Pandit Lakshana — The Marks of the Wise

वैशम्पायन उवाच द्वा:स्थं प्राह महाप्राज्ञो धृतराष्ट्रो महीपति:।विदुरं द्रष्टुमिच्छामि तमिहानय मा चिरम्॥ 1 ॥

vaiśampāyana uvāca dvā:sthaṃ prāha mahāprājño dhṛtarāṣṭro mahīpati: viduraṃ draṣṭumicchāmi tamihānaya mā ciram

प्रहितो धृतराष्ट्रेण दूत: क्षत्तारमब्रवीत्।ईश्वरस्त्वां महाराजो महाप्राज्ञ दिदृक्षति॥ 2 ॥

prahito dhṛtarāṣṭreṇa dūta: kṣattāramabravīt īśvarastvāṃ mahārājo mahāprājña didṛkṣati

एवमुक्तस्तु विदुर: प्राप्य राजनिवेशनम्।अब्रवीद् धृतराष्ट्राय द्वा:स्थ मां प्रतिवेदय॥ 3 ॥

evamuktastu vidura: prāpya rājaniveśanam abravīd dhṛtarāṣṭrāya dvā:stha māṃ prativedaya

द्वा:स्थ उवाच विदुरोऽयमनुप्राप्तो राजेन्द्र तव शासनात्।द्रष्टुमिच्छति ते पादौ किं करोतु प्रशाधि माम्॥ 4 ॥

dvā:stha uvāca viduro'yamanuprāpto rājendra tava śāsanāt draṣṭumicchati te pādau kiṃ karotu praśādhi mām

धृतराष्ट्र उवाच प्रवेशय महाप्राज्ञं विदुरं दीर्घदर्शिनम्।अहं हि विदुरस्यास्य नाकल्पो जातु दर्शने॥ 5 ॥

dhṛtarāṣṭra uvāca praveśaya mahāprājñaṃ viduraṃ dīrghadarśinam ahaṃ hi vidurasyāsya nākalpo jātu darśane

द्वा:स्थ उवाच प्रविशान्त:पुरं क्षत्तर्महाराजस्य धीमत:।नहि ते दर्शनेऽकल्पो जातु राजाब्रवीद्धि माम्॥ 6 ॥

dvā:stha uvāca praviśānta:puraṃ kṣattarmahārājasya dhīmata: nahi te darśane'kalpo jātu rājābravīddhi mām

वैशम्पायन उवाच तत: प्रविश्य विदुरो धृतराष्ट्रनिवेशनम्।अब्रवीत् प्रांजलिर्वाक्यं चिन्तयानं नराधिपम्॥ 7 ॥

vaiśampāyana uvāca tata: praviśya viduro dhṛtarāṣṭraniveśanam abravīt prāṃjalirvākyaṃ cintayānaṃ narādhipam

विदुरोऽहं महाप्राज्ञ सम्प्राप्तस्तव शासनात्।यदि किंचन कर्तव्यमयमस्मि प्रशाधि माम्॥ 8 ॥

viduro'haṃ mahāprājña samprāptastava śāsanāt yadi kiṃcana kartavyamayamasmi praśādhi mām

धृतराष्ट्र उवाच संजयो विदुर प्राज्ञो गर्हयित्वा च मां गत:।अजातशत्रो: श्वो वाक्यं सभामध्ये स वक्ष्यति॥ 9 ॥

dhṛtarāṣṭra uvāca saṃjayo vidura prājño garhayitvā ca māṃ gata: ajātaśatro: śvo vākyaṃ sabhāmadhye sa vakṣyati

तस्याद्य कुरुवीरस्य न विज्ञातं वचो मया।तन्मे दहति गात्राणि तदकार्षीत् प्रजागरम्॥ 10 ॥

tasyādya kuruvīrasya na vijñātaṃ vaco mayā tanme dahati gātrāṇi tadakārṣīt prajāgaram

जाग्रतो दह्यमानस्य श्रेयो यदनुपश्यसि।तद् ब्रूहि त्वं हि नस्तात धर्मार्थकुशलो ह्यसि॥ 11 ॥

jāgrato dahyamānasya śreyo yadanupaśyasi tad brūhi tvaṃ hi nastāta dharmārthakuśalo hyasi

यत: प्राप्त: संजय: पाण्डवेभ्यो न मे यथावन्मनस: प्रशान्ति:।सर्वेन्द्रियाण्यप्रकृतिं गतानि किं वक्ष्यतीत्येव मेऽद्य प्रचिन्ता॥ 12 ॥

yata: prāpta: saṃjaya: pāṇḍavebhyo na me yathāvanmanasa: praśānti: sarvendriyāṇyaprakṛtiṃ gatāni kiṃ vakṣyatītyeva me'dya pracintā

विदुर उवाच अभियुक्तं बलवता दुर्बलं हीनसाधनम्।हृतस्वं कामिनं चोरमाविशन्ति प्रजागरा:॥ 13 ॥

vidura uvāca abhiyuktaṃ balavatā durbalaṃ hīnasādhanam hṛtasvaṃ kāminaṃ coramāviśanti prajāgarā:

कच्चिदेतैर्महादोषैर्न स्पृष्टोऽसि नराधिप।कच्चिच्च परवित्तेषु गृध्यन्न परितप्यसे॥ 14 ॥

kaccidetairmahādoṣairna spṛṣṭo'si narādhipa kaccicca paravitteṣu gṛdhyanna paritapyase

धृतराष्ट्र उवाच श्रोतुमिच्छामि ते धर्म्यं परं नै:श्रेयसं वच:।अस्मिन् राजर्षिवंशे हि त्वमेक: प्राज्ञसम्मत:॥ 15 ॥

dhṛtarāṣṭra uvāca śrotumicchāmi te dharmyaṃ paraṃ nai:śreyasaṃ vaca: asmin rājarṣivaṃśe hi tvameka: prājñasammata:

विदुर उवाच (राजा लक्षणसम्पन्नस्त्रैलोक्यस्याधिपो भवेत्।प्रेष्यस्ते प्रेषितश्चैव धृतराष्ट्र युधिष्ठिर:॥ 16 ॥

vidura uvāca (rājā lakṣaṇasampannastrailokyasyādhipo bhavet preṣyaste preṣitaścaiva dhṛtarāṣṭra yudhiṣṭhira:

विपरीततरश्च त्वं भागधेये न सम्मत:।अर्चिषां प्रक्षयाच्चैव धर्मात्मा धर्मकोविद:॥ 17 ॥

viparītataraśca tvaṃ bhāgadheye na sammata: arciṣāṃ prakṣayāccaiva dharmātmā dharmakovida:

आनृशंस्यादनुक्रोशाद् धर्मात् सत्यात् पराक्रमात्।गुरुत्वात् त्वयि सम्प्रेक्ष्य बहून् क्लेशांस्तितिक्षते॥ 18 ॥

ānṛśaṃsyādanukrośād dharmāt satyāt parākramāt gurutvāt tvayi samprekṣya bahūn kleśāṃstitikṣate

दुर्योधने सौबले च कर्णे दु:शासने तथा।एतेष्वैश्वर्यमाधाय कथं त्वं भूतिमिच्छसि॥ 19 ॥

duryodhane saubale ca karṇe du:śāsane tathā eteṣvaiśvaryamādhāya kathaṃ tvaṃ bhūtimicchasi

आत्मज्ञानं समारम्भस्तितिक्षा धर्मनित्यता।यमर्थान्नापकर्षन्ति स वै पण्डित उच्यते)॥ 20 ॥

ātmajñānaṃ samārambhastitikṣā dharmanityatā yamarthānnāpakarṣanti sa vai paṇḍita ucyate)

निषेवते प्रशस्तानि निन्दितानि न सेवते।अनास्तिक: श्रद्दधान एतत् पण्डितलक्षणम्॥ 21 ॥

niṣevate praśastāni ninditāni na sevate anāstika: śraddadhāna etat paṇḍitalakṣaṇam

क्रोधो हर्षश्च दर्पश्च हृ: स्तम्भो मान्यमानिता।यमर्थान्नापकर्षन्ति स वै पण्डित उच्यते॥ 22 ॥

krodho harṣaśca darpaśca hṛ: stambho mānyamānitā yamarthānnāpakarṣanti sa vai paṇḍita ucyate

यस्य कृत्यं न जानन्ति मन्त्रं वा मन्त्रितं परे।कृतमेवास्य जानन्ति स वै पण्डित उच्यते॥ 23 ॥

yasya kṛtyaṃ na jānanti mantraṃ vā mantritaṃ pare kṛtamevāsya jānanti sa vai paṇḍita ucyate

यस्य कृत्यं न विघ्नन्ति शीतमुष्णं भयं रति:।समृद्धिरसमृद्धिर्वा स वै पण्डित उच्यते॥ 24 ॥

yasya kṛtyaṃ na vighnanti śītamuṣṇaṃ bhayaṃ rati: samṛddhirasamṛddhirvā sa vai paṇḍita ucyate

यस्य संसारिणी प्रज्ञा धर्मार्थावनुवर्तते।कामादर्थं वृणीते य: स वै पण्डित उच्यते॥ 25 ॥

yasya saṃsāriṇī prajñā dharmārthāvanuvartate kāmādarthaṃ vṛṇīte ya: sa vai paṇḍita ucyate

यथाशक्ति चिकीर्षन्ति यथाशक्ति च कुर्वते।न किंचिदवमन्यन्ते नरा: पण्डितबुद्धय:॥ 26 ॥

yathāśakti cikīrṣanti yathāśakti ca kurvate na kiṃcidavamanyante narā: paṇḍitabuddhaya:

क्षिप्रं विजानाति चिरं शृणोति विज्ञाय चार्थं भजते न कामात्।नासम्पृष्टो व्युपयुङ्क्ते परार्थे तत् प्रज्ञानं प्रथमं पण्डितस्य॥ 27 ॥

kṣipraṃ vijānāti ciraṃ śṛṇoti vijñāya cārthaṃ bhajate na kāmāt nāsampṛṣṭo vyupayuṅkte parārthe tat prajñānaṃ prathamaṃ paṇḍitasya

नाप्राप्यमभिवाञ्छन्ति नष्टं नेच्छन्ति शोचितुम्।आपत्सु च न मुह्यन्ति नरा: पण्डितबुद्धय:॥ 28 ॥

nāprāpyamabhivāñchanti naṣṭaṃ necchanti śocitum āpatsu ca na muhyanti narā: paṇḍitabuddhaya:

निश्चित्य य: प्रक्रमते नान्तर्वसति कर्मण:।अबन्ध्यकालो वश्यात्मा स वै पण्डित उच्यते॥ 29 ॥

niścitya ya: prakramate nāntarvasati karmaṇa: abandhyakālo vaśyātmā sa vai paṇḍita ucyate

आर्यकर्मणि रज्यन्ते भूतिकर्माणि कुर्वते।हितं च नाभ्यसूयन्ति पण्डिता भरतर्षभ॥ 30 ॥

āryakarmaṇi rajyante bhūtikarmāṇi kurvate hitaṃ ca nābhyasūyanti paṇḍitā bharatarṣabha

न हृष्यत्यात्मसम्माने नावमानेन तप्यते।गांगो हृद इवाक्षोभ्यो य: स पण्डित उच्यते॥ 31 ॥

na hṛṣyatyātmasammāne nāvamānena tapyate gāṃgo hṛda ivākṣobhyo ya: sa paṇḍita ucyate

तत्त्वज्ञ: सर्वभूतानां योगज्ञ: सर्वकर्मणाम्।उपायज्ञो मनुष्याणां नर: पण्डित उच्यते॥ 32 ॥

tattvajña: sarvabhūtānāṃ yogajña: sarvakarmaṇām upāyajño manuṣyāṇāṃ nara: paṇḍita ucyate

प्रवृत्तवाक्चित्रकथ ऊहवान् प्रतिभानवान्।आशु ग्रन्थस्य वक्ता च य: स पण्डित उच्यते॥ 33 ॥

pravṛttavākcitrakatha ūhavān pratibhānavān āśu granthasya vaktā ca ya: sa paṇḍita ucyate

श्रुतं प्रज्ञानुगं यस्य प्रज्ञा चैव श्रुतानुगा।असम्भिन्नार्यमर्याद: पण्डिताख्यां लभेत स:॥ 34 ॥

śrutaṃ prajñānugaṃ yasya prajñā caiva śrutānugā asambhinnāryamaryāda: paṇḍitākhyāṃ labheta sa:

अश्रुतश्च समुन्नद्धो दरिद्रश्च महामना:।अर्थांश्चाकर्मणा प्रेप्सुर्मूढ इत्युच्यते बुधै:॥ 35 ॥

aśrutaśca samunnaddho daridraśca mahāmanā: arthāṃścākarmaṇā prepsurmūḍha ityucyate budhai:

स्वमर्थं य: परित्यज्य परार्थमनुतिष्ठति।मिथ्या चरति मित्रार्थे यश्च मूढ: स उच्यते॥ 36 ॥

svamarthaṃ ya: parityajya parārthamanutiṣṭhati mithyā carati mitrārthe yaśca mūḍha: sa ucyate

अकामान् कामयति य: कामयानान् परित्यजेत्।बलवन्तं च यो द्वेष्टि तमाहुर्मूढचेतसम्॥ 37 ॥

akāmān kāmayati ya: kāmayānān parityajet balavantaṃ ca yo dveṣṭi tamāhurmūḍhacetasam

अमित्रं कुरुते मित्रं मित्रं द्वेष्टि हिनस्ति च।कर्म चारभते दुष्टं तमाहुर्मूढचेतसम्॥ 38 ॥

amitraṃ kurute mitraṃ mitraṃ dveṣṭi hinasti ca karma cārabhate duṣṭaṃ tamāhurmūḍhacetasam

संसारयति कृत्यानि सर्वत्र विचिकित्सते।चिरं करोति क्षिप्रार्थे स मूढो भरतर्षभ॥ 39 ॥

saṃsārayati kṛtyāni sarvatra vicikitsate ciraṃ karoti kṣiprārthe sa mūḍho bharatarṣabha

श्राद्धं पितृभ्यो न ददाति दैवतानि न चार्चति।सुहृन्मित्रं न लभते तमाहुर्मूढचेतसम्॥ 40 ॥

śrāddhaṃ pitṛbhyo na dadāti daivatāni na cārcati suhṛnmitraṃ na labhate tamāhurmūḍhacetasam

अनाहूत: प्रविशति अपृष्टो बहु भाषते।अविश्वस्ते विश्वसिति मूढचेता नराधम:॥ 41 ॥

anāhūta: praviśati apṛṣṭo bahu bhāṣate aviśvaste viśvasiti mūḍhacetā narādhama:

परं क्षिपति दोषेण वर्तमान: स्वयं तथा।यश्च क्रुध्यत्यनीशान: स च मूढतमो नर:॥ 42 ॥

paraṃ kṣipati doṣeṇa vartamāna: svayaṃ tathā yaśca krudhyatyanīśāna: sa ca mūḍhatamo nara:

आत्मनो बलमज्ञाय धर्मार्थपरिवर्जितम्।अलभ्यमिच्छन्नैष्कर्म्यान्मूढबुद्धिरिहोच्यते॥ 43 ॥

ātmano balamajñāya dharmārthaparivarjitam alabhyamicchannaiṣkarmyānmūḍhabuddhirihocyate

अशिष्यं शास्ति यो राजन् यश्च शून्यमुपासते1।कदर्यं भजते यश्च तमाहुर्मूढचेतसम्॥ 44 ॥

aśiṣyaṃ śāsti yo rājan yaśca śūnyamupāsate1 kadaryaṃ bhajate yaśca tamāhurmūḍhacetasam

अर्थं महान्तमासाद्य विद्यामैश्वर्यमेव वा।विचरत्यसमुन्नद्धो य: स पण्डित उच्यते॥ 45 ॥

arthaṃ mahāntamāsādya vidyāmaiśvaryameva vā vicaratyasamunnaddho ya: sa paṇḍita ucyate

एक: सम्पन्नमश्नाति वस्ते वासश्च शोभनम्।योऽसंविभज्य भृत्येभ्य: को नृशंसतरस्तत:॥ 46 ॥

eka: sampannamaśnāti vaste vāsaśca śobhanam yo'saṃvibhajya bhṛtyebhya: ko nṛśaṃsatarastata:

एक: पापानि कुरुते फलं भुङ्क्ते महाजन:।भोक्तारो विप्रमुच्यन्ते कर्ता दोषेण लिप्यते॥ 47 ॥

eka: pāpāni kurute phalaṃ bhuṅkte mahājana: bhoktāro vipramucyante kartā doṣeṇa lipyate

एकं हन्यान्न वा हन्यादिषुर्मुक्तो धनुष्मता।बुद्धिर्बुद्धिमतोत्सृष्टा हन्याद् राष्ट्रं सराजकम्॥ 48 ॥

ekaṃ hanyānna vā hanyādiṣurmukto dhanuṣmatā buddhirbuddhimatotsṛṣṭā hanyād rāṣṭraṃ sarājakam

एकया द्वे विनिश्चित्य त्रींश्चतुर्भिर्वशे कुरु।पंच जित्वा विदित्वा षट् सप्त हित्वा सुखी भव॥ 49 ॥

ekayā dve viniścitya trīṃścaturbhirvaśe kuru paṃca jitvā viditvā ṣaṭ sapta hitvā sukhī bhava

एकं विषरसो हन्ति शस्त्रेणैकश्च वध्यते।सराष्ट्रं सप्रजं हन्ति राजानं मन्त्रविप्लव:॥ 50 ॥

ekaṃ viṣaraso hanti śastreṇaikaśca vadhyate sarāṣṭraṃ saprajaṃ hanti rājānaṃ mantraviplava:

एक: स्वादु न भुंजीत एकश्चार्थान्न चिन्तयेत्।एको न गच्छेदध्वानं नैक: सुप्तेषु जागृयात्॥ 51 ॥

eka: svādu na bhuṃjīta ekaścārthānna cintayet eko na gacchedadhvānaṃ naika: supteṣu jāgṛyāt

एकमेवाद्वितीयं तद् यद् राजन्नावबुध्यसे।सत्यं स्वर्गस्य सोपानं पारावारस्य नौरिव॥ 52 ॥

ekamevādvitīyaṃ tad yad rājannāvabudhyase satyaṃ svargasya sopānaṃ pārāvārasya nauriva

एक: क्षमावतां दोषो द्वितीयो नोपपद्यते।यदेनं क्षमया युक्तमशक्तं मन्यते जन:॥ 53 ॥

eka: kṣamāvatāṃ doṣo dvitīyo nopapadyate yadenaṃ kṣamayā yuktamaśaktaṃ manyate jana:

सोऽस्य दोषो न मन्तव्य: क्षमा हि परमं बलम्।क्षमा गुणो ह्यशक्तानां शक्तानां भूषणं क्षमा॥ 54 ॥

so'sya doṣo na mantavya: kṣamā hi paramaṃ balam kṣamā guṇo hyaśaktānāṃ śaktānāṃ bhūṣaṇaṃ kṣamā

क्षमा वशीकृतिर्लोके क्षमया किं न साध्यते।शान्तिखड्ग: करे यस्य किं करिष्यति दुर्जन:॥ 55 ॥

kṣamā vaśīkṛtirloke kṣamayā kiṃ na sādhyate śāntikhaḍga: kare yasya kiṃ kariṣyati durjana:

अतृणे पतितो बह्नि: स्वयमेवोपशाम्यति।अक्षमावान् परं दोषैरात्मानं चैव योजयेत्॥ 56 ॥

atṛṇe patito bahni: svayamevopaśāmyati akṣamāvān paraṃ doṣairātmānaṃ caiva yojayet

एको धर्म: परं श्रेय: क्षमैका शान्तिरुत्तमा।विद्यैका परमा तृप्तिरहिंसैका सुखावहा॥ 57 ॥

eko dharma: paraṃ śreya: kṣamaikā śāntiruttamā vidyaikā paramā tṛptirahiṃsaikā sukhāvahā

द्वाविमौ ग्रसते भूमि: सर्पो विलशयानिव।राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम्॥ 58 ॥

dvāvimau grasate bhūmi: sarpo vilaśayāniva rājānaṃ cāviroddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam

द्वे कर्मणी नर: कुर्वन्नस्मिँल्लोके विरोचते।अब्रुवन् परुषं किंचिदसतोऽनर्चयंस्तथा॥ 59 ॥

dve karmaṇī nara: kurvannasmi~lloke virocate abruvan paruṣaṃ kiṃcidasato'narcayaṃstathā

द्वाविमौ पुरुषव्याघ्र परप्रत्ययकारिणौ।स्त्रिय: कामितकामिन्यो लोक: पूजितपूजक:॥ 60 ॥

dvāvimau puruṣavyāghra parapratyayakāriṇau striya: kāmitakāminyo loka: pūjitapūjaka:

द्वाविमौ कण्टकौ तीक्ष्णौ शरीरपरिशोषिणौ।यश्चाधन: कामयते यश्च कुप्यत्यनीश्वर:॥ 61 ॥

dvāvimau kaṇṭakau tīkṣṇau śarīrapariśoṣiṇau yaścādhana: kāmayate yaśca kupyatyanīśvara:

द्वावेव न विराजेते विपरीतेन कर्मणा।गृहस्थश्च निरारम्भ: कार्यवांश्चैव भिक्षुक:॥ 62 ॥

dvāveva na virājete viparītena karmaṇā gṛhasthaśca nirārambha: kāryavāṃścaiva bhikṣuka:

द्वाविमौ पुरुषौ राजन् स्वर्गस्योपरि तिष्ठत:।प्रभुश्च क्षमया युक्तो दरिद्रश्च प्रदानवान्॥ 63 ॥

dvāvimau puruṣau rājan svargasyopari tiṣṭhata: prabhuśca kṣamayā yukto daridraśca pradānavān

न्यायागतस्य द्रव्यस्य बोद्धव्यौ द्वावतिक्रमौ।अपात्रे प्रतिपत्तिश्च पात्रे चाप्रतिपादनम्॥ 64 ॥

nyāyāgatasya dravyasya boddhavyau dvāvatikramau apātre pratipattiśca pātre cāpratipādanam

द्वावम्भसि निवेष्टव्यौ गले बध्वा दृढां शिलाम्।धनवन्तमदातारं दरिद्रं चातपस्विनम्॥ 65 ॥

dvāvambhasi niveṣṭavyau gale badhvā dṛḍhāṃ śilām dhanavantamadātāraṃ daridraṃ cātapasvinam

द्वाविमौ पुरुषव्याघ्र सूर्यमण्डलभेदिनौ।परिव्राड्योगयुक्तश्च रणे चाभिमुखो हत:॥ 66 ॥

dvāvimau puruṣavyāghra sūryamaṇḍalabhedinau parivrāḍyogayuktaśca raṇe cābhimukho hata:

त्रयो न्याया मनुष्याणां श्रूयन्ते भरतर्षभ।कनीयान्मध्यम: श्रेष्ठ इति वेदविदो विदु:॥ 67 ॥

trayo nyāyā manuṣyāṇāṃ śrūyante bharatarṣabha kanīyānmadhyama: śreṣṭha iti vedavido vidu:

त्रिविधा: पुरुषा राजन्नुत्तमाधममध्यमा:।नियोजयेद् यथावत् तांस्त्रिविधेष्वेव कर्मसु॥ 68 ॥

trividhā: puruṣā rājannuttamādhamamadhyamā: niyojayed yathāvat tāṃstrividheṣveva karmasu

त्रय एवाधना राजन् भार्या दासस्तथा सुत:।यत्ते समधिगच्छन्ति यस्य ते तस्य तद्धनम्॥ 69 ॥

traya evādhanā rājan bhāryā dāsastathā suta: yatte samadhigacchanti yasya te tasya taddhanam

हरणं च परस्वानां परदाराभिमर्शनम्।सुहृदश्च परित्यागस्त्रयो दोषा: क्षयावहा:॥ 70 ॥

haraṇaṃ ca parasvānāṃ paradārābhimarśanam suhṛdaśca parityāgastrayo doṣā: kṣayāvahā:

त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मन:।काम: क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत्॥ 71 ॥

trividhaṃ narakasyedaṃ dvāraṃ nāśanamātmana: kāma: krodhastathā lobhastasmādetattrayaṃ tyajet

वरप्रदानं राज्यं च पुत्रजन्म च भारत।शत्रोश्च मोक्षणं कृच्छ्रात् त्रीणि चैकं च तत्समम्॥ 72 ॥

varapradānaṃ rājyaṃ ca putrajanma ca bhārata śatrośca mokṣaṇaṃ kṛcchrāt trīṇi caikaṃ ca tatsamam

भक्तं च भजमानं च तवास्मीति च वादिनम्।त्रीनेतांश्छरणं प्राप्तान् विषमेऽपि न संत्यजेत्॥ 73 ॥

bhaktaṃ ca bhajamānaṃ ca tavāsmīti ca vādinam trīnetāṃścharaṇaṃ prāptān viṣame'pi na saṃtyajet

चत्वारि राज्ञा तु महाबलेन वर्ज्यान्याहु: पण्डितस्तानि विद्यात्।अल्पप्रज्ञै: सह मन्त्रं न कुर्या- न्न दीर्घसूत्रै रभसैश्चारणैश्च॥ 74 ॥

catvāri rājñā tu mahābalena varjyānyāhu: paṇḍitastāni vidyāt alpaprajñai: saha mantraṃ na kuryā- nna dīrghasūtrai rabhasaiścāraṇaiśca

चत्वारि ते तात गृहे वसन्तु श्रियाभिजुष्टस्य गृहस्थधर्मे।वृद्धो ज्ञातिरवसन्न: कुलीन: सखा दरिद्रो भगिनी चानपत्या॥ 75 ॥

catvāri te tāta gṛhe vasantu śriyābhijuṣṭasya gṛhasthadharme vṛddho jñātiravasanna: kulīna: sakhā daridro bhaginī cānapatyā

चत्वार्याह महाराज साद्यस्कानि बृहस्पति:।पृच्छते त्रिदशेन्द्राय तानीमानि निबोध मे॥ 76 ॥

catvāryāha mahārāja sādyaskāni bṛhaspati: pṛcchate tridaśendrāya tānīmāni nibodha me

देवतानां च संकल्पमनुभावं च धीमताम्।विनयं कृतविद्यानां विनाशं पापकर्मणाम्॥ 77 ॥

devatānāṃ ca saṃkalpamanubhāvaṃ ca dhīmatām vinayaṃ kṛtavidyānāṃ vināśaṃ pāpakarmaṇām

चत्वारि कर्माण्यभयंकराणि भयं प्रयच्छन्त्ययथाकृतानि।मानाग्निहोत्रमुत मानमौनं मानेनाधीतमुत मानयज्ञ:॥ 78 ॥

catvāri karmāṇyabhayaṃkarāṇi bhayaṃ prayacchantyayathākṛtāni mānāgnihotramuta mānamaunaṃ mānenādhītamuta mānayajña:

पंचाग्नयो मनुष्येण परिचर्या: प्रयत्नत:।पिता माताग्निरात्मा च गुरुश्च भरतर्षभ॥ 79 ॥

paṃcāgnayo manuṣyeṇa paricaryā: prayatnata: pitā mātāgnirātmā ca guruśca bharatarṣabha

पंचैव पूजयँल्लोके यश: प्राप्नोति केवलम्।देवान् पितृन् मनुष्यांश्च भिक्षूनतिथिपंचमान्॥ 80 ॥

paṃcaiva pūjaya~lloke yaśa: prāpnoti kevalam devān pitṛn manuṣyāṃśca bhikṣūnatithipaṃcamān

पंच त्वानुगमिष्यन्ति यत्र यत्र गमिष्यसि।मित्राण्यमित्रा मध्यस्था उपजीव्योपजीविन:॥ 81 ॥

paṃca tvānugamiṣyanti yatra yatra gamiṣyasi mitrāṇyamitrā madhyasthā upajīvyopajīvina:

पंचेन्द्रियस्य मर्त्यस्यच्छिद्रं चेदेकमिन्द्रियम्।ततोऽस्य स्रवति प्रज्ञा दृते: पात्रादिवोदकम्॥ 82 ॥

paṃcendriyasya martyasyacchidraṃ cedekamindriyam tato'sya sravati prajñā dṛte: pātrādivodakam

षड् दोषा: पुरुषेणेह हातव्या भूतिमिच्छता।निद्रा तन्द्रा भयं क्रोध आलस्यं दीर्घसूत्रता॥ 83 ॥

ṣaḍ doṣā: puruṣeṇeha hātavyā bhūtimicchatā nidrā tandrā bhayaṃ krodha ālasyaṃ dīrghasūtratā

षडिमान् पुरुषो जह्याद् भिन्नां नावमिवार्णवे।अप्रवक्तारमाचार्यमनधीयानमृत्विजम्॥ 84 ॥

ṣaḍimān puruṣo jahyād bhinnāṃ nāvamivārṇave apravaktāramācāryamanadhīyānamṛtvijam

अरक्षितारं राजानं भार्यां चाप्रियवादिनीम्।ग्रामकामं च गोपालं वनकामं च नापितम्॥ 85 ॥

arakṣitāraṃ rājānaṃ bhāryāṃ cāpriyavādinīm grāmakāmaṃ ca gopālaṃ vanakāmaṃ ca nāpitam

षडेव तु गुणा: पुंसा न हातव्या: कदाचन।सत्यं दानमनालस्यमनसूया क्षमा धृति:॥ 86 ॥

ṣaḍeva tu guṇā: puṃsā na hātavyā: kadācana satyaṃ dānamanālasyamanasūyā kṣamā dhṛti:

अर्थागमो नित्यमरोगिता च प्रिया च भार्या प्रियवादिनी च।वश्यश्च पुत्रोऽर्थकरी च विद्या षड् जीवलोकस्य सुखानि राजन्॥ 87 ॥

arthāgamo nityamarogitā ca priyā ca bhāryā priyavādinī ca vaśyaśca putro'rthakarī ca vidyā ṣaḍ jīvalokasya sukhāni rājan

षण्णामात्मनि नित्यानामैश्वर्यं योऽधिगच्छति।न स पापै: कुतोऽनर्थैर्युज्यते विजितेन्द्रिय:॥ 88 ॥

ṣaṇṇāmātmani nityānāmaiśvaryaṃ yo'dhigacchati na sa pāpai: kuto'narthairyujyate vijitendriya:

षडिमे षट्सु जीवन्ति सप्तमो नोपलभ्यते।चौरा: प्रमत्ते जीवन्ति व्याधितेषु चिकित्सका:॥ 89 ॥

ṣaḍime ṣaṭsu jīvanti saptamo nopalabhyate caurā: pramatte jīvanti vyādhiteṣu cikitsakā:

प्रमदा: कामयानेषु यजमानेषु याजका:।राजा विवदमानेषु नित्यं मूर्खेषु पण्डिता:॥ 90 ॥

pramadā: kāmayāneṣu yajamāneṣu yājakā: rājā vivadamāneṣu nityaṃ mūrkheṣu paṇḍitā:

षडिमानि विनश्यन्ति मुहूर्तमनवेक्षणात्।गाव: सेवा कृषिर्भार्या विद्या वृषलसंगति:॥ 91 ॥

ṣaḍimāni vinaśyanti muhūrtamanavekṣaṇāt gāva: sevā kṛṣirbhāryā vidyā vṛṣalasaṃgati:

षडेते ह्यवमन्यन्ते नित्यं पूर्वोपकारिणम्।आचार्यं शिक्षिता: शिष्या: कृतदाराश्च मातरम्॥ 92 ॥

ṣaḍete hyavamanyante nityaṃ pūrvopakāriṇam ācāryaṃ śikṣitā: śiṣyā: kṛtadārāśca mātaram

नारीं विगतकामास्तु कृतार्थाश्च प्रयोजकम्।नावं निस्तीर्णकान्तारा आतुराश्च चिकित्सकम्॥ 93 ॥

nārīṃ vigatakāmāstu kṛtārthāśca prayojakam nāvaṃ nistīrṇakāntārā āturāśca cikitsakam

आरोग्यमानृण्यमविप्रवास: सद्भिर्मनुष्यै: सह सम्प्रयोग:।स्वप्रत्यया वृत्तिरभीतवास: षड् जीवलोकस्य सुखानि राजन्॥ 94 ॥

ārogyamānṛṇyamavipravāsa: sadbhirmanuṣyai: saha samprayoga: svapratyayā vṛttirabhītavāsa: ṣaḍ jīvalokasya sukhāni rājan

ईर्ष्यी घृणी न सन्तुष्ट: क्रोधनो नित्यशंकित:।परभाग्योपजीवी च षडेते नित्यदु:खिता:॥ 95 ॥

īrṣyī ghṛṇī na santuṣṭa: krodhano nityaśaṃkita: parabhāgyopajīvī ca ṣaḍete nityadu:khitā:

सप्त दोषा: सदा राज्ञा हातव्या व्यसनोदया:।प्रायशो यैर्विनश्यन्ति कृतमूला अपीश्वरा:॥ 96 ॥

sapta doṣā: sadā rājñā hātavyā vyasanodayā: prāyaśo yairvinaśyanti kṛtamūlā apīśvarā:

स्त्रियोऽक्षा मृगया पानं वाक्पारुष्यं च पंचमम्।महच्च दण्डपारुष्यमर्थदूषणमेव च॥ 97 ॥

striyo'kṣā mṛgayā pānaṃ vākpāruṣyaṃ ca paṃcamam mahacca daṇḍapāruṣyamarthadūṣaṇameva ca

अष्टौ पूर्वनिमित्तानि नरस्य विनशिष्यत:।ब्राह्मणान् प्रथमं द्वेष्टि ब्राह्मणैश्च विरुध्यते॥ 98 ॥

aṣṭau pūrvanimittāni narasya vinaśiṣyata: brāhmaṇān prathamaṃ dveṣṭi brāhmaṇaiśca virudhyate

ब्राह्मणस्वानि चादत्ते ब्राह्मणांश्च जिघांसति।रमते निन्दया चैषां प्रशंसां नाभिनन्दति॥ 99 ॥

brāhmaṇasvāni cādatte brāhmaṇāṃśca jighāṃsati ramate nindayā caiṣāṃ praśaṃsāṃ nābhinandati

नैनान् स्मरति कृत्येषु याचितश्चाभ्यसूयति।एतान् दोषान्नर: प्राज्ञो बुध्येद् बुद्ध्वा विसर्जयेत्॥ 100 ॥

nainān smarati kṛtyeṣu yācitaścābhyasūyati etān doṣānnara: prājño budhyed buddhvā visarjayet

अष्टाविमानि हर्षस्य नवनीतानि भारत।वर्तमानानि दृश्यन्ते तान्येव स्वसुखान्यपि॥ 101 ॥

aṣṭāvimāni harṣasya navanītāni bhārata vartamānāni dṛśyante tānyeva svasukhānyapi

समागमश्च सखिभिर्महांश्चैव धनागम:।पुत्रेण च परिष्वंग: संनिपातश्च मैथुने॥ 102 ॥

samāgamaśca sakhibhirmahāṃścaiva dhanāgama: putreṇa ca pariṣvaṃga: saṃnipātaśca maithune

समये च प्रियालाप: स्वयूथ्येषु समुन्नति:।अभिप्रेतस्य लाभश्च पूजा च जनसंसदि॥ 103 ॥

samaye ca priyālāpa: svayūthyeṣu samunnati: abhipretasya lābhaśca pūjā ca janasaṃsadi

अष्टौ गुणा: पुरुषं दीपयन्ति प्रज्ञा च कौल्यं च दम: श्रुतं च।पराक्रमश्चाबहुभाषिता च दानं यथाशक्ति कृतज्ञता च॥ 104 ॥

aṣṭau guṇā: puruṣaṃ dīpayanti prajñā ca kaulyaṃ ca dama: śrutaṃ ca parākramaścābahubhāṣitā ca dānaṃ yathāśakti kṛtajñatā ca

नवद्वारमिदं वेश्म त्रिस्थूणं पंचसाक्षिकम्।क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं विद्वान् यो वेद स पर: कवि:॥ 105 ॥

navadvāramidaṃ veśma tristhūṇaṃ paṃcasākṣikam kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ vidvān yo veda sa para: kavi:

दश धर्मं न जानन्ति धृतराष्ट्र निबोध तान्।मत्त: प्रमत्त उन्मत्त: श्रान्त: क्रुद्धो बुभुक्षित:॥ 106 ॥

daśa dharmaṃ na jānanti dhṛtarāṣṭra nibodha tān matta: pramatta unmatta: śrānta: kruddho bubhukṣita:

त्वरमाणश्च लुब्धश्च भीत: कामी च ते दश।तस्मादेतेषु सर्वेषु न प्रसज्जेत पण्डित:॥ 107 ॥

tvaramāṇaśca lubdhaśca bhīta: kāmī ca te daśa tasmādeteṣu sarveṣu na prasajjeta paṇḍita:

अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्।पुत्रार्थमसुरेन्द्रेण गीतं चैव सुधन्वना॥ 108 ॥

atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam putrārthamasurendreṇa gītaṃ caiva sudhanvanā

य: काममन्यू प्रजहाति राजा पात्रे प्रतिष्ठापयते धनं च।विशेषविच्छ्रुतवान् क्षिप्रकारी तं सर्वलोक: कुरुते प्रमाणम्॥ 109 ॥

ya: kāmamanyū prajahāti rājā pātre pratiṣṭhāpayate dhanaṃ ca viśeṣavicchrutavān kṣiprakārī taṃ sarvaloka: kurute pramāṇam

जानाति विश्वासयितुं मनुष्यान् विज्ञातदोषेषु दधाति दण्डम्।जानाति मात्रां च तथा क्षमां च तं तादृशं श्रीर्जुषते समग्रा॥ 110 ॥

jānāti viśvāsayituṃ manuṣyān vijñātadoṣeṣu dadhāti daṇḍam jānāti mātrāṃ ca tathā kṣamāṃ ca taṃ tādṛśaṃ śrīrjuṣate samagrā

सुदुर्बलं नावजानाति कंचिद् युक्तो रिपुं सेवते बुद्धिपूर्वम्।न विग्रहं रोचयते बलस्थै: काले च यो विक्रमते स धीर:॥ 111 ॥

sudurbalaṃ nāvajānāti kaṃcid yukto ripuṃ sevate buddhipūrvam na vigrahaṃ rocayate balasthai: kāle ca yo vikramate sa dhīra:

प्राप्यापदं न व्यथते कदाचि-दुद्योगमन्विच्छति चाप्रमत्त:।दु:खं च काले सहते महात्मा धुरन्धरस्तस्य जिता: सपत्ना:॥ 112 ॥

prāpyāpadaṃ na vyathate kadāci-dudyogamanvicchati cāpramatta: du:khaṃ ca kāle sahate mahātmā dhurandharastasya jitā: sapatnā:

अनर्थकं विप्रवासं गृहेभ्य: पापै: सन्धिं परदाराभिमर्शम्।दम्भं स्तैन्यं पैशुनं मद्यपानं न सेवते यश्च सुखी सदैव॥ 113 ॥

anarthakaṃ vipravāsaṃ gṛhebhya: pāpai: sandhiṃ paradārābhimarśam dambhaṃ stainyaṃ paiśunaṃ madyapānaṃ na sevate yaśca sukhī sadaiva

न संरम्भेणारभते त्रिवर्ग-माकारित: शंसति तत्त्वमेव।न मित्रार्थे रोचयते विवादं नापूजित: कुप्यति चाप्यमूढ:॥ 114 ॥

na saṃrambheṇārabhate trivarga-mākārita: śaṃsati tattvameva na mitrārthe rocayate vivādaṃ nāpūjita: kupyati cāpyamūḍha:

न योऽभ्यसूयत्यनुकम्पते च न दुर्बल: प्रातिभाव्यं करोति।नात्याह किंचित्क्षमते विवादं सर्वत्र तादृग् लभते प्रशंसाम्॥ 115 ॥

na yo'bhyasūyatyanukampate ca na durbala: prātibhāvyaṃ karoti nātyāha kiṃcitkṣamate vivādaṃ sarvatra tādṛg labhate praśaṃsām

यो नोद्धतं कुरुते जातु वेषं न पौरुषेणापि विकत्थतेऽन्यान्।न मूर्च्छित: कटुकान्याह किंचित् प्रियं सदा तं कुरुते जनो हि॥ 116 ॥

yo noddhataṃ kurute jātu veṣaṃ na pauruṣeṇāpi vikatthate'nyān na mūrcchita: kaṭukānyāha kiṃcit priyaṃ sadā taṃ kurute jano hi

न वैरमुद्दीपयति प्रशान्तं न दर्पमारोहति नास्तमेति।न दुर्गतोऽस्मीति करोत्यकार्यं तमार्यशीलं परमाहुरार्या:॥ 117 ॥

na vairamuddīpayati praśāntaṃ na darpamārohati nāstameti na durgato'smīti karotyakāryaṃ tamāryaśīlaṃ paramāhurāryā:

न स्वे सुखे वै कुरुते प्रहर्षं नान्यस्य दु:खे भवति प्रहृष्ट:।दत्त्वा न पश्चात्कुरुतेऽनुतापं स कथ्यते सत्पुरुषार्यशील:॥ 118 ॥

na sve sukhe vai kurute praharṣaṃ nānyasya du:khe bhavati prahṛṣṭa: dattvā na paścātkurute'nutāpaṃ sa kathyate satpuruṣāryaśīla:

देशाचारान् समयांजातिधर्मान् बुभूषते य: स परावरज्ञ:।स यत्र तत्राभिगत: सदैव महाजनस्याधिपत्यं करोति॥ 119 ॥

deśācārān samayāṃjātidharmān bubhūṣate ya: sa parāvarajña: sa yatra tatrābhigata: sadaiva mahājanasyādhipatyaṃ karoti

दम्भं मोहं मत्सरं पापकृत्यं राजद्विष्टं पैशुनं पूगवैरम्।मत्तोन्मत्तैर्दुर्जनैश्चापि वादं य: प्रज्ञावान् वर्जयेत् स प्रधान:॥ 120 ॥

dambhaṃ mohaṃ matsaraṃ pāpakṛtyaṃ rājadviṣṭaṃ paiśunaṃ pūgavairam mattonmattairdurjanaiścāpi vādaṃ ya: prajñāvān varjayet sa pradhāna:

दानं होमं दैवतं मंगलानि प्रायश्चित्तान् विविधाँल्लोकवादान्।एतानि य: कुरुते नैत्यकानि तस्योत्थानं देवता राधयन्ति॥ 121 ॥

dānaṃ homaṃ daivataṃ maṃgalāni prāyaścittān vividhā~llokavādān etāni ya: kurute naityakāni tasyotthānaṃ devatā rādhayanti

समैर्विवाहं कुरुते न हीनै: समै: सख्यं व्यवहारं कथां च।गुणैर्विशिष्टांश्च पुरो दधाति विपश्चितस्तस्य नया: सुनीता:॥ 122 ॥

samairvivāhaṃ kurute na hīnai: samai: sakhyaṃ vyavahāraṃ kathāṃ ca guṇairviśiṣṭāṃśca puro dadhāti vipaścitastasya nayā: sunītā:

मितं भुङ्क्ते संविभज्याश्रितेभ्यो मितं स्वपित्यमितं कर्म कृत्वा।ददात्यमित्रेष्वपि याचित: सं-स्तमात्मवन्तं प्रजहत्यनर्था:॥ 123 ॥

mitaṃ bhuṅkte saṃvibhajyāśritebhyo mitaṃ svapityamitaṃ karma kṛtvā dadātyamitreṣvapi yācita: saṃ-stamātmavantaṃ prajahatyanarthā:

चिकीर्षितं विप्रकृतं च यस्य नान्ये जना: कर्म जानन्ति किंचित्।मन्त्रे गुप्ते सम्यगनुष्ठिते च नाल्पोऽप्यस्य च्यवते कश्चिदर्थ:॥ 124 ॥

cikīrṣitaṃ viprakṛtaṃ ca yasya nānye janā: karma jānanti kiṃcit mantre gupte samyaganuṣṭhite ca nālpo'pyasya cyavate kaścidartha:

य: सर्वभूतप्रशमे निविष्ट: सत्यो मृदुर्मानकृच्छुद्धभाव:।अतीव स ज्ञायते ज्ञातिमध्ये महामणिर्जात्य इव प्रसन्न:॥ 125 ॥

ya: sarvabhūtapraśame niviṣṭa: satyo mṛdurmānakṛcchuddhabhāva: atīva sa jñāyate jñātimadhye mahāmaṇirjātya iva prasanna:

य आत्मनापत्रपते भृशं नर: स सर्वलोकस्य गुरुर्भवत्युत।अनन्ततेजा: सुमना: समाहित: स तेजसा सूर्य इवावभासते॥ 126 ॥

ya ātmanāpatrapate bhṛśaṃ nara: sa sarvalokasya gururbhavatyuta anantatejā: sumanā: samāhita: sa tejasā sūrya ivāvabhāsate

वने जाता: शापदग्धस्य राज्ञ: पाण्डो: पुत्रा: पंच पंचेन्द्रकल्पा:।त्वयैव बाला वर्धिता: शिक्षिताश्च तवादेशं पालयन्त्याम्बिकेय॥ 127 ॥

vane jātā: śāpadagdhasya rājña: pāṇḍo: putrā: paṃca paṃcendrakalpā: tvayaiva bālā vardhitā: śikṣitāśca tavādeśaṃ pālayantyāmbikeya

प्रदायैषामुचितं तात राज्यं सुखी पुत्रै: सहितो मोदमान:।न देवानां नापि च मानुषाणां भविष्यसि त्वं तर्कणीयो नरेन्द्र॥ 128 ॥

pradāyaiṣāmucitaṃ tāta rājyaṃ sukhī putrai: sahito modamāna: na devānāṃ nāpi ca mānuṣāṇāṃ bhaviṣyasi tvaṃ tarkaṇīyo narendra