Daiva & Purushartha — Destiny, Effort, and Resilience

धृतराष्ट्र उवाच अनीश्वरोऽयं पुरुषो भवाभवे सूत्रप्रोता दारुमयीव योषा।धात्रा तु दिष्टस्य वशे कृतोऽयं तस्माद् वद त्वं श्रवणे धृतोऽहम्॥ 1 ॥

dhṛtarāṣṭra uvāca anīśvaro'yaṃ puruṣo bhavābhave sūtraprotā dārumayīva yoṣā dhātrā tu diṣṭasya vaśe kṛto'yaṃ tasmād vada tvaṃ śravaṇe dhṛto'ham

विदुर उवाच अप्राप्तकालं वचनं बृहस्पतिरपि ब्रुवन्।लभते बुद्ध्यवज्ञानमवमानं च भारत॥ 2 ॥

vidura uvāca aprāptakālaṃ vacanaṃ bṛhaspatirapi bruvan labhate buddhyavajñānamavamānaṃ ca bhārata

प्रियो भवति दानेन प्रियवादेन चापर:।मन्त्रमूलबलेनान्यो य: प्रिय: प्रिय एव स:॥ 3 ॥

priyo bhavati dānena priyavādena cāpara: mantramūlabalenānyo ya: priya: priya eva sa:

द्वेष्यो न साधुर्भवति न मेधावी न पण्डित:।प्रिये शुभानि कार्याणि द्वेष्ये पापानि चैव ह॥ 4 ॥

dveṣyo na sādhurbhavati na medhāvī na paṇḍita: priye śubhāni kāryāṇi dveṣye pāpāni caiva ha

उक्तं मया जातमात्रेऽपि राजन् दुर्योधनं त्यज पुत्रं त्वमेकम्।तस्य त्यागात् पुत्रशतस्य वृद्धि-रस्यात्यागात् पुत्रशतस्य नाश:॥ 5 ॥

uktaṃ mayā jātamātre'pi rājan duryodhanaṃ tyaja putraṃ tvamekam tasya tyāgāt putraśatasya vṛddhi-rasyātyāgāt putraśatasya nāśa:

न वृद्धिर्बहु मन्तव्या या वृद्धि: क्षयमावहेत्।क्षयोऽपि बहु मन्तव्यो य: क्षयो वृद्धिमावहेत्॥ 6 ॥

na vṛddhirbahu mantavyā yā vṛddhi: kṣayamāvahet kṣayo'pi bahu mantavyo ya: kṣayo vṛddhimāvahet

न स क्षयो महाराज य: क्षयो वृद्धिमावहेत्।क्षय: स त्विह मन्तव्यो यं लब्ध्वा बहु नाशयेत्॥ 7 ॥

na sa kṣayo mahārāja ya: kṣayo vṛddhimāvahet kṣaya: sa tviha mantavyo yaṃ labdhvā bahu nāśayet

समृद्धा गुणत: केचिद् भवन्ति धनतोऽपरे।धनवृद्धान् गुणैर्हीनान् धृतराष्ट्र विवर्जय॥ 8 ॥

samṛddhā guṇata: kecid bhavanti dhanato'pare dhanavṛddhān guṇairhīnān dhṛtarāṣṭra vivarjaya

धृतराष्ट्र उवाच सर्वं त्वमायतीयुक्तं भाषसे प्राज्ञसम्मतम्।न चोत्सहे सुतं त्यक्तुं यतो धर्मस्ततो जय:॥ 9 ॥

dhṛtarāṣṭra uvāca sarvaṃ tvamāyatīyuktaṃ bhāṣase prājñasammatam na cotsahe sutaṃ tyaktuṃ yato dharmastato jaya:

विदुर उवाच अतीवगुणसम्पन्नो न जातु विनयान्वित:।सुसूक्ष्ममपि भूतानामुपमर्दमुपेक्षते॥ 10 ॥

vidura uvāca atīvaguṇasampanno na jātu vinayānvita: susūkṣmamapi bhūtānāmupamardamupekṣate

परापवादनिरता: परदु:खोदयेषु च।परस्परविरोधे च यतन्ते सततोत्थिता:॥ 11 ॥

parāpavādaniratā: paradu:khodayeṣu ca parasparavirodhe ca yatante satatotthitā:

सदोषं दर्शनं येषां संवासे सुमहद् भयम्।अर्थादाने महान् दोष: प्रदाने च महद् भयम्॥ 12 ॥

sadoṣaṃ darśanaṃ yeṣāṃ saṃvāse sumahad bhayam arthādāne mahān doṣa: pradāne ca mahad bhayam

ये वै भेदनशीलास्तु सकामा निस्त्रपा: शठा:।ये पापा इति विख्याता: संवासे परिगर्हिता:॥ 13 ॥

ye vai bhedanaśīlāstu sakāmā nistrapā: śaṭhā: ye pāpā iti vikhyātā: saṃvāse parigarhitā:

युक्तांश्चान्यैर्महादोषैर्ये नरास्तान् विवर्जयेत्।निवर्तमाने सौहार्दे प्रीतिर्नीचे प्रणश्यति॥ 14 ॥

yuktāṃścānyairmahādoṣairye narāstān vivarjayet nivartamāne sauhārde prītirnīce praṇaśyati

यतते चापवादाय यत्नमारभते क्षये॥ 15 ॥

yatate cāpavādāya yatnamārabhate kṣaye

तादृशै: संगतं नीचैर्नृशंसैरकृतात्मभि:॥ 16 ॥

tādṛśai: saṃgataṃ nīcairnṛśaṃsairakṛtātmabhi:

यो ज्ञातिमनुगृह्णाति दरिद्रं दीनमातुरम्॥ 17 ॥

yo jñātimanugṛhṇāti daridraṃ dīnamāturam

ज्ञातयो वर्धनीयास्तैर्य इच्छन्त्यात्मन: शुभम्॥ 18 ॥

jñātayo vardhanīyāstairya icchantyātmana: śubham

श्रेयसा योक्ष्यते राजन् कुर्वाणो ज्ञातिसत्क्रियाम्॥ 19 ॥

śreyasā yokṣyate rājan kurvāṇo jñātisatkriyām

विगुणा ह्यपि संरक्ष्या ज्ञातयो भरतर्षभ।किं पुनर्गुणवन्तस्ते त्वत्प्रसादाभिकाङ्क्षिण:॥ 20 ॥

viguṇā hyapi saṃrakṣyā jñātayo bharatarṣabha kiṃ punarguṇavantaste tvatprasādābhikāṅkṣiṇa:

प्रसादं कुरु वीराणां पाण्डवानां विशाम्पते।दीयन्तां ग्रामका: केचित् तेषां वृत्त्यर्थमीश्वर॥ 21 ॥

prasādaṃ kuru vīrāṇāṃ pāṇḍavānāṃ viśāmpate dīyantāṃ grāmakā: kecit teṣāṃ vṛttyarthamīśvara

एवं लोके यश: प्राप्तं भविष्यति नराधिप।वृद्धेन हि त्वया कार्यं पुत्राणां तात शासनम्॥ 22 ॥

evaṃ loke yaśa: prāptaṃ bhaviṣyati narādhipa vṛddhena hi tvayā kāryaṃ putrāṇāṃ tāta śāsanam

मया चापि हितं वाच्यं विद्धि मां त्वद्धितैषिणम्।ज्ञातिभिर्विग्रहस्तात न कर्तव्य: शुभार्थिना।सुखानि सह भोज्यानि ज्ञातिभिर्भरतर्षभ॥ 23 ॥

mayā cāpi hitaṃ vācyaṃ viddhi māṃ tvaddhitaiṣiṇam jñātibhirvigrahastāta na kartavya: śubhārthinā sukhāni saha bhojyāni jñātibhirbharatarṣabha

सम्भोजनं संकथनं सम्प्रीतिश्च परस्परम्।ज्ञातिभि: सह कार्याणि न विरोध: कदाचन॥ 24 ॥

sambhojanaṃ saṃkathanaṃ samprītiśca parasparam jñātibhi: saha kāryāṇi na virodha: kadācana

ज्ञातयस्तारयन्तीह ज्ञातयो मज्जयन्ति च।सुवृत्तास्तारयन्तीह दुर्वृत्ता मज्जयन्ति च॥ 25 ॥

jñātayastārayantīha jñātayo majjayanti ca suvṛttāstārayantīha durvṛttā majjayanti ca

सुवृत्तो भव राजेन्द्र पाण्डवान् प्रति मानद।अधर्षणीय: शत्रूणां तैर्वृतस्त्वं भविष्यसि॥ 26 ॥

suvṛtto bhava rājendra pāṇḍavān prati mānada adharṣaṇīya: śatrūṇāṃ tairvṛtastvaṃ bhaviṣyasi

श्रीमन्तं ज्ञातिमासाद्य यो ज्ञातिरवसीदति।दिग्धहस्तं मृग इव स एनस्तस्य विन्दति॥ 27 ॥

śrīmantaṃ jñātimāsādya yo jñātiravasīdati digdhahastaṃ mṛga iva sa enastasya vindati

पश्चादपि नरश्रेष्ठ तव तापो भविष्यति।तान् वा हतान् सुतान् वापि श्रुत्वा तदनुचिन्तय॥ 28 ॥

paścādapi naraśreṣṭha tava tāpo bhaviṣyati tān vā hatān sutān vāpi śrutvā tadanucintaya

येन खट्वां समारूढ: परितप्येत कर्मणा।आदावेव न तत् कुर्यादध्रुवे जीविते सति॥ 29 ॥

yena khaṭvāṃ samārūḍha: paritapyeta karmaṇā ādāveva na tat kuryādadhruve jīvite sati

न कश्चिन्नापनयते पुमानन्यत्र भार्गवात्।शेषसम्प्रतिपत्तिस्तु बुद्धिमत्स्वेव तिष्ठति॥ 30 ॥

na kaścinnāpanayate pumānanyatra bhārgavāt śeṣasampratipattistu buddhimatsveva tiṣṭhati

दुर्योधनेन यद्येतत् पापं तेषु पुरा कृतम्।त्वया तत् कुलवृद्धेन प्रत्यानेयं नरेश्वर॥ 31 ॥

duryodhanena yadyetat pāpaṃ teṣu purā kṛtam tvayā tat kulavṛddhena pratyāneyaṃ nareśvara

तांस्त्वं पदे प्रतिष्ठाप्य लोके विगतकल्मष:।भविष्यसि नरश्रेष्ठ पूजनीयो मनीषिणाम्॥ 32 ॥

tāṃstvaṃ pade pratiṣṭhāpya loke vigatakalmaṣa: bhaviṣyasi naraśreṣṭha pūjanīyo manīṣiṇām

सुव्याहृतानि धीराणां फलत: परिचिन्त्य य:।अध्यवस्यति कार्येषु चिरं यशसि तिष्ठति॥ 33 ॥

suvyāhṛtāni dhīrāṇāṃ phalata: paricintya ya: adhyavasyati kāryeṣu ciraṃ yaśasi tiṣṭhati

असम्यगुपयुक्तं हि ज्ञानं सुकुशलैरपि।उपलभ्यं चाविदितं विदितं चाननुष्ठितम्॥ 34 ॥

asamyagupayuktaṃ hi jñānaṃ sukuśalairapi upalabhyaṃ cāviditaṃ viditaṃ cānanuṣṭhitam

पापोदयफलं विद्वान् यो नारभति वर्धते।यस्तु पूर्वकृतं पापमविमृश्यानुवर्तते।अगाधपङ्के दुर्मेधा विषमे विनिपात्यते॥ 35 ॥

pāpodayaphalaṃ vidvān yo nārabhati vardhate yastu pūrvakṛtaṃ pāpamavimṛśyānuvartate agādhapaṅke durmedhā viṣame vinipātyate

मन्त्रभेदस्य षट् प्राज्ञो द्वाराणीमानि लक्षयेत्।अर्थसंततिकामश्च रक्षेदेतानि नित्यश:॥ 36 ॥

mantrabhedasya ṣaṭ prājño dvārāṇīmāni lakṣayet arthasaṃtatikāmaśca rakṣedetāni nityaśa:

मदं स्वप्नमविज्ञानमाकारं चात्मसम्भवम्।दुष्टामात्येषु विश्रम्भं दूताच्चाकुशलादपि॥ 37 ॥

madaṃ svapnamavijñānamākāraṃ cātmasambhavam duṣṭāmātyeṣu viśrambhaṃ dūtāccākuśalādapi

द्वाराण्येतानि यो ज्ञात्वा संवृणोति सदा नृप।त्रिवर्गाचरणे युक्त: स शत्रूनधितिष्ठति॥ 38 ॥

dvārāṇyetāni yo jñātvā saṃvṛṇoti sadā nṛpa trivargācaraṇe yukta: sa śatrūnadhitiṣṭhati

न वै श्रुतमविज्ञाय वृद्धाननुपसेव्य वा।धर्मार्थौ वेदितुं शक्यौ बृहस्पतिसमैरपि॥ 39 ॥

na vai śrutamavijñāya vṛddhānanupasevya vā dharmārthau vedituṃ śakyau bṛhaspatisamairapi

नष्टं समुद्रे पतितं नष्टं वाक्यमशृण्वति।अनात्मनि श्रुतं नष्टं नष्टं हुतमनग्निकम्॥ 40 ॥

naṣṭaṃ samudre patitaṃ naṣṭaṃ vākyamaśṛṇvati anātmani śrutaṃ naṣṭaṃ naṣṭaṃ hutamanagnikam

मत्या परीक्ष्य मेधावी बुद्ध्या सम्पाद्य चासकृत्।श्रुत्वा दृष्ट्वाथ विज्ञाय प्राज्ञैर्मैत्रीं समाचरेत्॥ 41 ॥

matyā parīkṣya medhāvī buddhyā sampādya cāsakṛt śrutvā dṛṣṭvātha vijñāya prājñairmaitrīṃ samācaret

अकीर्तिं विनयो हन्ति हन्त्यनर्थं पराक्रम:।हन्ति नित्यं क्षमा क्रोधमाचारो हन्त्यलक्षणम्॥ 42 ॥

akīrtiṃ vinayo hanti hantyanarthaṃ parākrama: hanti nityaṃ kṣamā krodhamācāro hantyalakṣaṇam

परिच्छदेन क्षेत्रेण वेश्मना परिचर्यया।परीक्षेत कुलं राजन् भोजनाच्छादनेन च॥ 43 ॥

paricchadena kṣetreṇa veśmanā paricaryayā parīkṣeta kulaṃ rājan bhojanācchādanena ca

उपस्थितस्य कामस्य प्रतिवादो न विद्यते।अपि निर्मुक्तदेहस्य कामरक्तस्य किं पुन:॥ 44 ॥

upasthitasya kāmasya prativādo na vidyate api nirmuktadehasya kāmaraktasya kiṃ puna:

प्राज्ञोपसेविनं वैद्यं धार्मिकं प्रियदर्शनम्।मित्रवन्तं सुवाक्यं च सुहृदं परिपालयेत्॥ 45 ॥

prājñopasevinaṃ vaidyaṃ dhārmikaṃ priyadarśanam mitravantaṃ suvākyaṃ ca suhṛdaṃ paripālayet

दुष्कुलीन: कुलीनो वा मर्यादां यो न लंघयेत्।धर्मापेक्षी मृदुर्हृमान् स कुलीनशताद् वर:॥ 46 ॥

duṣkulīna: kulīno vā maryādāṃ yo na laṃghayet dharmāpekṣī mṛdurhṛmān sa kulīnaśatād vara:

ययोश्चित्तेन वा चित्तं निभृतं निभृतेन वा।समेति प्रज्ञया प्रज्ञा तयोर्मैत्री न जीर्यति॥ 47 ॥

yayościttena vā cittaṃ nibhṛtaṃ nibhṛtena vā sameti prajñayā prajñā tayormaitrī na jīryati

दुर्बुद्धिमकृतप्रज्ञं छन्नं कूपं तृणैरिव।विवर्जयीत मेधावी तस्मिन् मैत्री प्रणश्यति॥ 48 ॥

durbuddhimakṛtaprajñaṃ channaṃ kūpaṃ tṛṇairiva vivarjayīta medhāvī tasmin maitrī praṇaśyati

अवलिप्तेषु मूर्खेषु रौद्रसाहसिकेषु च।तथैवापेतधर्मेषु न मैत्रीमाचरेद् बुध:॥ 49 ॥

avalipteṣu mūrkheṣu raudrasāhasikeṣu ca tathaivāpetadharmeṣu na maitrīmācared budha:

कृतज्ञं धार्मिकं सत्यमक्षुद्रं दृढभक्तिकम्।जितेन्द्रियं स्थितं स्थित्यां मित्रमत्यागि चेष्यते॥ 50 ॥

kṛtajñaṃ dhārmikaṃ satyamakṣudraṃ dṛḍhabhaktikam jitendriyaṃ sthitaṃ sthityāṃ mitramatyāgi ceṣyate

इन्द्रियाणामनुत्सर्गो मृत्युनापि विशिष्यते।अत्यर्थं पुनरुत्सर्ग: सादयेद् दैवतान्यपि॥ 51 ॥

indriyāṇāmanutsargo mṛtyunāpi viśiṣyate atyarthaṃ punarutsarga: sādayed daivatānyapi

मार्दवं सर्वभूतानामनसूया क्षमा धृति:।आयुष्याणि बुधा: प्राहुर्मित्राणां चाविमानना॥ 52 ॥

mārdavaṃ sarvabhūtānāmanasūyā kṣamā dhṛti: āyuṣyāṇi budhā: prāhurmitrāṇāṃ cāvimānanā

अपनीतं सुनीतेन योऽर्थं प्रत्यानिनीषते।मतिमास्थाय सुदृढां तदकापुरुषव्रतम्॥ 53 ॥

apanītaṃ sunītena yo'rthaṃ pratyāninīṣate matimāsthāya sudṛḍhāṃ tadakāpuruṣavratam

आयत्यां प्रतिकारज्ञस्तदात्वे दृढनिश्चय:।अतीते कार्यशेषज्ञो नरोऽर्थैर्न प्रहीयते॥ 54 ॥

āyatyāṃ pratikārajñastadātve dṛḍhaniścaya: atīte kāryaśeṣajño naro'rthairna prahīyate

कर्मणा मनसा वाचा यदभीक्ष्णं निषेवते।तदेवापहरत्येनं तस्मात् कल्याणमाचरेत्॥ 55 ॥

karmaṇā manasā vācā yadabhīkṣṇaṃ niṣevate tadevāpaharatyenaṃ tasmāt kalyāṇamācaret

मंगलालम्भनं योग: श्रुतमुत्थानमार्जवम्।भूतिमेतानि कुर्वन्ति सतां चाभीक्ष्णदर्शनम्॥ 56 ॥

maṃgalālambhanaṃ yoga: śrutamutthānamārjavam bhūtimetāni kurvanti satāṃ cābhīkṣṇadarśanam

अनिर्वेद: श्रियो मूलं लाभस्य च शुभस्य च।महान् भवत्यनिर्विण्ण: सुखं चानन्त्यमश्नुते॥ 57 ॥

anirveda: śriyo mūlaṃ lābhasya ca śubhasya ca mahān bhavatyanirviṇṇa: sukhaṃ cānantyamaśnute

नात: श्रीमत्तरं किंचिदन्यत् पथ्यतमं मतम्।प्रभविष्णोर्यथा तात क्षमा सर्वत्र सर्वदा॥ 58 ॥

nāta: śrīmattaraṃ kiṃcidanyat pathyatamaṃ matam prabhaviṣṇoryathā tāta kṣamā sarvatra sarvadā

क्षमेदशक्त: सर्वस्य शक्तिमान् धर्मकारणात्।अर्थानर्थौ समौ यस्य तस्य नित्यं क्षमा हिता॥ 59 ॥

kṣamedaśakta: sarvasya śaktimān dharmakāraṇāt arthānarthau samau yasya tasya nityaṃ kṣamā hitā

यत् सुखं सेवमानोऽपि धर्मार्थाभ्यां न हीयते।कामं तदुपसेवेत न मूढव्रतमाचरेत्॥ 60 ॥

yat sukhaṃ sevamāno'pi dharmārthābhyāṃ na hīyate kāmaṃ tadupaseveta na mūḍhavratamācaret

दु:खार्तेषु प्रमत्तेषु नास्तिकेष्वलसेषु च।न श्रीर्वसत्यदान्तेषु ये चोत्साहविवर्जिता:॥ 61 ॥

du:khārteṣu pramatteṣu nāstikeṣvalaseṣu ca na śrīrvasatyadānteṣu ye cotsāhavivarjitā:

आर्जवेन नरं युक्तमार्जवात् सव्यपत्रपम्।अशक्तं मन्यमानास्तु धर्षयन्ति कुबुद्धय:॥ 62 ॥

ārjavena naraṃ yuktamārjavāt savyapatrapam aśaktaṃ manyamānāstu dharṣayanti kubuddhaya:

अत्यार्यमतिदातारमतिशूरमतिव्रतम् ।प्रज्ञाभिमानिनं चैव श्रीर्भयान्नोपसर्पति॥ 63 ॥

atyāryamatidātāramatiśūramativratam prajñābhimāninaṃ caiva śrīrbhayānnopasarpati

न चातिगुणवत्स्वेषा नात्यन्तं निर्गुणेषु च।नैषा गुणान् कामयते नैर्गुण्यान्नानुरज्यते।उन्मत्ता गौरिवान्धा श्री: क्वचिदेवावतिष्ठते॥ 64 ॥

na cātiguṇavatsveṣā nātyantaṃ nirguṇeṣu ca naiṣā guṇān kāmayate nairguṇyānnānurajyate unmattā gaurivāndhā śrī: kvacidevāvatiṣṭhate

अग्निहोत्रफला वेदा: शीलवृत्तफलं श्रुतम्।रतिपुत्रफला नारी दत्तभुक्तफलं धनम्॥ 65 ॥

agnihotraphalā vedā: śīlavṛttaphalaṃ śrutam ratiputraphalā nārī dattabhuktaphalaṃ dhanam

अधर्मोपार्जितैरर्थैर्य: करोत्यौर्ध्वदेहिकम्।न स तस्य फलं प्रेत्य भुङ्क्तेऽर्थस्य दुरागमात्॥ 66 ॥

adharmopārjitairarthairya: karotyaurdhvadehikam na sa tasya phalaṃ pretya bhuṅkte'rthasya durāgamāt

कान्तारे वनदुर्गेषु कृच्छ्रास्वापत्सु सम्भ्रमे।उद्यतेषु च शस्त्रेषु नास्ति सत्त्ववतां भयम्॥ 67 ॥

kāntāre vanadurgeṣu kṛcchrāsvāpatsu sambhrame udyateṣu ca śastreṣu nāsti sattvavatāṃ bhayam

उत्थानं संयमो दाक्ष्यमप्रमादो धृति: स्मृति:।समीक्ष्य च समारम्भो विद्धि मूलं भवस्य तु॥ 68 ॥

utthānaṃ saṃyamo dākṣyamapramādo dhṛti: smṛti: samīkṣya ca samārambho viddhi mūlaṃ bhavasya tu

तपो बलं तापसानां ब्रह्म ब्रह्मविदां बलम्।हिंसा बलमसाधूनां क्षमा गुणवतां बलम्॥ 69 ॥

tapo balaṃ tāpasānāṃ brahma brahmavidāṃ balam hiṃsā balamasādhūnāṃ kṣamā guṇavatāṃ balam

अष्टौ तान्यव्रतघ्नानि आपो मूलं फलं पय:।हविर्ब्राह्मणकाम्या च गुरोर्वचनमौषधम्॥ 70 ॥

aṣṭau tānyavrataghnāni āpo mūlaṃ phalaṃ paya: havirbrāhmaṇakāmyā ca gurorvacanamauṣadham

न तत् परस्य संदध्यात् प्रतिकूलं यदात्मन:।संग्रहेणैष धर्म: स्यात् कामादन्य: प्रवर्तते॥ 71 ॥

na tat parasya saṃdadhyāt pratikūlaṃ yadātmana: saṃgraheṇaiṣa dharma: syāt kāmādanya: pravartate

अक्रोधेन जयेत् क्रोधमसाधुं साधुना जयेत्।जयेत् कदर्यं दानेन जयेत् सत्येन चानृतम्॥ 72 ॥

akrodhena jayet krodhamasādhuṃ sādhunā jayet jayet kadaryaṃ dānena jayet satyena cānṛtam

स्त्रीधूर्तकेऽलसे भीरौ चण्डे पुरुषमानिनि।चौरे कृतघ्ने विश्वासो न कार्यो न च नास्तिके॥ 73 ॥

strīdhūrtake'lase bhīrau caṇḍe puruṣamānini caure kṛtaghne viśvāso na kāryo na ca nāstike

अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविन:।चत्वारि सम्प्रवर्धन्ते कीर्तिरायुर्यशो बलम्॥ 74 ॥

abhivādanaśīlasya nityaṃ vṛddhopasevina: catvāri sampravardhante kīrtirāyuryaśo balam

अतिक्लेशेन येऽर्था: स्युर्धर्मस्यातिक्रमेण वा।अरेर्वा प्रणिपातेन मा स्म तेषु मन: कृथा:॥ 75 ॥

atikleśena ye'rthā: syurdharmasyātikrameṇa vā arervā praṇipātena mā sma teṣu mana: kṛthā:

अविद्य: पुरुष: शोच्य: शोच्यं मैथुनमप्रजम्।निराहारा: प्रजा: शोच्या: शोच्यं राष्ट्रमराजकम्॥ 76 ॥

avidya: puruṣa: śocya: śocyaṃ maithunamaprajam nirāhārā: prajā: śocyā: śocyaṃ rāṣṭramarājakam

अध्वा जरा देहवतां पर्वतानां जलं जरा।असम्भोगो जरा स्त्रीणां वाक्शल्यं मनसो जरा॥ 77 ॥

adhvā jarā dehavatāṃ parvatānāṃ jalaṃ jarā asambhogo jarā strīṇāṃ vākśalyaṃ manaso jarā

अनाम्नायमला वेदा ब्राह्मणस्याव्रतं मलम्॥ 78 ॥

anāmnāyamalā vedā brāhmaṇasyāvrataṃ malam

मलं पृथिव्या बाह्लीका: पुरुषस्यानृतं मलम्।कौतूहलमला साध्वी विप्रवासमला: स्त्रिय:॥ 79 ॥

malaṃ pṛthivyā bāhlīkā: puruṣasyānṛtaṃ malam kautūhalamalā sādhvī vipravāsamalā: striya:

सुवर्णस्य मलं रूप्यं रूप्यस्यापि मलं त्रपु।ज्ञेयं त्रपुमलं सीसं सीसस्यापि मलं मलम्॥ 80 ॥

suvarṇasya malaṃ rūpyaṃ rūpyasyāpi malaṃ trapu jñeyaṃ trapumalaṃ sīsaṃ sīsasyāpi malaṃ malam

न स्वप्नेन जयेन्निद्रां न कामेन जयेत् स्त्रिय:।नेन्धनेन जयेदग्निं न पानेन सुरां जयेत्॥ 81 ॥

na svapnena jayennidrāṃ na kāmena jayet striya: nendhanena jayedagniṃ na pānena surāṃ jayet

यस्य दानजितं मित्रं शत्रवो युधि निर्जिता:।अन्नपानजिता दारा: सफलं तस्य जीवितम्॥ 82 ॥

yasya dānajitaṃ mitraṃ śatravo yudhi nirjitā: annapānajitā dārā: saphalaṃ tasya jīvitam

सहस्रिणोऽपि जीवन्ति जीवन्ति शतिनस्तथा।धृतराष्ट्र विमुञ्चेच्छां न कथंचिन्न जीव्यते॥ 83 ॥

sahasriṇo'pi jīvanti jīvanti śatinastathā dhṛtarāṣṭra vimuñcecchāṃ na kathaṃcinna jīvyate

यत् पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशव: स्त्रिय:।नालमेकस्य तत् सर्वमिति पश्यन्न मुह्यति॥ 84 ॥

yat pṛthivyāṃ vrīhiyavaṃ hiraṇyaṃ paśava: striya: nālamekasya tat sarvamiti paśyanna muhyati

राजन् भूयो ब्रवीमि त्वां पुत्रेषु सममाचर।समता यदि ते राजन् स्वेषु पाण्डुसुतेषु वा॥ 85 ॥

rājan bhūyo bravīmi tvāṃ putreṣu samamācara samatā yadi te rājan sveṣu pāṇḍusuteṣu vā