरम्भघटकश्चैव यथा परिचयस्तदा ।निष्पत्तिः सर्वयोगेषु योगावस्था भवन्ति ताः॥ 32 ॥

ārambhaghaṭakaścaiva yathā paricayastadā | niṣpattiḥ sarvayogeṣu yogāvasthā bhavanti tāḥ

आरम्भः कथितोऽस्माभिरधुना वायुसिद्धये ।अपरः कथ्यते पश्चात् सर्वदुःखौघनाशनः॥ 33 ॥

ārambhaḥ kathito'smābhiradhunā vāyusiddhaye | aparaḥ kathyate paścāt sarvaduḥkhaughanāśanaḥ

प्रौढवह्निः सुभोगी च सुखीसर्वाङ्गसुन्दरः ।सम्पूर्णहृदयो योगी सर्वोत्साहबलान्वितः ।जायते योगिनोऽवश्यमेतत्सर्वं कलेवरे॥ 34 ॥

prauḍhavahniḥ subhogī ca sukhīsarvāṅgasundaraḥ | sampūrṇahṛdayo yogī sarvotsāhabalānvitaḥ | jāyate yogino'vaśyametatsarvaṃ kalevare

अथ वर्ज्यं प्रवक्ष्यामि योगविघ्नकरं परम् ।येन संसारदुःखाब्धिं तीर्त्वा यास्यन्ति योगिन॥ 35 ॥

atha varjyaṃ pravakṣyāmi yogavighnakaraṃ param | yena saṃsāraduḥkhābdhiṃ tīrtvā yāsyanti yogina

आम्लं रूक्षं तथा तीक्ष्णं लवणं सार्षपं कटुम् ।बहुलं भ्रमणं प्रातः स्नानं तैलविदाहकम्॥ 36 ॥

āmlaṃ rūkṣaṃ tathā tīkṣṇaṃ lavaṇaṃ sārṣapaṃ kaṭum | bahulaṃ bhramaṇaṃ prātaḥ snānaṃ tailavidāhakam

स्तेयं हिंसां जनद्वेषञ्चाहङ्कारमनार्जवम् ।उपवासमसत्यञ्च मोहञ्च प्राणिपीडनम्॥ 37 ॥

steyaṃ hiṃsāṃ janadveṣañcāhaṅkāramanārjavam | upavāsamasatyañca mohañca prāṇipīḍanam

स्त्रीसङ्गमग्निसेवां च बह्वालापं प्रियाप्रियम् ।अतीव भोजनं योगी त्यजेदेतानि निश्चितम्॥ 38 ॥

strīsaṅgamagnisevāṃ ca bahvālāpaṃ priyāpriyam | atīva bhojanaṃ yogī tyajedetāni niścitam

उपायं च प्रवक्ष्यामि क्षिप्रं योगस्य सिद्धये ।गोपनीयं साधकानां येन सिद्धिर्भवेत्खलु॥ 39 ॥

upāyaṃ ca pravakṣyāmi kṣipraṃ yogasya siddhaye | gopanīyaṃ sādhakānāṃ yena siddhirbhavetkhalu

घृतं क्षीरं च मिष्टान्नं ताम्बूलं चूर्णवर्जितम् ।कर्पूरं निष्ठुरं मिष्टं सुमठं सूक्ष्मरन्ध्रकम्॥ 40 ॥

ghṛtaṃ kṣīraṃ ca miṣṭānnaṃ tāmbūlaṃ cūrṇavarjitam | karpūraṃ niṣṭhuraṃ miṣṭaṃ sumaṭhaṃ sūkṣmarandhrakam

सिद्धान्तश्रवणं नित्यं वैराग्यगृहसेवनम् ।नामसङ्कीर्तनं विष्णोः सुनादश्रवणं परम्॥ 41 ॥

siddhāntaśravaṇaṃ nityaṃ vairāgyagṛhasevanam | nāmasaṅkīrtanaṃ viṣṇoḥ sunādaśravaṇaṃ param

धृतिः क्षमा तपः शौचं ह्रीर्मतिर्गुरुसेवनम् ।सदैतानि परं योगी नियमानि समाचरेत्॥ 42 ॥

dhṛtiḥ kṣamā tapaḥ śaucaṃ hrīrmatirgurusevanam | sadaitāni paraṃ yogī niyamāni samācaret

अनिलेऽर्कप्रवेशे च भोक्तव्यं योगिभिः सदा ।वायौ प्रविष्टे शशिनि शयनं साधकोत्तमैः॥ 43 ॥

anile'rkapraveśe ca bhoktavyaṃ yogibhiḥ sadā | vāyau praviṣṭe śaśini śayanaṃ sādhakottamaiḥ

सद्यो भुक्तेऽपि क्षुधिते नाभ्यासः क्रियते बुधैः ।अभ्यासकाले प्रथमं कुर्यात्क्षीराज्यभोजनम्॥ 44 ॥

sadyo bhukte'pi kṣudhite nābhyāsaḥ kriyate budhaiḥ | abhyāsakāle prathamaṃ kuryātkṣīrājyabhojanam

ततोऽभ्यासे स्थिरीभूते न तादृङ्नियमग्रहः ।अभ्यासिना विभोक्तव्यं स्तोकं स्तोकमनेकधा॥ 45 ॥

tato'bhyāse sthirībhūte na tādṛṅniyamagrahaḥ | abhyāsinā vibhoktavyaṃ stokaṃ stokamanekadhā

पूर्वोक्तकाले कुर्यात्तु कुम्भकान्प्रतिवासरे ।ततो यथेष्टा शक्तिः स्याद्योगिनो वायुधारणे॥ 46 ॥

pūrvoktakāle kuryāttu kumbhakānprativāsare | tato yatheṣṭā śaktiḥ syādyogino vāyudhāraṇe

यथेष्टं धारणाद्वायोः कुम्भकः सिध्यति ध्रुवम् ।केवले कुम्भके सिद्धे किं न स्यादिह योगिनः॥ 47 ॥

yatheṣṭaṃ dhāraṇādvāyoḥ kumbhakaḥ sidhyati dhruvam | kevale kumbhake siddhe kiṃ na syādiha yoginaḥ

स्वेदः सञ्जायते देहे योगिनः प्रथमोद्यमे॥ 48 ॥

svedaḥ sañjāyate dehe yoginaḥ prathamodyame

यदा सञ्जायते स्वेदो मर्दनं कारयेत्सुधीः ।अन्यथा विग्रहे धातुर्नष्टो भवति योगिनः॥ 49 ॥

yadā sañjāyate svedo mardanaṃ kārayetsudhīḥ | anyathā vigrahe dhāturnaṣṭo bhavati yoginaḥ

द्वितीये हि भवेत्कम्पो दार्दुरी मध्यमे मतः ।ततोऽधिकतराभ्यासाद्गगनेचरसाधकः॥ 50 ॥

dvitīye hi bhavetkampo dārdurī madhyame mataḥ | tato'dhikatarābhyāsādgaganecarasādhakaḥ

योगी पद्मासनस्थोऽपि भुवमुत्सृज्य वर्तते ।वायुसिद्धिस्तदा ज्ञेया संसारध्वान्तनाशिनी॥ 51 ॥

yogī padmāsanastho'pi bhuvamutsṛjya vartate | vāyusiddhistadā jñeyā saṃsāradhvāntanāśinī

तावत्कालं प्रकुर्वीत योगोक्तनियमग्रहम् ।अल्पनिद्रा पुरीषं च स्तोकं मूत्रं च जायते॥ 52 ॥

tāvatkālaṃ prakurvīta yogoktaniyamagraham | alpanidrā purīṣaṃ ca stokaṃ mūtraṃ ca jāyate

अरोगित्वमदीनत्वं योगिनस्तत्त्वदर्शिनः ।स्वेदो लाला कृमिश्चैव सर्वथैव न जायते॥ 53 ॥

arogitvamadīnatvaṃ yoginastattvadarśinaḥ | svedo lālā kṛmiścaiva sarvathaiva na jāyate

कफपित्तानिलाश्चैव साधकस्य कलेवरे ।तस्मिन्काले साधकस्य भोज्येष्वनियमग्रहः॥ 54 ॥

kaphapittānilāścaiva sādhakasya kalevare | tasminkāle sādhakasya bhojyeṣvaniyamagrahaḥ

अत्यल्पं बहुधा भुक्त्वा योगी न व्यथते हि सः ।अथाभ्यासवशाद्योगी भूचरीं सिद्धिमाप्नुयात् ।यथा दर्दुरजन्तूनां गतिः स्यात्पाणिताडनात्॥ 55 ॥

atyalpaṃ bahudhā bhuktvā yogī na vyathate hi saḥ | athābhyāsavaśādyogī bhūcarīṃ siddhimāpnuyāt | yathā dardurajantūnāṃ gatiḥ syātpāṇitāḍanāt

सन्त्यत्र बहवो विघ्ना दारुणा दुर्निवारणाः ।तथापि साधयेद्योगी प्राणैः कण्ठगतैरपि॥ 56 ॥

santyatra bahavo vighnā dāruṇā durnivāraṇāḥ | tathāpi sādhayedyogī prāṇaiḥ kaṇṭhagatairapi

ततो रहस्युपाविष्टः साधकः संयतेन्द्रियः ।प्रणवं प्रजपेद्दीर्घं विघ्नानां नाशहेतवे॥ 57 ॥

tato rahasyupāviṣṭaḥ sādhakaḥ saṃyatendriyaḥ | praṇavaṃ prajapeddīrghaṃ vighnānāṃ nāśahetave

पूर्वार्जितानि कर्माणि प्राणायामेन निश्चितम् ।नाशयेत्साधको धीमानिहलोकोद्भवानि च॥ 58 ॥

pūrvārjitāni karmāṇi prāṇāyāmena niścitam | nāśayetsādhako dhīmānihalokodbhavāni ca

पूर्वाजितानि पापानि पुण्यानि विविधानि च ।नाशयेत्षोडशप्राणायामेन योगि पुङ्गवः॥ 59 ॥

pūrvājitāni pāpāni puṇyāni vividhāni ca | nāśayetṣoḍaśaprāṇāyāmena yogi puṅgavaḥ

पापतूलचयानाहो प्रलयेत्प्रलयाग्निना ।ततः पापविनिर्मुक्तः पश्चात्पुण्यानि नाशयेत्॥ 60 ॥

pāpatūlacayānāho pralayetpralayāgninā | tataḥ pāpavinirmuktaḥ paścātpuṇyāni nāśayet

प्राणायामेन योगीन्द्रो लब्ध्वैश्वर्याष्टकानि वै ।पापपुण्योदधिं तीर्त्वा त्रैलोक्यचरतामियात्॥ 61 ॥

prāṇāyāmena yogīndro labdhvaiśvaryāṣṭakāni vai | pāpapuṇyodadhiṃ tīrtvā trailokyacaratāmiyāt

ततोऽभ्यासक्रमेणैव घटिकात्रितयं भवेत् ।येन स्यात्सकलासिद्धिर्योगिनः स्वेप्सिता ध्रुवम्॥ 62 ॥

tato'bhyāsakrameṇaiva ghaṭikātritayaṃ bhavet | yena syātsakalāsiddhiryoginaḥ svepsitā dhruvam

वाक्सिधिः कामचारित्वं दूरदृष्टिस्तथैव च ।दूरश्रुतिः सूक्ष्मदृष्टिः परकायप्रवेशनम्॥ 63 ॥

vāksidhiḥ kāmacāritvaṃ dūradṛṣṭistathaiva ca | dūraśrutiḥ sūkṣmadṛṣṭiḥ parakāyapraveśanam

विण्मूत्रलेपने स्वर्णमदृश्यकरणं तथा ।भवन्त्येतानि सर्वाणि खेचरत्वं च योगिनाम्॥ 64 ॥

viṇmūtralepane svarṇamadṛśyakaraṇaṃ tathā | bhavantyetāni sarvāṇi khecaratvaṃ ca yoginām

यदा भवेद्धटावस्था पवनाभ्यासने परा ।तदा संसारचक्रेऽस्मिन्नास्ति यन्न साधयेत्॥ 65 ॥

yadā bhaveddhaṭāvasthā pavanābhyāsane parā | tadā saṃsāracakre'sminnāsti yanna sādhayet

प्राणापाननादबिन्दु जीवात्मपरमात्मनः ।मिलित्वा घटते यस्मात्तस्माद्वै घट उच्यते॥ 66 ॥

prāṇāpānanādabindu jīvātmaparamātmanaḥ | militvā ghaṭate yasmāttasmādvai ghaṭa ucyate

याममात्रं यदा धर्तुं समर्थः स्यात्तदाद्भुतः ।प्रत्याहारस्तदैव स्यान्नान्तरा भवति ध्रुवम्॥ 67 ॥

yāmamātraṃ yadā dhartuṃ samarthaḥ syāttadādbhutaḥ | pratyāhārastadaiva syānnāntarā bhavati dhruvam

यं यं जानाति योगीन्द्रस्तं तमात्मेति भावयेत् ।यैरिन्द्रियैर्यद्विधानस्तदिन्द्रियजयो भवेत्॥ 68 ॥

yaṃ yaṃ jānāti yogīndrastaṃ tamātmeti bhāvayet | yairindriyairyadvidhānastadindriyajayo bhavet

याममात्रं यदा पूर्णं भवेदभ्यासयोगतः ।एकवारं प्रकुर्वीत तदा योगी च कुम्भकम्॥ 69 ॥

yāmamātraṃ yadā pūrṇaṃ bhavedabhyāsayogataḥ | ekavāraṃ prakurvīta tadā yogī ca kumbhakam

दण्डाष्टकं यदा वायुर्निश्चलो योगिनो भवेत् ।स्वसामर्थ्यात्तदाङ्गुष्ठे तिष्ठेद्वातुलवत्सुधीः॥ 70 ॥

daṇḍāṣṭakaṃ yadā vāyurniścalo yogino bhavet | svasāmarthyāttadāṅguṣṭhe tiṣṭhedvātulavatsudhīḥ

ततः परिचयावस्था योगिनोऽभ्यासतो भवेत् ।यदा वायुश्चन्द्रसूर्यं त्यक्त्वा तिष्ठति निश्चलम् ।वायुः परिचितो वायुः सुषुम्णा व्योम्नि सञ्चरेत्॥ 71 ॥

tataḥ paricayāvasthā yogino'bhyāsato bhavet | yadā vāyuścandrasūryaṃ tyaktvā tiṣṭhati niścalam | vāyuḥ paricito vāyuḥ suṣumṇā vyomni sañcaret

क्रियाशक्तिं गृहीत्वैव चक्रान्भित्त्वा सुनिश्चितम्॥ 72 ॥

kriyāśaktiṃ gṛhītvaiva cakrānbhittvā suniścitam

यदा परिचयावस्था भवेदभ्यासयोगतः ।त्रिकूटं कर्मणां योगी तदा पश्यति निश्चितम्॥ 73 ॥

yadā paricayāvasthā bhavedabhyāsayogataḥ | trikūṭaṃ karmaṇāṃ yogī tadā paśyati niścitam

ततश्च कर्मकूटानि प्रणवेन विनाशयेत् ।स योगी कर्मभोगाय कायव्यूहं समाचरेत्॥ 74 ॥

tataśca karmakūṭāni praṇavena vināśayet | sa yogī karmabhogāya kāyavyūhaṃ samācaret

अस्मिन्काले महायोगी पञ्चधा धारणं चरेत् ।येन भूरादिसिद्धिः स्यात्ततो भूतभयापहा॥ 75 ॥

asminkāle mahāyogī pañcadhā dhāraṇaṃ caret | yena bhūrādisiddhiḥ syāttato bhūtabhayāpahā

आधारे घटिकाः पञ्च लिङ्गस्थाने तथैव च ।तदूर्ध्वं घटिकाः पञ्च नाभिहृन्मध्यके तथा॥ 76 ॥

ādhāre ghaṭikāḥ pañca liṅgasthāne tathaiva ca | tadūrdhvaṃ ghaṭikāḥ pañca nābhihṛnmadhyake tathā

भ्रूमध्योर्ध्वं तथा पञ्च घटिका धारयेत्सुधीः ।तथा भूरादिना नष्टो योगीन्द्रो न भवेत्खलु॥ 77 ॥

bhrūmadhyordhvaṃ tathā pañca ghaṭikā dhārayetsudhīḥ | tathā bhūrādinā naṣṭo yogīndro na bhavetkhalu

मेधावी सर्वभूतानां धारणां यः समभ्यसेत् ।शतब्रह्ममृतेनापि मृत्युस्तस्य न विद्यते॥ 78 ॥

medhāvī sarvabhūtānāṃ dhāraṇāṃ yaḥ samabhyaset | śatabrahmamṛtenāpi mṛtyustasya na vidyate

ततोऽभ्यासक्रमेणैव निष्पत्तिर्योगिनो भवेत् ।अनादिकर्मबीजानि येन तीर्त्वाऽमृतं पिबेत्॥ 79 ॥

tato'bhyāsakrameṇaiva niṣpattiryogino bhavet | anādikarmabījāni yena tīrtvā'mṛtaṃ pibet

यदा निष्पत्तिर्भवति समाधेः स्वेनकर्मणा ।जीवन्मुक्तस्य शान्तस्य भवेद्धीरस्य योगिनः॥ 80 ॥

yadā niṣpattirbhavati samādheḥ svenakarmaṇā | jīvanmuktasya śāntasya bhaveddhīrasya yoginaḥ

यदा निष्पत्तिसम्पन्नः समाधिः स्वेच्छया भवेत्॥ 81 ॥

yadā niṣpattisampannaḥ samādhiḥ svecchayā bhavet

गृहीत्वा चेतनां वायुः क्रियाशक्तिं च वेगवान् ।सर्वान्चक्रान्विजित्वा च ज्ञानशक्तौ विलीयते॥ 82 ॥

gṛhītvā cetanāṃ vāyuḥ kriyāśaktiṃ ca vegavān | sarvāncakrānvijitvā ca jñānaśaktau vilīyate

इदानीं क्लेशहान्यर्थं वक्तव्यं वायुसाधनम् ।येन संसारचक्रेऽस्मिन् रोगहानिर्भवेद्ध्रुवम्॥ 83 ॥

idānīṃ kleśahānyarthaṃ vaktavyaṃ vāyusādhanam | yena saṃsāracakre'smin rogahānirbhaveddhruvam

रसनां तालुमूले यः स्थापयित्वा विचक्षणः ।पिबेत्प्राणानिलं तस्य रोगाणां सङ्क्षयो भवेत्॥ 84 ॥

rasanāṃ tālumūle yaḥ sthāpayitvā vicakṣaṇaḥ | pibetprāṇānilaṃ tasya rogāṇāṃ saṅkṣayo bhavet

काकचञ्च्वा पिबेद्वायुं शीतलं यो विचक्षणः ।प्राणापानविधानज्ञः स भवेन्मुक्तिभाजनः॥ 85 ॥

kākacañcvā pibedvāyuṃ śītalaṃ yo vicakṣaṇaḥ | prāṇāpānavidhānajñaḥ sa bhavenmuktibhājanaḥ

सरसं यः पिबेद्वायुं प्रत्यहं विधिना सुधीः ।नश्यन्ति योगिनस्तस्य श्रमदाहजरामयाः॥ 86 ॥

sarasaṃ yaḥ pibedvāyuṃ pratyahaṃ vidhinā sudhīḥ | naśyanti yoginastasya śramadāhajarāmayāḥ

रसनामूर्ध्वगां कृत्वा यश्चन्द्रे सलिलं पिबेत् ।मासमात्रेण योगीन्द्रो मृत्युञ्जयति निश्चितम्॥ 87 ॥

rasanāmūrdhvagāṃ kṛtvā yaścandre salilaṃ pibet | māsamātreṇa yogīndro mṛtyuñjayati niścitam

राजदन्तबिलं गाढं सम्पीड्य विधिना पिबेत् ।ध्यात्वा कुण्डलिनीं देवीं षण्मासेन कविर्भवेत्॥ 88 ॥

rājadantabilaṃ gāḍhaṃ sampīḍya vidhinā pibet | dhyātvā kuṇḍalinīṃ devīṃ ṣaṇmāsena kavirbhavet

काकचञ्च्वा पिबेद्वायुं सन्ध्ययोरुभयोरपि ।कुण्डलिन्या मुखे ध्यात्वा क्षयरोगस्य शान्तये॥ 89 ॥

kākacañcvā pibedvāyuṃ sandhyayorubhayorapi | kuṇḍalinyā mukhe dhyātvā kṣayarogasya śāntaye

अहर्निशं पिबेद्योगी काकचञ्च्वा विचक्षणः ।पिबेत्प्राणानिलं तस्य रोगाणां सङ्क्षयो भवेत् ।दूरश्रुतिर्दूरदृष्टिस्तथा स्याद्दर्शनं खलु॥ 90 ॥

aharniśaṃ pibedyogī kākacañcvā vicakṣaṇaḥ | pibetprāṇānilaṃ tasya rogāṇāṃ saṅkṣayo bhavet | dūraśrutirdūradṛṣṭistathā syāddarśanaṃ khalu

दन्तैर्दन्तान्समापीड्य पिबेद्वायुं शनैः शनैः ।ऊर्ध्वजिह्वः सुमेधावी मृत्युञ्जयति सोऽचिरात्॥ 91 ॥

dantairdantānsamāpīḍya pibedvāyuṃ śanaiḥ śanaiḥ | ūrdhvajihvaḥ sumedhāvī mṛtyuñjayati so'cirāt

षण्मासमात्रमभ्यासं यः करोति दिने दिने ।सर्वपापविनिर्मुक्तो रोगान्नाशयते हि सः॥ 92 ॥

ṣaṇmāsamātramabhyāsaṃ yaḥ karoti dine dine | sarvapāpavinirmukto rogānnāśayate hi saḥ

संवत्सरकृताभ्यासान्मृत्युञ्जयति जयति निश्चितम् ।तस्मादतिप्रयत्नेन साधयेद्योगसाधकः॥ 93 ॥

saṃvatsarakṛtābhyāsānmṛtyuñjayati jayati niścitam | tasmādatiprayatnena sādhayedyogasādhakaḥ

वर्षत्रयकृताभ्यासाद्भैरवो भवति ध्रुवम् ।अणिमादिगुणान्लब्ध्वा जितभूतगणः स्वयम्॥ 94 ॥

varṣatrayakṛtābhyāsādbhairavo bhavati dhruvam | aṇimādiguṇānlabdhvā jitabhūtagaṇaḥ svayam

रसनामूर्ध्वगां कृत्वा क्षणार्धं यदि तिष्ठति ।क्षणेन मुच्यते योगी व्याधिमृत्युजरादिभिः॥ 95 ॥

rasanāmūrdhvagāṃ kṛtvā kṣaṇārdhaṃ yadi tiṣṭhati | kṣaṇena mucyate yogī vyādhimṛtyujarādibhiḥ

रसनां प्राणसंयुक्तां पीड्यमानां विचिन्तयेत् ।न तस्य जायते मृत्युः सत्यं सत्यं मयोदितम्॥ 96 ॥

rasanāṃ prāṇasaṃyuktāṃ pīḍyamānāṃ vicintayet | na tasya jāyate mṛtyuḥ satyaṃ satyaṃ mayoditam

एवमभ्यासयोगेन कामदेवो द्वितीयकः ।न क्षुधा न तृषा निद्रा नैव मूर्च्छा प्रजायते॥ 97 ॥

evamabhyāsayogena kāmadevo dvitīyakaḥ | na kṣudhā na tṛṣā nidrā naiva mūrcchā prajāyate

अनेनैव विधानेन योगीन्द्रोऽवनिमण्डले ।भवेत्स्वच्छन्दचारी च सर्वापत्परिवर्जितः॥ 98 ॥

anenaiva vidhānena yogīndro'vanimaṇḍale | bhavetsvacchandacārī ca sarvāpatparivarjitaḥ

न तस्य पुनरावृत्तिर्मोदते ससुरैरपि ।पुण्यपापैर्न लिप्येत एतदाचरेणन सः॥ 99 ॥

na tasya punarāvṛttirmodate sasurairapi | puṇyapāpairna lipyeta etadācareṇana saḥ

चतुरशीत्यासनानि सन्ति नानाविधानि च ।तेभ्यश्चतुष्कमादाय मयोक्तानि ब्रवीम्यहम् ।सिद्धासनं ततः पद्मासनञ्चोग्रं च स्वस्तिकम्॥ 100 ॥

caturaśītyāsanāni santi nānāvidhāni ca | tebhyaścatuṣkamādāya mayoktāni bravīmyaham | siddhāsanaṃ tataḥ padmāsanañcograṃ ca svastikam

सिद्धासनकथनम् ।योनिं सम्पीड्य यत्नेन पादमूलेन साधकः ।मेढ्रोपरि पादमूलं विन्यसेद्योगवित्सदा॥ 101 ॥

siddhāsanakathanam | yoniṃ sampīḍya yatnena pādamūlena sādhakaḥ | meḍhropari pādamūlaṃ vinyasedyogavitsadā

ऊर्ध्वं निरीक्ष्य भ्रूमध्यं निश्चलः संयतेन्द्रियः ।विशेषोऽवक्रकायश्च रहस्युद्वेगवर्जितः॥ 102 ॥

ūrdhvaṃ nirīkṣya bhrūmadhyaṃ niścalaḥ saṃyatendriyaḥ | viśeṣo'vakrakāyaśca rahasyudvegavarjitaḥ

एतत्सिद्धासनं ज्ञेयं सिद्धानां सिद्धिदायकम् ।येनाभ्यासवशाच्छीघ्रं योगनिष्पत्तिमाप्नुयात्॥ 103 ॥

etatsiddhāsanaṃ jñeyaṃ siddhānāṃ siddhidāyakam | yenābhyāsavaśācchīghraṃ yoganiṣpattimāpnuyāt

सिद्धासनं सदासेव्यं पवनाभ्यासिना परम् ।येन संसारमुत्सृज्य लभते परमां गतिम्॥ 104 ॥

siddhāsanaṃ sadāsevyaṃ pavanābhyāsinā param | yena saṃsāramutsṛjya labhate paramāṃ gatim

नातः परतरं गुह्यमासनं विद्यते भुवि ।येनानुध्यानमात्रेण योगी पापाद्विमुच्यते॥ 105 ॥

nātaḥ parataraṃ guhyamāsanaṃ vidyate bhuvi | yenānudhyānamātreṇa yogī pāpādvimucyate

पद्मासनकथनम् ।उत्तानौ चरणौ कृत्वा ऊरुसंस्थौ प्रयत्नतः ।ऊरुमध्ये तथोत्तानौ पाणी कृत्वा तु तादृशौ॥ 106 ॥

padmāsanakathanam | uttānau caraṇau kṛtvā ūrusaṃsthau prayatnataḥ | ūrumadhye tathottānau pāṇī kṛtvā tu tādṛśau

नासाग्रे विन्यसेद्दृष्टिं दन्तमूलञ्च जिह्वया ।उत्तोल्य चिबुकं वक्ष उत्थाप्य पवनं शनैः॥ 107 ॥

nāsāgre vinyaseddṛṣṭiṃ dantamūlañca jihvayā | uttolya cibukaṃ vakṣa utthāpya pavanaṃ śanaiḥ

यथाशक्त्या समाकृष्य पूरयेदुदरं शनैः ।यथा शक्त्यैव पश्चात्तु रेचयेदविरोधतः॥ 108 ॥

yathāśaktyā samākṛṣya pūrayedudaraṃ śanaiḥ | yathā śaktyaiva paścāttu recayedavirodhataḥ

इदं पद्मासनं प्रोक्तं सर्वव्याधिविनाशनम् ।दुर्लभं येन केनापि धीमता लभ्यते परम्॥ 109 ॥

idaṃ padmāsanaṃ proktaṃ sarvavyādhivināśanam | durlabhaṃ yena kenāpi dhīmatā labhyate param

अनुष्ठाने कृते प्राणः समश्चलति तत्क्षणात् ।भवेदभ्यासने सम्यक्साधकस्य न संशयः॥ 110 ॥

anuṣṭhāne kṛte prāṇaḥ samaścalati tatkṣaṇāt | bhavedabhyāsane samyaksādhakasya na saṃśayaḥ

पद्मासने स्थितो योगी प्राणापानविधानतः ।पूरयेत्स विमुक्तः स्यात्सत्यं सत्यं वदाम्यहम्॥ 111 ॥

padmāsane sthito yogī prāṇāpānavidhānataḥ | pūrayetsa vimuktaḥ syātsatyaṃ satyaṃ vadāmyaham

उग्रासनकथनम् ।प्रसार्य चरणद्वन्द्वं परस्परमसंयुतम् ।स्वपाणिभ्यां दृढं धृत्वा जानूपरि शिरोन्यसेत्॥ 112 ॥

ugrāsanakathanam | prasārya caraṇadvandvaṃ parasparamasaṃyutam | svapāṇibhyāṃ dṛḍhaṃ dhṛtvā jānūpari śironyaset

आसनोग्रमिदं प्रोक्तं भवेदनिलदीपनम् ।देहावसानहरणं पश्चिमोत्तानसंज्ञकम्॥ 113 ॥

āsanogramidaṃ proktaṃ bhavedaniladīpanam | dehāvasānaharaṇaṃ paścimottānasaṃjñakam

य एतदासनं श्रेष्ठं प्रत्यहं साधयेत्सुधीः ।वायुः पश्चिममार्गेण तस्य सञ्चरति ध्रुवम्॥ 114 ॥

ya etadāsanaṃ śreṣṭhaṃ pratyahaṃ sādhayetsudhīḥ | vāyuḥ paścimamārgeṇa tasya sañcarati dhruvam

एतदभ्यासशीलानां सर्वसिद्धिः प्रजायते ।तस्माद्योगी प्रयत्नेन साधयेत्सिद्धमात्मनः॥ 115 ॥

etadabhyāsaśīlānāṃ sarvasiddhiḥ prajāyate | tasmādyogī prayatnena sādhayetsiddhamātmanaḥ

गोपनीयं प्रयत्नेन न देयं यस्य कस्यचित् ।येन शीघ्रं मरुत्सिद्धिर्भवेद्दुःखौघनाशिनी॥ 116 ॥

gopanīyaṃ prayatnena na deyaṃ yasya kasyacit | yena śīghraṃ marutsiddhirbhavedduḥkhaughanāśinī

स्वस्तिकासनकथनम् ।जानूर्वोरन्तरे सम्यग्धृत्वा पादतले उभे ।समकायः सुखासीनः स्वस्तिकं तत्प्रचक्षते॥ 117 ॥

svastikāsanakathanam | jānūrvorantare samyagdhṛtvā pādatale ubhe | samakāyaḥ sukhāsīnaḥ svastikaṃ tatpracakṣate

अनेन विधिना योगी मारुतं साधयेत्सुधीः ।देहे न क्रमते व्याधिस्तस्य वायुश्च सिद्ध्यति॥ 118 ॥

anena vidhinā yogī mārutaṃ sādhayetsudhīḥ | dehe na kramate vyādhistasya vāyuśca siddhyati

सुखासनमिदं प्रोक्तं सर्वदुःखप्रणाशनम् ।स्वस्तिकं योगिभिर्गोप्यं स्वस्तीकरणमुत्तमम्॥ 119 ॥

sukhāsanamidaṃ proktaṃ sarvaduḥkhapraṇāśanam | svastikaṃ yogibhirgopyaṃ svastīkaraṇamuttamam