Niti Vakya — Governance and Practical Ethics

धृतराष्ट्र उवाच जाग्रतो दह्यमानस्य यत् कार्यमनुपश्यसि।तद् ब्रूहि त्वं हि नस्तात धर्मार्थकुशलो ह्यसि॥ 1 ॥

dhṛtarāṣṭra uvāca jāgrato dahyamānasya yat kāryamanupaśyasi tad brūhi tvaṃ hi nastāta dharmārthakuśalo hyasi

त्वं मां यथावद् विदुर प्रशाधि प्रज्ञापूर्वं सर्वमजातशत्रो:।यन्मन्यसे पथ्यमदीनसत्त्व श्रेयस्करं ब्रूहि तद् वै कुरूणाम्॥ 2 ॥

tvaṃ māṃ yathāvad vidura praśādhi prajñāpūrvaṃ sarvamajātaśatro: yanmanyase pathyamadīnasattva śreyaskaraṃ brūhi tad vai kurūṇām

पापाशंकी पापमेवानुपश्यन् पृच्छामि त्वां व्याकुलेनात्मनाहम्।कवे तन्मे ब्रूहि सर्वं यथाव न्मनीषितं सर्वमजातशत्रो:॥ 3 ॥

pāpāśaṃkī pāpamevānupaśyan pṛcchāmi tvāṃ vyākulenātmanāham kave tanme brūhi sarvaṃ yathāva nmanīṣitaṃ sarvamajātaśatro:

विदुर उवाच शुभं वा यदि वा पापं द्वेष्यं वा यदि वा प्रियम्।अपृष्टस्तस्य तद् ब्रूयाद् यस्य नेच्छेत्पराभवम्॥ 4 ॥

vidura uvāca śubhaṃ vā yadi vā pāpaṃ dveṣyaṃ vā yadi vā priyam apṛṣṭastasya tad brūyād yasya necchetparābhavam

तस्माद् वक्ष्यामि ते राजन् हितं यत्स्यात् कुरून्प्रति।वच: श्रेयस्करं धर्म्यं ब्रुवतस्तन्निबोध मे॥ 5 ॥

tasmād vakṣyāmi te rājan hitaṃ yatsyāt kurūnprati vaca: śreyaskaraṃ dharmyaṃ bruvatastannibodha me

मिथ्योपेतानि कर्माणि सिध्येयुर्यानि भारत।अनुपायप्रयुक्तानि मा स्म तेषु मन: कृथा:॥ 6 ॥

mithyopetāni karmāṇi sidhyeyuryāni bhārata anupāyaprayuktāni mā sma teṣu mana: kṛthā:

तथैव योगविहितं यत्तु कर्म न सिध्यति।उपाययुक्तं मेधावी न तत्र ग्लपयेन्मन:॥ 7 ॥

tathaiva yogavihitaṃ yattu karma na sidhyati upāyayuktaṃ medhāvī na tatra glapayenmana:

अनुबन्धानपेक्षेत सानुबन्धेषु कर्मसु।सम्प्रधार्य च कुर्वीत न वेगेन समाचरेत्॥ 8 ॥

anubandhānapekṣeta sānubandheṣu karmasu sampradhārya ca kurvīta na vegena samācaret

अनुबन्धं च सम्प्रेक्ष्य विपाकं चैव कर्मणाम्।उत्थानमात्मनश्चैव धीर: कुर्वीत वा न वा॥ 9 ॥

anubandhaṃ ca samprekṣya vipākaṃ caiva karmaṇām utthānamātmanaścaiva dhīra: kurvīta vā na vā

य: प्रमाणं न जानाति स्थाने वृद्धौ तथा क्षये।कोशे जनपदे दण्डे न स राज्येऽवतिष्ठते॥ 10 ॥

ya: pramāṇaṃ na jānāti sthāne vṛddhau tathā kṣaye kośe janapade daṇḍe na sa rājye'vatiṣṭhate

यस्त्वेतानि प्रमाणानि यथोक्तान्यनुपश्यति।युक्तो धर्मार्थयोर्ज्ञाने स राज्यमधिगच्छति॥ 11 ॥

yastvetāni pramāṇāni yathoktānyanupaśyati yukto dharmārthayorjñāne sa rājyamadhigacchati

न राज्यं प्राप्तमित्येव वर्तितव्यमसाम्प्रतम्।श्रियं ह्यविनयो हन्ति जरा रूपमिवोत्तमम्॥ 12 ॥

na rājyaṃ prāptamityeva vartitavyamasāmpratam śriyaṃ hyavinayo hanti jarā rūpamivottamam

भक्ष्योत्तमप्रतिच्छन्नं मत्स्यो वडिशमायसम्।लोभाभिपाती ग्रसते नानुबन्धमवेक्षते॥ 13 ॥

bhakṣyottamapraticchannaṃ matsyo vaḍiśamāyasam lobhābhipātī grasate nānubandhamavekṣate

यच्छक्यं ग्रसितुं ग्रस्यं ग्रस्तं परिणमेच्च यत्।हितं च परिणामे यत् तदाद्यं भूतिमिच्छता॥ 14 ॥

yacchakyaṃ grasituṃ grasyaṃ grastaṃ pariṇamecca yat hitaṃ ca pariṇāme yat tadādyaṃ bhūtimicchatā

वनस्पतेरपक्वानि फलानि प्रचिनोति य:।स नाप्नोति रसं तेभ्यो बीजं चास्य विनश्यति॥ 15 ॥

vanaspaterapakvāni phalāni pracinoti ya: sa nāpnoti rasaṃ tebhyo bījaṃ cāsya vinaśyati

यस्तु पक्वमुपादत्ते काले परिणतं फलम्।फलाद् रसं स लभते बीजाच्चैव फलं पुन:॥ 16 ॥

yastu pakvamupādatte kāle pariṇataṃ phalam phalād rasaṃ sa labhate bījāccaiva phalaṃ puna:

यथा मधु समादत्ते रक्षन् पुष्पाणि षट्पद:।तद्वदर्थान्मनुष्येभ्य आदद्यादविहिंसया॥ 17 ॥

yathā madhu samādatte rakṣan puṣpāṇi ṣaṭpada: tadvadarthānmanuṣyebhya ādadyādavihiṃsayā

पुष्पं पुष्पं विचिन्वीत मूलच्छेदं न कारयेत्।मालाकार इवारामे न यथांगारकारक:॥ 18 ॥

puṣpaṃ puṣpaṃ vicinvīta mūlacchedaṃ na kārayet mālākāra ivārāme na yathāṃgārakāraka:

किन्नु मे स्यादिदं कृत्वा किन्नु मे स्यादकुर्वत:।इति कर्माणि संचिन्त्य कुर्याद् वा पुरुषो न वा॥ 19 ॥

kinnu me syādidaṃ kṛtvā kinnu me syādakurvata: iti karmāṇi saṃcintya kuryād vā puruṣo na vā

अनारभ्या भवन्त्यर्था: केचिन्नित्यं तथागता:।कृत: पुरुषकारो हि भवेद् येषु निरर्थक:॥ 20 ॥

anārabhyā bhavantyarthā: kecinnityaṃ tathāgatā: kṛta: puruṣakāro hi bhaved yeṣu nirarthaka:

प्रसादो निष्फलो यस्य क्रोधश्चापि निरर्थक:।न तं भर्तारमिच्छन्ति षण्ढं पतिमिव स्त्रिय:॥ 21 ॥

prasādo niṣphalo yasya krodhaścāpi nirarthaka: na taṃ bhartāramicchanti ṣaṇḍhaṃ patimiva striya:

कांश्चिदर्थान्नर: प्राज्ञो लघुमूलान्महाफलान्।क्षिप्रमारभते कर्तुं न विघ्नयति तादृशान्॥ 22 ॥

kāṃścidarthānnara: prājño laghumūlānmahāphalān kṣipramārabhate kartuṃ na vighnayati tādṛśān

ऋजु पश्यति य: सर्वं चक्षुषानुपिबन्निव।आसीनमपि तूष्णीकमनुरज्यन्ति तं प्रजा:॥ 23 ॥

ṛju paśyati ya: sarvaṃ cakṣuṣānupibanniva āsīnamapi tūṣṇīkamanurajyanti taṃ prajā:

सुपुष्पित: स्यादफल: फलित: स्याद् दुरारुह:।अपक्व: पक्वसंकाशो न तु शीर्येत कर्हिचित्॥ 24 ॥

supuṣpita: syādaphala: phalita: syād durāruha: apakva: pakvasaṃkāśo na tu śīryeta karhicit

चक्षुषा मनसा वाचा कर्मणा च चतुर्विधम्।प्रसादयति यो लोकं तं लोकोऽनुप्रसीदति॥ 25 ॥

cakṣuṣā manasā vācā karmaṇā ca caturvidham prasādayati yo lokaṃ taṃ loko'nuprasīdati

यस्मात् त्रस्यन्ति भूतानि मृगव्याधान्मृगा इव।सागरान्तामपि महीं लब्ध्वा स परिहीयते॥ 26 ॥

yasmāt trasyanti bhūtāni mṛgavyādhānmṛgā iva sāgarāntāmapi mahīṃ labdhvā sa parihīyate

पितृपैतामहं राज्यं प्राप्तवान् स्वेन कर्मणा।वायुरभ्रमिवासाद्य भ्रंशयत्यनये स्थित:॥ 27 ॥

pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ prāptavān svena karmaṇā vāyurabhramivāsādya bhraṃśayatyanaye sthita:

धर्ममाचरतो राज्ञ: सद्भिश्चरितमादित:।वसुधा वसुसम्पूर्णा वर्धते भूतिवर्धिनी॥ 28 ॥

dharmamācarato rājña: sadbhiścaritamādita: vasudhā vasusampūrṇā vardhate bhūtivardhinī

अथ संत्यजतो धर्ममधर्मं चानुतिष्ठत:।प्रतिसंवेष्टते भूमिरग्नौ चर्माहितं यथा॥ 29 ॥

atha saṃtyajato dharmamadharmaṃ cānutiṣṭhata: pratisaṃveṣṭate bhūmiragnau carmāhitaṃ yathā

य एव यत्न: क्रियते परराष्ट्रविमर्दने।स एव यत्न: कर्तव्य: स्वराष्ट्रपरिपालने॥ 30 ॥

ya eva yatna: kriyate pararāṣṭravimardane sa eva yatna: kartavya: svarāṣṭraparipālane

धर्मेण राज्यं विन्देत धर्मेण परिपालयेत्।धर्ममूलां श्रियं प्राप्य न जहाति न हीयते॥ 31 ॥

dharmeṇa rājyaṃ vindeta dharmeṇa paripālayet dharmamūlāṃ śriyaṃ prāpya na jahāti na hīyate

अप्युन्मत्तात् प्रलपतो बालाच्च परिजल्पत:।सर्वत: सारमादद्यादश्मभ्य इव कांचनम्॥ 32 ॥

apyunmattāt pralapato bālācca parijalpata: sarvata: sāramādadyādaśmabhya iva kāṃcanam

सुव्याहृतानि सूक्तानि सुकृतानि ततस्तत:।संचिन्वन् धीर आसीत शिलाहारी शिलं यथा॥ 33 ॥

suvyāhṛtāni sūktāni sukṛtāni tatastata: saṃcinvan dhīra āsīta śilāhārī śilaṃ yathā

गन्धेन गाव: पश्यन्ति वेदै: पश्यन्ति ब्राह्मणा:।चारै: पश्यन्ति राजानश्चक्षुर्भ्यामितरे जना:॥ 34 ॥

gandhena gāva: paśyanti vedai: paśyanti brāhmaṇā: cārai: paśyanti rājānaścakṣurbhyāmitare janā:

भूयांसं लभते क्लेशं या गौर्भवति दुर्दुहा।अथ या सुदुहा राजन् नैव तां वितुदन्त्यपि॥ 35 ॥

bhūyāṃsaṃ labhate kleśaṃ yā gaurbhavati durduhā atha yā suduhā rājan naiva tāṃ vitudantyapi

यदतप्तं प्रणमति न तत् संतापयन्त्यपि।यच्च स्वयं नतं दारु न तत् संनमयन्त्यपि॥ 36 ॥

yadataptaṃ praṇamati na tat saṃtāpayantyapi yacca svayaṃ nataṃ dāru na tat saṃnamayantyapi

एतयोपमया धीर: संनमेत बलीयसे।इन्द्राय स प्रणमते नमते यो बलीयसे॥ 37 ॥

etayopamayā dhīra: saṃnameta balīyase indrāya sa praṇamate namate yo balīyase

पर्जन्यनाथा: पशवो राजानो मन्त्रिबान्धवा:।पतयो बान्धवा: स्त्रीणां ब्राह्मणा वेदबान्धवा:॥ 38 ॥

parjanyanāthā: paśavo rājāno mantribāndhavā: patayo bāndhavā: strīṇāṃ brāhmaṇā vedabāndhavā:

सत्येन रक्ष्यते धर्मो विद्या योगेन रक्ष्यते।मृजया रक्ष्यते रूपं कुलं वृत्तेन रक्ष्यते॥ 39 ॥

satyena rakṣyate dharmo vidyā yogena rakṣyate mṛjayā rakṣyate rūpaṃ kulaṃ vṛttena rakṣyate

मानेन रक्ष्यते धान्यमश्वान् रक्षत्यनुक्रम:।अभीक्ष्णदर्शनं गाश्च स्त्रियो रक्ष्या: कुचैलत:॥ 40 ॥

mānena rakṣyate dhānyamaśvān rakṣatyanukrama: abhīkṣṇadarśanaṃ gāśca striyo rakṣyā: kucailata:

न कुलं वृत्तहीनस्य प्रमाणमिति मे मति:।अन्तेष्वपि हि जातानां वृत्तमेव विशिष्यते॥ 41 ॥

na kulaṃ vṛttahīnasya pramāṇamiti me mati: anteṣvapi hi jātānāṃ vṛttameva viśiṣyate

य ईर्षु: परवित्तेषु रूपे वीर्ये कुलान्वये।सुखसौभाग्यसत्कारे तस्य व्याधिरनन्तक:॥ 42 ॥

ya īrṣu: paravitteṣu rūpe vīrye kulānvaye sukhasaubhāgyasatkāre tasya vyādhiranantaka:

अकार्यकरणाद् भीत: कार्याणां च विवर्जनात्।अकाले मन्त्रभेदाच्च येन माद्येन्न तत् पिबेत्॥ 43 ॥

akāryakaraṇād bhīta: kāryāṇāṃ ca vivarjanāt akāle mantrabhedācca yena mādyenna tat pibet

विद्यामदो धनमदस्तृतीयोऽभिजनो मद:।मदा एतेऽवलिप्तानामेत एव सतां दमा:॥ 44 ॥

vidyāmado dhanamadastṛtīyo'bhijano mada: madā ete'valiptānāmeta eva satāṃ damā:

असन्तोऽभ्यर्थिता: सद्भि: क्वचित्कार्ये कदाचन।मन्यन्ते सन्तमात्मानमसन्तमपि विश्रुतम्॥ 45 ॥

asanto'bhyarthitā: sadbhi: kvacitkārye kadācana manyante santamātmānamasantamapi viśrutam

गतिरात्मवतां सन्त: सन्त एव सतां गति:।असतां च गति: सन्तो न त्वसन्त: सतां गति:॥ 46 ॥

gatirātmavatāṃ santa: santa eva satāṃ gati: asatāṃ ca gati: santo na tvasanta: satāṃ gati:

जिता सभा वस्त्रवता मिष्टाशा गोमता जिता।अध्वा जितो यानवता सर्वं शीलवता जितम्॥ 47 ॥

jitā sabhā vastravatā miṣṭāśā gomatā jitā adhvā jito yānavatā sarvaṃ śīlavatā jitam

शीलं प्रधानं पुरुषे तद् यस्येह प्रणश्यति।न तस्य जीवितेनार्थो न धनेन न बन्धुभि:॥ 48 ॥

śīlaṃ pradhānaṃ puruṣe tad yasyeha praṇaśyati na tasya jīvitenārtho na dhanena na bandhubhi:

आढ्यानां मांसपरमं मध्यानां गोरसोत्तरम्।तैलोत्तरं दरिद्राणां भोजनं भरतर्षभ॥ 49 ॥

āḍhyānāṃ māṃsaparamaṃ madhyānāṃ gorasottaram tailottaraṃ daridrāṇāṃ bhojanaṃ bharatarṣabha

सम्पन्नतरमेवान्नं दरिद्रा भुंजते सदा।क्षुत् स्वादुतां जनयति सा चाढ्येषु सुदुर्लभा॥ 50 ॥

sampannataramevānnaṃ daridrā bhuṃjate sadā kṣut svādutāṃ janayati sā cāḍhyeṣu sudurlabhā

प्रायेण श्रीमतां लोके भोक्तुं शक्तिर्न विद्यते।जीर्यन्त्यपि हि काष्ठानि दरिद्राणां महीपते॥ 51 ॥

prāyeṇa śrīmatāṃ loke bhoktuṃ śaktirna vidyate jīryantyapi hi kāṣṭhāni daridrāṇāṃ mahīpate

अवृत्तिर्भयमन्त्यानां मध्यानां मरणाद् भयम्।उत्तमानां तु मर्त्यानामवमानात् परं भयम्॥ 52 ॥

avṛttirbhayamantyānāṃ madhyānāṃ maraṇād bhayam uttamānāṃ tu martyānāmavamānāt paraṃ bhayam

ऐश्वर्यमदपापिष्ठा मदा: पानमदादय:।ऐश्वर्यमदमत्तो हि नापतित्वा विबुध्यते॥ 53 ॥

aiśvaryamadapāpiṣṭhā madā: pānamadādaya: aiśvaryamadamatto hi nāpatitvā vibudhyate

इन्द्रियैरिन्द्रियार्थेषु वर्तमानैरनिग्रहै:।तैरयं ताप्यते लोको नक्षत्राणि ग्रहैरिव॥ 54 ॥

indriyairindriyārtheṣu vartamānairanigrahai: tairayaṃ tāpyate loko nakṣatrāṇi grahairiva

यो जित: पंचवर्गेण सहजेनात्मकर्षिणा।आपदस्तस्य वर्धन्ते शुक्लपक्ष इवोडुराट्॥ 55 ॥

yo jita: paṃcavargeṇa sahajenātmakarṣiṇā āpadastasya vardhante śuklapakṣa ivoḍurāṭ

अविजित्य य आत्मानममात्यान् विजिगीषते।अमित्रान् वाजितामात्य: सोऽवश: परिहीयते॥ 56 ॥

avijitya ya ātmānamamātyān vijigīṣate amitrān vājitāmātya: so'vaśa: parihīyate

आत्मानमेव प्रथमं द्वेष्यरूपेण यो जयेत्।ततोऽमात्यानमित्रांश्च न मोघं विजिगीषते॥ 57 ॥

ātmānameva prathamaṃ dveṣyarūpeṇa yo jayet tato'mātyānamitrāṃśca na moghaṃ vijigīṣate

वश्येन्द्रियं जितात्मानं धृतदण्डं विकारिषु।परीक्ष्य कारिणं धीरमत्यन्तं श्रीर्निषेवते॥ 58 ॥

vaśyendriyaṃ jitātmānaṃ dhṛtadaṇḍaṃ vikāriṣu parīkṣya kāriṇaṃ dhīramatyantaṃ śrīrniṣevate

रथ: शरीरं पुरुषस्य राजन् नात्मा नियतेन्द्रियाण्यस्य चाश्वा:।तैरप्रमत्त: कुशली सदश्वै-र्दान्तै: सुखं याति रथीव धीर:॥ 59 ॥

ratha: śarīraṃ puruṣasya rājan nātmā niyatendriyāṇyasya cāśvā: tairapramatta: kuśalī sadaśvai-rdāntai: sukhaṃ yāti rathīva dhīra:

एतान्यनिगृहीतानि व्यापादयितुमप्यलम्।अविधेया इवादान्ता हया: पथि कुसारथिम्॥ 60 ॥

etānyanigṛhītāni vyāpādayitumapyalam avidheyā ivādāntā hayā: pathi kusārathim

अनर्थमर्थत: पश्यन्नर्थं चैवाप्यनर्थत:।इन्द्रियैरजितैर्बाल: सुदु:खं मन्यते सुखम्॥ 61 ॥

anarthamarthata: paśyannarthaṃ caivāpyanarthata: indriyairajitairbāla: sudu:khaṃ manyate sukham

धर्मार्थौ य: परित्यज्य स्यादिन्द्रियवशानुग:।श्रीप्राणधनदारेभ्य: क्षिप्रं स परिहीयते॥ 62 ॥

dharmārthau ya: parityajya syādindriyavaśānuga: śrīprāṇadhanadārebhya: kṣipraṃ sa parihīyate

अर्थानामीश्वरो य: स्यादिन्द्रियाणामनीश्वर:।इन्द्रियाणामनैश्वर्यादैश्वर्याद् भ्रश्यते हि स:॥ 63 ॥

arthānāmīśvaro ya: syādindriyāṇāmanīśvara: indriyāṇāmanaiśvaryādaiśvaryād bhraśyate hi sa:

आत्मनाऽऽत्मानमन्विच्छेन्मनोबुद्धीन्द्रियैर्यतै:।आत्मा ह्येवात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मन:॥ 64 ॥

ātmanā''tmānamanvicchenmanobuddhīndriyairyatai: ātmā hyevātmano bandhurātmaiva ripurātmana:

बन्धुरात्माऽऽत्मनस्तस्य येनैवात्माऽऽत्मना जित:।स एव नियतो बन्धु: स एव नियतो रिपु:॥ 65 ॥

bandhurātmā''tmanastasya yenaivātmā''tmanā jita: sa eva niyato bandhu: sa eva niyato ripu:

क्षुद्राक्षेणेव जालेन झषावपिहितावुरू।कामश्च राजन् क्रोधश्च तौ प्रज्ञानं विलुम्पत:॥ 66 ॥

kṣudrākṣeṇeva jālena jhaṣāvapihitāvurū kāmaśca rājan krodhaśca tau prajñānaṃ vilumpata:

समवेक्ष्येह धर्मार्थौ सम्भारान् योऽधिगच्छति।स वै सम्भृतसम्भार: सततं सुखमेधते॥ 67 ॥

samavekṣyeha dharmārthau sambhārān yo'dhigacchati sa vai sambhṛtasambhāra: satataṃ sukhamedhate

य: पंचाभ्यन्तरान् शत्रूनविजित्य मनोमयान्।जिगीषति रिपूनन्यान् रिपवोऽभिभवन्ति तम्॥ 68 ॥

ya: paṃcābhyantarān śatrūnavijitya manomayān jigīṣati ripūnanyān ripavo'bhibhavanti tam

दृश्यन्ते हि महात्मानो बध्यमाना: स्वकर्मभि:।इन्द्रियाणामनीशत्वाद् राजानो राज्यविभ्रमै:॥ 69 ॥

dṛśyante hi mahātmāno badhyamānā: svakarmabhi: indriyāṇāmanīśatvād rājāno rājyavibhramai:

असंत्यागात् पापकृतामपापां-स्तुल्यो दण्ड: स्पृशते मिश्रभावात्।शुष्केणार्द्रं दह्यते मिश्रभावात् तस्मात् पापै: सह सन्ं‌धि न कुर्यात्॥ 70 ॥

asaṃtyāgāt pāpakṛtāmapāpāṃ-stulyo daṇḍa: spṛśate miśrabhāvāt śuṣkeṇārdraṃ dahyate miśrabhāvāt tasmāt pāpai: saha sanṃ‌dhi na kuryāt

निजानुत्पतत: शत्रून् पंच पंचप्रयोजनान्।यो मोहान्न निगृह्णाति तमापद् ग्रसते नरम्॥ 71 ॥

nijānutpatata: śatrūn paṃca paṃcaprayojanān yo mohānna nigṛhṇāti tamāpad grasate naram

अनसूयाऽऽर्जवं शौचं संतोष: प्रियवादिता।दम: सत्यमनायासो न भवन्ति दुरात्मनाम्॥ 72 ॥

anasūyā''rjavaṃ śaucaṃ saṃtoṣa: priyavāditā dama: satyamanāyāso na bhavanti durātmanām

आत्मज्ञानमसंरम्भस्तितिक्षा धर्मनित्यता।वाक् चैव गुप्ता दानं च नैतान्यन्त्येषु भारत॥ 73 ॥

ātmajñānamasaṃrambhastitikṣā dharmanityatā vāk caiva guptā dānaṃ ca naitānyantyeṣu bhārata

आक्रोशपरिवादाभ्यां विहिंसन्त्यबुधा बुधान्।वक्ता पापमुपादत्ते क्षममाणो विमुच्यते॥ 74 ॥

ākrośaparivādābhyāṃ vihiṃsantyabudhā budhān vaktā pāpamupādatte kṣamamāṇo vimucyate

हिंसा बलमसाधूनां राज्ञां दण्डविधिर्बलम्।शुश्रूषा तु बलं स्त्रीणां क्षमा गुणवतां बलम्॥ 75 ॥

hiṃsā balamasādhūnāṃ rājñāṃ daṇḍavidhirbalam śuśrūṣā tu balaṃ strīṇāṃ kṣamā guṇavatāṃ balam

वाक्संयमो हि नृपते सुदुष्करतमो मत:।अर्थवच्च विचित्रं च न शक्यं बहु भाषितुम्॥ 76 ॥

vāksaṃyamo hi nṛpate suduṣkaratamo mata: arthavacca vicitraṃ ca na śakyaṃ bahu bhāṣitum

अभ्यावहति कल्याणं विविधं वाक् सुभाषिता।सैव दुर्भाषिता राजन्ननर्थायोपपद्यते॥ 77 ॥

abhyāvahati kalyāṇaṃ vividhaṃ vāk subhāṣitā saiva durbhāṣitā rājannanarthāyopapadyate

रोहते सायकैर्विद्धं वनं परशुना हतम्।वाचा दुरुक्तं बीभत्सं न संरोहति वाक्क्षतम्॥ 78 ॥

rohate sāyakairviddhaṃ vanaṃ paraśunā hatam vācā duruktaṃ bībhatsaṃ na saṃrohati vākkṣatam

कर्णिनालीकनाराचान्निर्हरन्ति शरीरत:।वाक्शल्यस्तु न निर्हर्तुं शक्यो हृदिशयो हि स:॥ 79 ॥

karṇinālīkanārācānnirharanti śarīrata: vākśalyastu na nirhartuṃ śakyo hṛdiśayo hi sa:

वाक्सायका वदनान्निष्पतन्ति यैराहत: शोचति रात्र्यहानि।परस्य नामर्मसु ते पतन्ति तान् पण्डितो नावसृजेत् परेभ्य:॥ 80 ॥

vāksāyakā vadanānniṣpatanti yairāhata: śocati rātryahāni parasya nāmarmasu te patanti tān paṇḍito nāvasṛjet parebhya:

यस्मै देवा: प्रयच्छन्ति पुरुषाय पराभवम्।बुद्धिं तस्यापकर्षन्ति सोऽवाचीनानि पश्यति॥ 81 ॥

yasmai devā: prayacchanti puruṣāya parābhavam buddhiṃ tasyāpakarṣanti so'vācīnāni paśyati

बुद्धौ कलुषभूतायां विनाशे प्रत्युपस्थिते।अनयो नयसंकाशो हृदयान्नापसर्पति॥ 82 ॥

buddhau kaluṣabhūtāyāṃ vināśe pratyupasthite anayo nayasaṃkāśo hṛdayānnāpasarpati

सेयं बुद्धि: परीता ते पुत्राणां भरतर्षभ।पाण्डवानां विरोधेन न चैनानवबुध्यसे॥ 83 ॥

seyaṃ buddhi: parītā te putrāṇāṃ bharatarṣabha pāṇḍavānāṃ virodhena na cainānavabudhyase

राजा लक्षणसम्पन्नस्त्रैलोक्यस्यापि यो भवेत्।शिष्यस्ते शासिता सोऽस्तु धृतराष्ट्र युधिष्ठिर:॥ 84 ॥

rājā lakṣaṇasampannastrailokyasyāpi yo bhavet śiṣyaste śāsitā so'stu dhṛtarāṣṭra yudhiṣṭhira:

अतीत्य सर्वान् पुत्रांस्ते भागधेयपुरस्कृत:।तेजसा प्रज्ञया चैव युक्तो धर्मार्थतत्त्ववित्॥ 85 ॥

atītya sarvān putrāṃste bhāgadheyapuraskṛta: tejasā prajñayā caiva yukto dharmārthatattvavit

अनुक्रोशादानृशंस्याद् योऽसौ धर्मभृतां वर:।गौरवात् तव राजेन्द्र बहून् क्लेशांस्तितिक्षति॥ 86 ॥

anukrośādānṛśaṃsyād yo'sau dharmabhṛtāṃ vara: gauravāt tava rājendra bahūn kleśāṃstitikṣati