Kula & Maryada — Lineage, Respect, and Discipline

विदुर उवाच ऊर्ध्वं प्राणा ह्युत्क्रामन्ति यून: स्थविर आयति।प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस्तान् प्रतिपद्यते॥ 1 ॥

vidura uvāca ūrdhvaṃ prāṇā hyutkrāmanti yūna: sthavira āyati pratyutthānābhivādābhyāṃ punastān pratipadyate

पीठं दत्त्वा साधवेऽभ्यागताय आनीयाप: परिनिर्णिज्य पादौ।सुखं पृष्ट्वा प्रतिवेद्यात्मसंस्थां ततो दद्यादन्नमवेक्ष्य धीर:॥ 2 ॥

pīṭhaṃ dattvā sādhave'bhyāgatāya ānīyāpa: parinirṇijya pādau sukhaṃ pṛṣṭvā prativedyātmasaṃsthāṃ tato dadyādannamavekṣya dhīra:

यस्योदकं मधुपर्कं च गां च न मन्त्रवित् प्रतिगृह्णाति गेहे।लोभाद् भयादथ कार्पण्यतो वा तस्यानर्थं जीवितमाहुरार्या:॥ 3 ॥

yasyodakaṃ madhuparkaṃ ca gāṃ ca na mantravit pratigṛhṇāti gehe lobhād bhayādatha kārpaṇyato vā tasyānarthaṃ jīvitamāhurāryā:

चिकित्सक: शल्यकर्तावकीर्णी स्तेन: क्रूरो मद्यपो भ्रूणहा च।सेनाजीवी श्रुतिविक्रायकश्च भृशं प्रियोऽप्यतिथिर्नोदकार्ह:॥ 4 ॥

cikitsaka: śalyakartāvakīrṇī stena: krūro madyapo bhrūṇahā ca senājīvī śrutivikrāyakaśca bhṛśaṃ priyo'pyatithirnodakārha:

अविक्रयं लवणं पक्वमन्नं दधि क्षीरं मधु तैलं घृतं च।तिला मांसं फलमूलानि शाकं रक्तं वास: सर्वगन्धा गुडाश्च॥ 5 ॥

avikrayaṃ lavaṇaṃ pakvamannaṃ dadhi kṣīraṃ madhu tailaṃ ghṛtaṃ ca tilā māṃsaṃ phalamūlāni śākaṃ raktaṃ vāsa: sarvagandhā guḍāśca

अरोषणो य: समलोष्टाश्मकांचन: प्रहीणशोको गतसन्धिविग्रह:।निन्दाप्रशंसोपरत: प्रियाप्रिये त्यजन्नुदासीनवदेष भिक्षुक:॥ 6 ॥

aroṣaṇo ya: samaloṣṭāśmakāṃcana: prahīṇaśoko gatasandhivigraha: nindāpraśaṃsoparata: priyāpriye tyajannudāsīnavadeṣa bhikṣuka:

नीवारमूलेङ्गुदशाकवृत्ति: सुसंयतात्माग्निकार्येषु चोद्य:।वने वसन्नतिथिष्वप्रमत्तो धुरन्धर: पुण्यकृदेष तापस:॥ 7 ॥

nīvāramūleṅgudaśākavṛtti: susaṃyatātmāgnikāryeṣu codya: vane vasannatithiṣvapramatto dhurandhara: puṇyakṛdeṣa tāpasa:

अपकृत्य बुद्धिमतो दूरस्थोऽस्मीति नाश्वसेत्।दीर्घौ बुद्धिमतो बाहू याभ्यां हिंसति हिंसित:॥ 8 ॥

apakṛtya buddhimato dūrastho'smīti nāśvaset dīrghau buddhimato bāhū yābhyāṃ hiṃsati hiṃsita:

न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत्।विश्वासाद् भयमुत्पन्नं मूलान्यपि निकृन्तति॥ 9 ॥

na viśvasedaviśvaste viśvaste nātiviśvaset viśvāsād bhayamutpannaṃ mūlānyapi nikṛntati

अनीर्षुर्गुप्तदारश्च संविभागी प्रियंवद:।श्लक्ष्णो मधुरवाक् स्त्रीणां न चासां वशगो भवेत्॥ 10 ॥

anīrṣurguptadāraśca saṃvibhāgī priyaṃvada: ślakṣṇo madhuravāk strīṇāṃ na cāsāṃ vaśago bhavet

पूजनीया महाभागा: पुण्याश्च गृहदीप्तय:।स्त्रिय: श्रियो गृहस्योक्तास्तस्माद्रक्ष्या विशेषत:॥ 11 ॥

pūjanīyā mahābhāgā: puṇyāśca gṛhadīptaya: striya: śriyo gṛhasyoktāstasmādrakṣyā viśeṣata:

पितुरन्त:पुरं दद्यान्मातुर्दद्यान्महानसम्।गोषु चात्मसमं दद्यात् स्वयमेव कृषिं व्रजेत्॥ 12 ॥

pituranta:puraṃ dadyānmāturdadyānmahānasam goṣu cātmasamaṃ dadyāt svayameva kṛṣiṃ vrajet

भृत्यैर्वाणिज्यचारं च पुत्रै: सेवेत च द्विजान्।अद्भ्योऽग्निर्ब्रह्मत: क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम्॥ 13 ॥

bhṛtyairvāṇijyacāraṃ ca putrai: seveta ca dvijān adbhyo'gnirbrahmata: kṣatramaśmano lohamutthitam

नित्यं सन्त: कुले जाता: पावकोपमतेजस:॥ 14 ॥

nityaṃ santa: kule jātā: pāvakopamatejasa:

यस्य मन्त्रं न जानन्ति बाह्याश्चाभ्यन्तराश्च ये॥ 15 ॥

yasya mantraṃ na jānanti bāhyāścābhyantarāśca ye

करिष्यन्न प्रभाषेत कृतान्येव तु दर्शयेत्॥ 16 ॥

kariṣyanna prabhāṣeta kṛtānyeva tu darśayet

गिरिपृष्ठमुपारुह्य प्रासादं वा रहोगत:॥ 17 ॥

giripṛṣṭhamupāruhya prāsādaṃ vā rahogata:

नासुहृत् परमं मन्त्रं भारतार्हति वेदितुम्॥ 18 ॥

nāsuhṛt paramaṃ mantraṃ bhāratārhati veditum

अपण्डितो वापि सुहृत् पण्डितो वाप्यनात्मवान्।नापरीक्ष्य महीपाल: कुर्यात् सचिवमात्मन:॥ 19 ॥

apaṇḍito vāpi suhṛt paṇḍito vāpyanātmavān nāparīkṣya mahīpāla: kuryāt sacivamātmana:

अमात्ये ह्यर्थलिप्सा च मन्त्ररक्षणमेव च।कृतानि सर्वकार्याणि यस्य पारिषदा विदु:॥ 20 ॥

amātye hyarthalipsā ca mantrarakṣaṇameva ca kṛtāni sarvakāryāṇi yasya pāriṣadā vidu:

धर्मे चार्थे च कामे च स राजा राजसत्तम:।गूढमन्त्रस्य नृपतेस्तस्य सिद्धिरसंशयम्॥ 21 ॥

dharme cārthe ca kāme ca sa rājā rājasattama: gūḍhamantrasya nṛpatestasya siddhirasaṃśayam

अप्रशस्तानि कार्याणि यो मोहादनुतिष्ठति।स तेषां विपरिभ्रंशाद् भ्रंश्यते जीवितादपि॥ 22 ॥

apraśastāni kāryāṇi yo mohādanutiṣṭhati sa teṣāṃ viparibhraṃśād bhraṃśyate jīvitādapi

कर्मणां तु प्रशस्तानामनुष्ठानं सुखावहम्।तेषामेवाननुष्ठानं पश्चात्तापकरं मतम्॥ 23 ॥

karmaṇāṃ tu praśastānāmanuṣṭhānaṃ sukhāvaham teṣāmevānanuṣṭhānaṃ paścāttāpakaraṃ matam

अनधीत्य यथा वेदान्न विप्र: श्राद्धमर्हति।एवमश्रुतषाड्गुण्यो न मन्त्रं श्रोतुमर्हति॥ 24 ॥

anadhītya yathā vedānna vipra: śrāddhamarhati evamaśrutaṣāḍguṇyo na mantraṃ śrotumarhati

स्थानवृद्धिक्षयज्ञस्य षाड्गुण्यविदितात्मन:।अनवज्ञातशीलस्य स्वाधीना पृथिवी नृप॥ 25 ॥

sthānavṛddhikṣayajñasya ṣāḍguṇyaviditātmana: anavajñātaśīlasya svādhīnā pṛthivī nṛpa

अमोघक्रोधहर्षस्य स्वयं कृत्यान्ववेक्षिण:।आत्मप्रत्ययकोशस्य वसुदैव वसुन्धरा॥ 26 ॥

amoghakrodhaharṣasya svayaṃ kṛtyānvavekṣiṇa: ātmapratyayakośasya vasudaiva vasundharā

नाममात्रेण तुष्येत छत्रेण च महीपति:।भृत्येभ्यो विसृजेदर्थान्नैक: सर्वहरो भवेत्॥ 27 ॥

nāmamātreṇa tuṣyeta chatreṇa ca mahīpati: bhṛtyebhyo visṛjedarthānnaika: sarvaharo bhavet

ब्राह्मणं ब्राह्मणो वेद भर्ता वेद स्त्रियं तथा।अमात्यं नृपतिर्वेद राजा राजानमेव च॥ 28 ॥

brāhmaṇaṃ brāhmaṇo veda bhartā veda striyaṃ tathā amātyaṃ nṛpatirveda rājā rājānameva ca

न शत्रुर्वशमापन्नो मोक्तव्यो वध्यतां गत:।न्यग् भूत्वा पर्युपासीत वध्यं हन्याद् बले सति।अहताद्धि भयं तस्माज्जायते नचिरादिव॥ 29 ॥

na śatrurvaśamāpanno moktavyo vadhyatāṃ gata: nyag bhūtvā paryupāsīta vadhyaṃ hanyād bale sati ahatāddhi bhayaṃ tasmājjāyate nacirādiva

दैवतेषु प्रयत्नेन राजसु ब्राह्मणेषु च।नियन्तव्य: सदा क्रोधो वृद्धबालातुरेषु च॥ 30 ॥

daivateṣu prayatnena rājasu brāhmaṇeṣu ca niyantavya: sadā krodho vṛddhabālātureṣu ca

निरर्थं कलहं प्राज्ञो वर्जयेन्मूढसेवितम्।कीर्तिं च लभते लोके न चानर्थेन युज्यते॥ 31 ॥

nirarthaṃ kalahaṃ prājño varjayenmūḍhasevitam kīrtiṃ ca labhate loke na cānarthena yujyate

प्रसादो निष्फलो यस्य क्रोधश्चापि निरर्थक:।न तं भर्तारमिच्छन्ति षण्ढं पतिमिव स्त्रिय:॥ 32 ॥

prasādo niṣphalo yasya krodhaścāpi nirarthaka: na taṃ bhartāramicchanti ṣaṇḍhaṃ patimiva striya:

न बुद्धिर्धनलाभाय न जाड्यमसमृद्धये।लोकपर्यायवृत्तान्तं प्राज्ञो जानाति नेतर:॥ 33 ॥

na buddhirdhanalābhāya na jāḍyamasamṛddhaye lokaparyāyavṛttāntaṃ prājño jānāti netara:

विद्याशीलवयोवृद्धान् बुद्धिवृद्धांश्च भारत।धनाभिजातवृद्धांश्च नित्यं मूढोऽवमन्यते॥ 34 ॥

vidyāśīlavayovṛddhān buddhivṛddhāṃśca bhārata dhanābhijātavṛddhāṃśca nityaṃ mūḍho'vamanyate

अनार्यवृत्तमप्राज्ञमसूयकमधार्मिकम् ।अनर्था: क्षिप्रमायान्ति वाग्दुष्टं क्रोधनं तथा॥ 35 ॥

anāryavṛttamaprājñamasūyakamadhārmikam anarthā: kṣipramāyānti vāgduṣṭaṃ krodhanaṃ tathā

अविसंवादनं दानं समयस्याव्यतिक्रम:।आवर्तयन्ति भूतानि सम्यक्प्रणिहिता च वाक्॥ 36 ॥

avisaṃvādanaṃ dānaṃ samayasyāvyatikrama: āvartayanti bhūtāni samyakpraṇihitā ca vāk

अविसंवादको दक्ष: कृतज्ञो मतिमानृजु:।अपि संक्षीणकोशोऽपि लभते परिवारणम्॥ 37 ॥

avisaṃvādako dakṣa: kṛtajño matimānṛju: api saṃkṣīṇakośo'pi labhate parivāraṇam

धृति: शमो दम: शौचं कारुण्यं वागनिष्ठुरा।मित्राणां चानभिद्रोह: सप्तैता: समिध: श्रिय:॥ 38 ॥

dhṛti: śamo dama: śaucaṃ kāruṇyaṃ vāganiṣṭhurā mitrāṇāṃ cānabhidroha: saptaitā: samidha: śriya:

असंविभागी दुष्टात्मा कृतघ्नो निरपत्रप:।तादृङ्नराधिपो लोके वर्जनीयो नराधिप॥ 39 ॥

asaṃvibhāgī duṣṭātmā kṛtaghno nirapatrapa: tādṛṅnarādhipo loke varjanīyo narādhipa

न च रात्रौ सुखं शेते ससर्प इव वेश्मनि।य: कोपयति निर्दोषं सदोषोऽभ्यन्तरं जनम्॥ 40 ॥

na ca rātrau sukhaṃ śete sasarpa iva veśmani ya: kopayati nirdoṣaṃ sadoṣo'bhyantaraṃ janam

येषु दुष्टेषु दोष: स्याद् योगक्षेमस्य भारत।सदा प्रसादनं तेषां देवतानामिवाचरेत्॥ 41 ॥

yeṣu duṣṭeṣu doṣa: syād yogakṣemasya bhārata sadā prasādanaṃ teṣāṃ devatānāmivācaret

येऽर्था: स्त्रीषु समायुक्ता: प्रमत्तपतितेषु च।ये चानार्ये समासक्ता: सर्वे ते संशयं गता:॥ 42 ॥

ye'rthā: strīṣu samāyuktā: pramattapatiteṣu ca ye cānārye samāsaktā: sarve te saṃśayaṃ gatā:

यत्र स्त्री यत्र कितवो बालो यत्रानुशासिता।मज्जन्ति तेऽवशा राजन् नद्यामश्मप्लवा इव॥ 43 ॥

yatra strī yatra kitavo bālo yatrānuśāsitā majjanti te'vaśā rājan nadyāmaśmaplavā iva

प्रयोजनेषु ये सक्ता न विशेषेषु भारत।तानहं पण्डितान् मन्ये विशेषा हि प्रसंगिन:॥ 44 ॥

prayojaneṣu ye saktā na viśeṣeṣu bhārata tānahaṃ paṇḍitān manye viśeṣā hi prasaṃgina:

यं प्रशंसन्ति कितवा यं प्रशंसन्ति चारणा:।यं प्रशंसन्ति बन्धक्यो न स जीवति मानव:॥ 45 ॥

yaṃ praśaṃsanti kitavā yaṃ praśaṃsanti cāraṇā: yaṃ praśaṃsanti bandhakyo na sa jīvati mānava:

हित्वा तान् परमेष्वासान् पाण्डवानमितौजस:।आहितं भारतैश्वर्यं त्वया दुर्योधने महत्॥ 46 ॥

hitvā tān parameṣvāsān pāṇḍavānamitaujasa: āhitaṃ bhārataiśvaryaṃ tvayā duryodhane mahat

तं द्रक्ष्यसि परिभ्रष्टं तस्मात् त्वमचिरादिव।ऐश्वर्यमदसम्मूढं बलिं लोकत्रयादिव॥ 47 ॥

taṃ drakṣyasi paribhraṣṭaṃ tasmāt tvamacirādiva aiśvaryamadasammūḍhaṃ baliṃ lokatrayādiva