Dharmarajya — Counsel to the King

धृतराष्ट्र उवाच ब्रूहि भूयो महाबुद्धे धर्मार्थसहितं वच:।शृण्वतो नास्ति मे तृप्तिर्विचित्राणीह भाषसे॥ 1 ॥

dhṛtarāṣṭra uvāca brūhi bhūyo mahābuddhe dharmārthasahitaṃ vaca: śṛṇvato nāsti me tṛptirvicitrāṇīha bhāṣase

विदुर उवाच सर्वतीर्थेषु वा स्नानं सर्वभूतेषु चार्जवम्।उभे त्वेते समे स्यातामार्जवं वा विशिष्यते॥ 2 ॥

vidura uvāca sarvatīrtheṣu vā snānaṃ sarvabhūteṣu cārjavam ubhe tvete same syātāmārjavaṃ vā viśiṣyate

आर्जवं प्रतिपद्यस्व पुत्रेषु सततं विभो।इह कीर्तिं परां प्राप्य प्रेत्य स्वर्गमवाप्स्यसि॥ 3 ॥

ārjavaṃ pratipadyasva putreṣu satataṃ vibho iha kīrtiṃ parāṃ prāpya pretya svargamavāpsyasi

यावत् कीर्तिर्मनुष्यस्य पुण्या लोके प्रगीयते।तावत् स पुरुषव्याघ्र स्वर्गलोके महीयते॥ 4 ॥

yāvat kīrtirmanuṣyasya puṇyā loke pragīyate tāvat sa puruṣavyāghra svargaloke mahīyate

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्।विरोचनस्य संवादं केशिन्यर्थे सुधन्वना॥ 5 ॥

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam virocanasya saṃvādaṃ keśinyarthe sudhanvanā

स्वयंवरे स्थिता कन्या केशिनी नाम नामत:।रूपेणाप्रतिमा राजन् विशिष्टपतिकाम्यया॥ 6 ॥

svayaṃvare sthitā kanyā keśinī nāma nāmata: rūpeṇāpratimā rājan viśiṣṭapatikāmyayā

विरोचनोऽथ दैतेयस्यदा तत्राजगाम ह।प्राप्तुमिच्छंस्ततस्तत्र दैत्येन्द्रं प्राह केशिनी॥ 7 ॥

virocano'tha daiteyasyadā tatrājagāma ha prāptumicchaṃstatastatra daityendraṃ prāha keśinī

केशिन्युवाच किं ब्राह्मणा: स्विच्छ्रेयांसो दितिजा: स्विद्विरोचन।अथ केन स्म पर्यङ्कं सुधन्वा नाधिरोहति॥ 8 ॥

keśinyuvāca kiṃ brāhmaṇā: svicchreyāṃso ditijā: svidvirocana atha kena sma paryaṅkaṃ sudhanvā nādhirohati

विरोचन उवाच प्राजापत्यास्तु वै श्रेष्ठा वयं केशिनि सत्तमा:।अस्माकं खल्विमे लोका: के देवा: के द्विजातय:॥ 9 ॥

virocana uvāca prājāpatyāstu vai śreṣṭhā vayaṃ keśini sattamā: asmākaṃ khalvime lokā: ke devā: ke dvijātaya:

केशिन्युवाच इहैवावां प्रतीक्षाव उपस्थाने विरोचन।सुधन्वा प्रातरागन्ता पश्येयं वां समागतौ॥ 10 ॥

keśinyuvāca ihaivāvāṃ pratīkṣāva upasthāne virocana sudhanvā prātarāgantā paśyeyaṃ vāṃ samāgatau

विरोचन उवाच तथा भद्रे करिष्यामि यथा त्वं भीरु भाषसे।सुधन्वानं च मां चैव प्रातर्द्रष्टासि संगतौ॥ 11 ॥

virocana uvāca tathā bhadre kariṣyāmi yathā tvaṃ bhīru bhāṣase sudhanvānaṃ ca māṃ caiva prātardraṣṭāsi saṃgatau

विदुर उवाच अतीतायां च शर्वर्यामुदिते सूर्यमण्डले।अथाजगाम तं देशं सुधन्वा राजसत्तम।विरोचनो यत्र विभो केशिन्या सहित: स्थित:॥ 12 ॥

vidura uvāca atītāyāṃ ca śarvaryāmudite sūryamaṇḍale athājagāma taṃ deśaṃ sudhanvā rājasattama virocano yatra vibho keśinyā sahita: sthita:

सुधन्वा च समागच्छत् प्रहृदिं केशिनीं तथा।समागतं द्विजं दृष्ट्वा केशिनी भरतर्षभ।प्रत्युत्थायासनं तस्मै पाद्यमर्घ्यं ददौ पुन:॥ 13 ॥

sudhanvā ca samāgacchat prahṛdiṃ keśinīṃ tathā samāgataṃ dvijaṃ dṛṣṭvā keśinī bharatarṣabha pratyutthāyāsanaṃ tasmai pādyamarghyaṃ dadau puna:

सुधन्वोवाच अन्वालभे हिरण्मयं प्राहृदे ते वरासनम्।एकत्वमुपसम्पन्नो न त्वासेऽहं त्वया सह॥ 14 ॥

sudhanvovāca anvālabhe hiraṇmayaṃ prāhṛde te varāsanam ekatvamupasampanno na tvāse'haṃ tvayā saha

विरोचन उवाच तवार्हते तु फलकं कूर्चं वाप्यथवा बृसी।सुधन्वन्न त्वमर्होऽसि मया सह समासनम्॥ 15 ॥

virocana uvāca tavārhate tu phalakaṃ kūrcaṃ vāpyathavā bṛsī sudhanvanna tvamarho'si mayā saha samāsanam

सुधन्वोवाच पितापुत्रौ सहासीतां द्वौ विप्रौ क्षत्रियावपि।वृद्धौ वैश्यौ च शूद्रौ च न त्वन्यावितरेतरम्॥ 16 ॥

sudhanvovāca pitāputrau sahāsītāṃ dvau viprau kṣatriyāvapi vṛddhau vaiśyau ca śūdrau ca na tvanyāvitaretaram

पिता हि ते समासीनमुपासीतैव मामध:।बाल: सुखैधितो गेहे न त्वं किंचन बुध्यसे॥ 17 ॥

pitā hi te samāsīnamupāsītaiva māmadha: bāla: sukhaidhito gehe na tvaṃ kiṃcana budhyase

विरोचन उवाच हिरण्यं च गवाश्वं च यद्वित्तमसुरेषु न:।सुधन्वन् विपणे तेन प्रश्नं पृच्छाव ये विदु:॥ 18 ॥

virocana uvāca hiraṇyaṃ ca gavāśvaṃ ca yadvittamasureṣu na: sudhanvan vipaṇe tena praśnaṃ pṛcchāva ye vidu:

सुधन्वोवाच हिरण्यं च गवाश्वं च तवैवास्तु विरोचन।प्राणयोस्तु पणं कृत्वा प्रश्नं पृच्छाव ये विदु:॥ 19 ॥

sudhanvovāca hiraṇyaṃ ca gavāśvaṃ ca tavaivāstu virocana prāṇayostu paṇaṃ kṛtvā praśnaṃ pṛcchāva ye vidu:

विरोचन उवाच आवां कुत्र गमिष्याव: प्राणयोर्विपणे कृते।न तु देवेष्वहं स्थाता न मनुष्येषु कर्हिचित्॥ 20 ॥

virocana uvāca āvāṃ kutra gamiṣyāva: prāṇayorvipaṇe kṛte na tu deveṣvahaṃ sthātā na manuṣyeṣu karhicit

सुधन्वोवाच पितरं ते गमिष्याव: प्राणयोर्विपणे कृते।पुत्रस्यापि स हेतोर्हि प्रहृदो नानृतं वदेत्॥ 21 ॥

sudhanvovāca pitaraṃ te gamiṣyāva: prāṇayorvipaṇe kṛte putrasyāpi sa hetorhi prahṛdo nānṛtaṃ vadet

विदुर उवाच एवं कृतपणौ क्रुद्धौ तत्राभिजग्मतुस्तदा।विरोचनसुधन्वानौ प्रहृदो यत्र तिष्ठति॥ 22 ॥

vidura uvāca evaṃ kṛtapaṇau kruddhau tatrābhijagmatustadā virocanasudhanvānau prahṛdo yatra tiṣṭhati

प्रहृद उवाच इमौ तौ सम्प्रदृश्येते याभ्यां न चरितं सह।आशीविषाविव क्रुद्धावेकमार्गाविहागतौ॥ 23 ॥

prahṛda uvāca imau tau sampradṛśyete yābhyāṃ na caritaṃ saha āśīviṣāviva kruddhāvekamārgāvihāgatau

किं वै सहैवं चरथो न पुरा चरथ: सह।विरोचनैतत् पृच्छामि किं ते सख्यं सुधन्वना॥ 24 ॥

kiṃ vai sahaivaṃ caratho na purā caratha: saha virocanaitat pṛcchāmi kiṃ te sakhyaṃ sudhanvanā

विरोचन उवाच न मे सुधन्वना सख्यं प्राणयोर्विपणावहे।प्रहृद तत्त्वं पृच्छामि मा प्रश्नमनृतं वदे:॥ 25 ॥

virocana uvāca na me sudhanvanā sakhyaṃ prāṇayorvipaṇāvahe prahṛda tattvaṃ pṛcchāmi mā praśnamanṛtaṃ vade:

प्रहृद उवाच उदकं मधुपर्कं वाप्यानयन्तु सुधन्वने।ब्रह्मन्नभ्यर्चनीयोऽसि श्वेता गौ: पीवरी कृता॥ 26 ॥

prahṛda uvāca udakaṃ madhuparkaṃ vāpyānayantu sudhanvane brahmannabhyarcanīyo'si śvetā gau: pīvarī kṛtā

सुधन्वोवाच उदकं मधुपर्कं च पथिष्वेवार्पितं मम।प्रहृद त्वं तु मे तथ्यं प्रश्नं प्रब्रूहि पृच्छत:।किं ब्राह्मणा: स्विच्छ्रेयांस उताहो स्विद् विरोचन:॥ 27 ॥

sudhanvovāca udakaṃ madhuparkaṃ ca pathiṣvevārpitaṃ mama prahṛda tvaṃ tu me tathyaṃ praśnaṃ prabrūhi pṛcchata: kiṃ brāhmaṇā: svicchreyāṃsa utāho svid virocana:

प्रहृद उवाच पुत्र एको मम ब्रह्मंस्त्वं च साक्षादिहास्थित:।तयोर्विवदतो: प्रश्नं कथमस्मद्विधो वदेत्॥ 28 ॥

prahṛda uvāca putra eko mama brahmaṃstvaṃ ca sākṣādihāsthita: tayorvivadato: praśnaṃ kathamasmadvidho vadet

सुधन्वोवाच गां प्रदद्यास्त्वौरसाय यद्वान्यत् स्यात् प्रियं धनम्।द्वयोर्विवदतोस्तथ्यं वाच्यं च मतिमंस्त्वया॥ 29 ॥

sudhanvovāca gāṃ pradadyāstvaurasāya yadvānyat syāt priyaṃ dhanam dvayorvivadatostathyaṃ vācyaṃ ca matimaṃstvayā

प्रहृद उवाच अथ यो नैव प्रब्रूयात् सत्यं वा यदि वानृतम्।एतत् सुधन्वन् पृच्छामि दुर्विवक्ता स्म किं वसेत्॥ 30 ॥

prahṛda uvāca atha yo naiva prabrūyāt satyaṃ vā yadi vānṛtam etat sudhanvan pṛcchāmi durvivaktā sma kiṃ vaset

सुधन्वोवाच यां रात्रिमधिविन्ना स्त्री यां चैवाक्षपराजित:।यां च भाराभितप्तांगो दुर्विवक्ता स्म तां वसेत्॥ 31 ॥

sudhanvovāca yāṃ rātrimadhivinnā strī yāṃ caivākṣaparājita: yāṃ ca bhārābhitaptāṃgo durvivaktā sma tāṃ vaset

नगरे प्रतिरुद्ध: सन् बहिर्द्वारे बुभुक्षित:।अमित्रान् भूयस: पश्येद् य: साक्ष्यमनृतं वदेत्॥ 32 ॥

nagare pratiruddha: san bahirdvāre bubhukṣita: amitrān bhūyasa: paśyed ya: sākṣyamanṛtaṃ vadet

पंच पश्वनृते हन्ति दश हन्ति गवानृते।शतमश्वानृते हन्ति सहस्रं पुरुषानृते॥ 33 ॥

paṃca paśvanṛte hanti daśa hanti gavānṛte śatamaśvānṛte hanti sahasraṃ puruṣānṛte

हन्ति जातानजातांश्च हिरण्यार्थेऽनृतं वदन्।सर्वं भूम्यनृते हन्ति मा स्म भूम्यनृतं वदे:॥ 34 ॥

hanti jātānajātāṃśca hiraṇyārthe'nṛtaṃ vadan sarvaṃ bhūmyanṛte hanti mā sma bhūmyanṛtaṃ vade:

प्रहृद उवाच मत्त: श्रेयानंङ्गिरा वै सुधन्वा त्वद्विरोचन।मातास्य श्रेयसी मातुस्तस्मात्त्वं तेन वै जित:॥ 35 ॥

prahṛda uvāca matta: śreyānaṃṅgirā vai sudhanvā tvadvirocana mātāsya śreyasī mātustasmāttvaṃ tena vai jita:

विरोचन सुधन्वायं प्राणानामीश्वरस्तव।सुधन्वन् पुनरिच्छामि त्वया दत्तं विरोचनम्॥ 36 ॥

virocana sudhanvāyaṃ prāṇānāmīśvarastava sudhanvan punaricchāmi tvayā dattaṃ virocanam

सुधन्वोवाच यद्धर्ममवृणीथास्त्वं न कामादनृतं वदी:।पुनर्ददामि ते पुत्रं यस्मात् प्रहृद दुर्लभम्॥ 37 ॥

sudhanvovāca yaddharmamavṛṇīthāstvaṃ na kāmādanṛtaṃ vadī: punardadāmi te putraṃ yasmāt prahṛda durlabham

एष प्रहृद पुत्रस्ते मया दत्तो विरोचन:।पादप्रक्षालनं कुर्यात् कुमार्या: संनिधौ मम॥ 38 ॥

eṣa prahṛda putraste mayā datto virocana: pādaprakṣālanaṃ kuryāt kumāryā: saṃnidhau mama

विदुर उवाच तस्माद् राजेन्द्र भूम्यर्थे नानृतं वक्तुमर्हसि।मा गम: ससुतामात्यो नाशं पुत्रार्थमब्रुवन्॥ 39 ॥

vidura uvāca tasmād rājendra bhūmyarthe nānṛtaṃ vaktumarhasi mā gama: sasutāmātyo nāśaṃ putrārthamabruvan

न देवा दण्डमादाय रक्षन्ति पशुपालवत्।यं तु रक्षितुमिच्छन्ति बुद्ध्या संविभजन्ति तम्॥ 40 ॥

na devā daṇḍamādāya rakṣanti paśupālavat yaṃ tu rakṣitumicchanti buddhyā saṃvibhajanti tam

यथा यथा हि पुरुष: कल्याणे कुरुते मन:।तथा तथास्य सर्वार्था: सिद्ध्यन्ते नात्र संशय:॥ 41 ॥

yathā yathā hi puruṣa: kalyāṇe kurute mana: tathā tathāsya sarvārthā: siddhyante nātra saṃśaya:

नैनं छन्दांसि वृजिनात् तारयन्ति मायाविनं मायया वर्तमानम्।नीडं शकुन्ता इव जातपक्षा-श्छन्दांस्येनं प्रजहत्यन्तकाले॥ 42 ॥

nainaṃ chandāṃsi vṛjināt tārayanti māyāvinaṃ māyayā vartamānam nīḍaṃ śakuntā iva jātapakṣā-śchandāṃsyenaṃ prajahatyantakāle

मद्यपानं कलहं पूगवैरं भार्यापत्योरन्तरं ज्ञातिभेदम्।राजद्विष्टं स्त्रीपुंसयोर्विवादं वर्ज्यान्याहुर्यश्च पन्था: प्रदुष्ट:॥ 43 ॥

madyapānaṃ kalahaṃ pūgavairaṃ bhāryāpatyorantaraṃ jñātibhedam rājadviṣṭaṃ strīpuṃsayorvivādaṃ varjyānyāhuryaśca panthā: praduṣṭa:

सामुद्रिकं वणिजं चोरपूर्वं शलाकधूर्तं च चिकित्सकं च।अरिं च मित्रं च कुशीलवं च नैतान् साक्ष्ये त्वधिकुर्वीत सप्त॥ 44 ॥

sāmudrikaṃ vaṇijaṃ corapūrvaṃ śalākadhūrtaṃ ca cikitsakaṃ ca ariṃ ca mitraṃ ca kuśīlavaṃ ca naitān sākṣye tvadhikurvīta sapta

मानाग्निहोत्रमुत मानमौनं मानेनाधीतमुत मानयज्ञ:।एतानि चत्वार्यभयंकराणि भयं प्रयच्छन्त्ययथाकृतानि॥ 45 ॥

mānāgnihotramuta mānamaunaṃ mānenādhītamuta mānayajña: etāni catvāryabhayaṃkarāṇi bhayaṃ prayacchantyayathākṛtāni

अगारदाही गरद: कुण्डाशी सोमविक्रयी।पर्वकारश्च सूची च मित्रध्रुक् पारदारिक:॥ 46 ॥

agāradāhī garada: kuṇḍāśī somavikrayī parvakāraśca sūcī ca mitradhruk pāradārika:

भ्रूणहा गुरुतल्पी च यश्च स्यात् पानपो द्विज:।अतितीक्ष्णश्च काकश्च नास्तिको वेदनिन्दक:॥ 47 ॥

bhrūṇahā gurutalpī ca yaśca syāt pānapo dvija: atitīkṣṇaśca kākaśca nāstiko vedanindaka:

स्रुवप्रग्रहणो व्रात्य: कीनाशश्चात्मवानपि।रक्षेत्युक्तश्च यो हिंस्यात् सर्वे ब्रह्महभि: समा:॥ 48 ॥

sruvapragrahaṇo vrātya: kīnāśaścātmavānapi rakṣetyuktaśca yo hiṃsyāt sarve brahmahabhi: samā:

तृणोल्कया ज्ञायते जातरूपं वृत्तेन भद्रो व्यवहारेण साधु:।शूरो भयेष्वर्थकृच्छ्रेषु धीर: कृच्छ्रेष्वापत्सु सुहृदश्चारयश्च॥ 49 ॥

tṛṇolkayā jñāyate jātarūpaṃ vṛttena bhadro vyavahāreṇa sādhu: śūro bhayeṣvarthakṛcchreṣu dhīra: kṛcchreṣvāpatsu suhṛdaścārayaśca

जरा रूपं हरति हि धैर्यमाशा मृत्यु: प्राणान् धर्मचर्यामसूया।क्रोध: श्रियं शीलमनार्यसेवा हृ‌यिं काम: सर्वमेवाभिमान:॥ 50 ॥

jarā rūpaṃ harati hi dhairyamāśā mṛtyu: prāṇān dharmacaryāmasūyā krodha: śriyaṃ śīlamanāryasevā hṛ‌yiṃ kāma: sarvamevābhimāna:

श्रीर्मंगलात् प्रभवति प्रागल्भ्यात् सम्प्रवर्धते।दाक्ष्यात्तु कुरुते मूलं संयमात् प्रतितिष्ठति॥ 51 ॥

śrīrmaṃgalāt prabhavati prāgalbhyāt sampravardhate dākṣyāttu kurute mūlaṃ saṃyamāt pratitiṣṭhati

अष्टौ गुणा: पुरुषं दीपयन्ति प्रज्ञा च कौल्यं च दम: श्रुतं च।पराक्रमश्चाबहुभाषिता च दानं यथाशक्ति कृतज्ञता च॥ 52 ॥

aṣṭau guṇā: puruṣaṃ dīpayanti prajñā ca kaulyaṃ ca dama: śrutaṃ ca parākramaścābahubhāṣitā ca dānaṃ yathāśakti kṛtajñatā ca

एतान् गुणांस्तात महानुभावा- नेको गुण: संश्रयते प्रसह्य।राजा यदा सत्कुरुते मनुष्यं सर्वान्गुणानेषु गुणो विभाति॥ 53 ॥

etān guṇāṃstāta mahānubhāvā- neko guṇa: saṃśrayate prasahya rājā yadā satkurute manuṣyaṃ sarvānguṇāneṣu guṇo vibhāti

अष्टौ नृपेमानि मनुष्यलोके स्वर्गस्य लोकस्य निदर्शनानि।चत्वार्येषामन्ववेतानि सद्भि-श्चत्वारि चैषामनुयान्ति सन्त:॥ 54 ॥

aṣṭau nṛpemāni manuṣyaloke svargasya lokasya nidarśanāni catvāryeṣāmanvavetāni sadbhi-ścatvāri caiṣāmanuyānti santa:

यज्ञो दानमध्ययनं तपश्च चत्वार्येतान्यन्ववेतानि सद्भि:।दम: सत्यमार्जवमानृशंस्यं चत्वार्येतान्यनुयान्ति सन्त:॥ 55 ॥

yajño dānamadhyayanaṃ tapaśca catvāryetānyanvavetāni sadbhi: dama: satyamārjavamānṛśaṃsyaṃ catvāryetānyanuyānti santa:

इज्याध्ययनदानानि तप: सत्यं क्षमा घृणा।अलोभ इति मार्गोऽयं धर्मस्याष्टविध: स्मृत:॥ 56 ॥

ijyādhyayanadānāni tapa: satyaṃ kṣamā ghṛṇā alobha iti mārgo'yaṃ dharmasyāṣṭavidha: smṛta:

तत्र पूर्वचतुर्वर्गो दम्भार्थमपि सेव्यते।उत्तरश्च चतुर्वर्गो नामहात्मसु तिष्ठति॥ 57 ॥

tatra pūrvacaturvargo dambhārthamapi sevyate uttaraśca caturvargo nāmahātmasu tiṣṭhati

न स सभा यत्र न सन्ति वृद्धा न ते वृद्धा ये न वदन्ति धर्मम्।नासौ धर्मो यत्र न सत्यमस्ति न तत् सत्यं यच्छलेनाभ्युपेतम्॥ 58 ॥

na sa sabhā yatra na santi vṛddhā na te vṛddhā ye na vadanti dharmam nāsau dharmo yatra na satyamasti na tat satyaṃ yacchalenābhyupetam

सत्यं रूपं श्रुतं विद्या कौल्यं शीलं बलं धनम्।शौर्यं च चित्रभाष्यं च दशेमे स्वर्गयोनय:॥ 59 ॥

satyaṃ rūpaṃ śrutaṃ vidyā kaulyaṃ śīlaṃ balaṃ dhanam śauryaṃ ca citrabhāṣyaṃ ca daśeme svargayonaya:

पापं कुर्वन् पापकीर्ति: पापमेवाश्नुते फलम्।पुण्यं कुर्वन् पुण्यकीर्ति: पुण्यमत्यन्तमश्नुते॥ 60 ॥

pāpaṃ kurvan pāpakīrti: pāpamevāśnute phalam puṇyaṃ kurvan puṇyakīrti: puṇyamatyantamaśnute

तस्मात् पापं न कुर्वीत पुरुष: शंसितव्रत:।पापं प्रज्ञां नाशयति क्रियमाणं पुन: पुन:॥ 61 ॥

tasmāt pāpaṃ na kurvīta puruṣa: śaṃsitavrata: pāpaṃ prajñāṃ nāśayati kriyamāṇaṃ puna: puna:

नष्टप्रज्ञ: पापमेव नित्यमारभते नर:।पुण्यं प्रज्ञां वर्धयति क्रियमाणं पुन: पुन:॥ 62 ॥

naṣṭaprajña: pāpameva nityamārabhate nara: puṇyaṃ prajñāṃ vardhayati kriyamāṇaṃ puna: puna:

वृद्धप्रज्ञ: पुण्यमेव नित्यमारभते नर:।पुण्यं कुर्वन् पुण्यकीर्ति: पुण्यं स्थानं स्म गच्छति।तस्मात् पुण्यं निषेवेत पुरुष: सुसमाहित:॥ 63 ॥

vṛddhaprajña: puṇyameva nityamārabhate nara: puṇyaṃ kurvan puṇyakīrti: puṇyaṃ sthānaṃ sma gacchati tasmāt puṇyaṃ niṣeveta puruṣa: susamāhita:

असूयको दन्दशूको निष्ठुरो वैरकृच्छठ:।स कृच्छ्रं महदाप्नोति न चिरात् पापमाचरन्॥ 64 ॥

asūyako dandaśūko niṣṭhuro vairakṛcchaṭha: sa kṛcchraṃ mahadāpnoti na cirāt pāpamācaran

अनसूयु: कृतप्रज्ञ: शोभनान्याचरन् सदा।न कृच्छ्रं महदाप्नोति सर्वत्र च विरोचते॥ 65 ॥

anasūyu: kṛtaprajña: śobhanānyācaran sadā na kṛcchraṃ mahadāpnoti sarvatra ca virocate

प्रज्ञामेवागमयति य: प्राज्ञेभ्य: स पण्डित:।प्राज्ञो ह्यवाप्य धर्मार्थौ शक्नोति सुखमेधितुम्॥ 66 ॥

prajñāmevāgamayati ya: prājñebhya: sa paṇḍita: prājño hyavāpya dharmārthau śaknoti sukhamedhitum

दिवसेनैव तत् कुर्याद् येन रात्रौ सुखं वसेत्।अष्टमासेन तत् कुर्याद् येन वर्षा: सुखं वसेत्॥ 67 ॥

divasenaiva tat kuryād yena rātrau sukhaṃ vaset aṣṭamāsena tat kuryād yena varṣā: sukhaṃ vaset

पूर्वे वयसि तत् कुर्याद् येन वृद्ध: सुखं वसेत्।यावज्जीवेन तत् कुर्याद् येन प्रेत्य सुखं वसेत्॥ 68 ॥

pūrve vayasi tat kuryād yena vṛddha: sukhaṃ vaset yāvajjīvena tat kuryād yena pretya sukhaṃ vaset

जीर्णमन्नं प्रशंसन्ति भार्यां च गतयौवनाम्।शूरं विजितसंग्रामं गतपारं तपस्विनम्॥ 69 ॥

jīrṇamannaṃ praśaṃsanti bhāryāṃ ca gatayauvanām śūraṃ vijitasaṃgrāmaṃ gatapāraṃ tapasvinam

धनेनाधर्मलब्धेन यच्छिद्रमपिधीयते।असंवृतं तद् भवति ततोऽन्यदवदीर्यते॥ 70 ॥

dhanenādharmalabdhena yacchidramapidhīyate asaṃvṛtaṃ tad bhavati tato'nyadavadīryate

गुरुरात्मवतां शास्ता शास्ता राजा दुरात्मनाम्।अथ प्रच्छन्नपापानां शास्ता वैवस्वतो यम:॥ 71 ॥

gururātmavatāṃ śāstā śāstā rājā durātmanām atha pracchannapāpānāṃ śāstā vaivasvato yama:

ऋषीणां च नदीनां च कुलानां च महात्मनाम्।प्रभवो नाधिगन्तव्य: स्त्रीणां दुश्चरितस्य च॥ 72 ॥

ṛṣīṇāṃ ca nadīnāṃ ca kulānāṃ ca mahātmanām prabhavo nādhigantavya: strīṇāṃ duścaritasya ca

द्विजातिपूजाभिरतो दाता ज्ञातिषु चार्जवी।क्षत्रिय: शीलभाग् राजंश्चिरं पालयते महीम्॥ 73 ॥

dvijātipūjābhirato dātā jñātiṣu cārjavī kṣatriya: śīlabhāg rājaṃściraṃ pālayate mahīm

सुवर्णपुष्पां पृथिवीं चिन्वन्ति पुरुषास्त्रय:।शूरश्च कृतविद्यश्च यश्च जानाति सेवितुम्॥ 74 ॥

suvarṇapuṣpāṃ pṛthivīṃ cinvanti puruṣāstraya: śūraśca kṛtavidyaśca yaśca jānāti sevitum

बुद्धिश्रेष्ठानि कर्माणि बाहुमध्यानि भारत।तानि जङ्घाजघन्यानि भारप्रत्यवराणि च॥ 75 ॥

buddhiśreṣṭhāni karmāṇi bāhumadhyāni bhārata tāni jaṅghājaghanyāni bhārapratyavarāṇi ca

दुर्योधनेऽथ शकुनौ मूढे दु:शासने तथा।कर्णे चैश्वर्यमाधाय कथं त्वं भूतिमिच्छसि॥ 76 ॥

duryodhane'tha śakunau mūḍhe du:śāsane tathā karṇe caiśvaryamādhāya kathaṃ tvaṃ bhūtimicchasi

सर्वैर्गुणैरुपेतास्तु पाण्डवा भरतर्षभ।पितृवत् त्वयि वर्तन्ते तेषु वर्तस्व पुत्रवत्॥ 77 ॥

sarvairguṇairupetāstu pāṇḍavā bharatarṣabha pitṛvat tvayi vartante teṣu vartasva putravat