Upasamhara — Supreme Realization and Farewell

विदुर उवाच योऽभ्यर्चित: सद्भिरसज्जमान: करोत्यर्थं शक्तिमहापयित्वा।क्षिप्रं यशस्तं समुपैति सन्त-मलं प्रसन्ना हि सुखाय सन्त:॥ 1 ॥

vidura uvāca yo'bhyarcita: sadbhirasajjamāna: karotyarthaṃ śaktimahāpayitvā kṣipraṃ yaśastaṃ samupaiti santa-malaṃ prasannā hi sukhāya santa:

महान्तमप्यर्थमधर्मयुक्तं य: संत्यजत्यनपाकृष्ट एव।सुखं सुदु:खान्यवमुच्य शेते जीर्णां त्वचं सर्प इवावमुच्य॥ 2 ॥

mahāntamapyarthamadharmayuktaṃ ya: saṃtyajatyanapākṛṣṭa eva sukhaṃ sudu:khānyavamucya śete jīrṇāṃ tvacaṃ sarpa ivāvamucya

अनृते च समुत्कर्षो राजगामि च पैशुनम्।गुरोश्चालीकनिर्बन्ध: समानि ब्रह्महत्यया॥ 3 ॥

anṛte ca samutkarṣo rājagāmi ca paiśunam guroścālīkanirbandha: samāni brahmahatyayā

असूयैकपदं मृत्युरतिवाद: श्रियो वध:।अशुश्रूषा त्वरा श्लाघा विद्याया: शत्रवस्त्रय:॥ 4 ॥

asūyaikapadaṃ mṛtyurativāda: śriyo vadha: aśuśrūṣā tvarā ślāghā vidyāyā: śatravastraya:

आलस्यं मदमोहौ च चापलं गोष्ठिरेव च।स्तब्धता चाभिमानित्वं तथात्यागित्वमेव च।एते वै सप्त दोषा: स्यु: सदा विद्यार्थिनां मता:॥ 5 ॥

ālasyaṃ madamohau ca cāpalaṃ goṣṭhireva ca stabdhatā cābhimānitvaṃ tathātyāgitvameva ca ete vai sapta doṣā: syu: sadā vidyārthināṃ matā:

सुखार्थिन: कुतो विद्या नास्ति विद्यार्थिन: सुखम्।सुखार्थी वा त्यजेद् विद्यां विद्यार्थी वा त्यजेत् सुखम्॥ 6 ॥

sukhārthina: kuto vidyā nāsti vidyārthina: sukham sukhārthī vā tyajed vidyāṃ vidyārthī vā tyajet sukham

नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां नापगानां महोदधि:।नान्तक: सर्वभूतानां न पुंसां वामलोचना॥ 7 ॥

nāgnistṛpyati kāṣṭhānāṃ nāpagānāṃ mahodadhi: nāntaka: sarvabhūtānāṃ na puṃsāṃ vāmalocanā

आशा धृतिं हन्ति समृद्धिमन्तक: क्रोध: श्रियं हन्ति यश: कदर्यता।अपालनं हन्ति पशूंश्च राज- न्नेक: क्रुद्धो ब्राह्मणो हन्ति राष्ट्रम्॥ 8 ॥

āśā dhṛtiṃ hanti samṛddhimantaka: krodha: śriyaṃ hanti yaśa: kadaryatā apālanaṃ hanti paśūṃśca rāja- nneka: kruddho brāhmaṇo hanti rāṣṭram

अजाश्च कांस्यं रजतं च नित्यं मध्वाकर्ष: शकुनि: श्रोत्रियश्च।वृद्धो ज्ञातिरवसन्न: कुलीन एतानि ते सन्तु गृहे सदैव॥ 9 ॥

ajāśca kāṃsyaṃ rajataṃ ca nityaṃ madhvākarṣa: śakuni: śrotriyaśca vṛddho jñātiravasanna: kulīna etāni te santu gṛhe sadaiva

अजोक्षा चन्दनं वीणा आदर्शो मधुसर्पिषी।विषमौदुम्बरं शङ्ख: स्वर्णनाभोऽथ रोचना॥ 10 ॥

ajokṣā candanaṃ vīṇā ādarśo madhusarpiṣī viṣamaudumbaraṃ śaṅkha: svarṇanābho'tha rocanā

गृहे स्थापयितव्यानि धन्यानि मनुरब्रवीत्।देवब्राह्मणपूजार्थमतिथीनां च भारत॥ 11 ॥

gṛhe sthāpayitavyāni dhanyāni manurabravīt devabrāhmaṇapūjārthamatithīnāṃ ca bhārata

इदं च त्वां सर्वपरं ब्रवीमि पुण्यं पदं तात महाविशिष्टम्।न जातु कामान्न भयान्न लोभाद् धर्मं जह्याज्जीवितस्यापि हेतो:॥ 12 ॥

idaṃ ca tvāṃ sarvaparaṃ bravīmi puṇyaṃ padaṃ tāta mahāviśiṣṭam na jātu kāmānna bhayānna lobhād dharmaṃ jahyājjīvitasyāpi heto:

नित्यो धर्म: सुखदु:खे त्वनित्ये जीवो नित्यो हेतुरस्य त्वनित्य:।त्यक्त्वानित्यं प्रतितिष्ठस्व नित्ये संतुष्य त्वं तोषपरो हि लाभ:॥ 13 ॥

nityo dharma: sukhadu:khe tvanitye jīvo nityo heturasya tvanitya: tyaktvānityaṃ pratitiṣṭhasva nitye saṃtuṣya tvaṃ toṣaparo hi lābha:

महाबलान् पश्य महानुभावान् प्रशास्य भूमिं धनधान्यपूर्णाम्।राज्यानि हित्वा विपुलांश्च भोगान् गतान्नरेन्द्रान् वशमन्तकस्य॥ 14 ॥

mahābalān paśya mahānubhāvān praśāsya bhūmiṃ dhanadhānyapūrṇām rājyāni hitvā vipulāṃśca bhogān gatānnarendrān vaśamantakasya

मृतं पुत्रं दु:खपुष्टं मनुष्या उत्क्षिप्य राजन् स्वगृहान्निर्हरन्ति।तं मुक्तकेशा: करुणं रुदन्ति चितामध्ये काष्ठमिव क्षिपन्ति॥ 15 ॥

mṛtaṃ putraṃ du:khapuṣṭaṃ manuṣyā utkṣipya rājan svagṛhānnirharanti taṃ muktakeśā: karuṇaṃ rudanti citāmadhye kāṣṭhamiva kṣipanti

अन्यो धनं प्रेतगतस्य भुङ्क्ते वयांसि चाग्निश्च शरीरधातून्।द्वाभ्यामयं सह गच्छत्यमुत्र पुण्येन पापेन च वेष्ट्यमान:॥ 16 ॥

anyo dhanaṃ pretagatasya bhuṅkte vayāṃsi cāgniśca śarīradhātūn dvābhyāmayaṃ saha gacchatyamutra puṇyena pāpena ca veṣṭyamāna:

उत्सृज्य विनिवर्तन्ते ज्ञातय: सुहृद: सुता:।अपुष्पानफलान् वृक्षान् यथा तात पतत्त्रिण:॥ 17 ॥

utsṛjya vinivartante jñātaya: suhṛda: sutā: apuṣpānaphalān vṛkṣān yathā tāta patattriṇa:

अग्नौ प्रास्तं तु पुरुषं कर्मान्वेति स्वयंकृतम्।तस्मात्तु पुरुषो यत्नाद् धर्मं संचिनुयाच्छनै:॥ 18 ॥

agnau prāstaṃ tu puruṣaṃ karmānveti svayaṃkṛtam tasmāttu puruṣo yatnād dharmaṃ saṃcinuyācchanai:

अस्माल्लोकादूर्ध्वममुष्य चाधो महत्तमस्तिष्ठति ह्यन्धकारम्।तद् वै महामोहनमिन्द्रियाणां बुध्यस्व मा त्वां प्रलभेत राजन्॥ 19 ॥

asmāllokādūrdhvamamuṣya cādho mahattamastiṣṭhati hyandhakāram tad vai mahāmohanamindriyāṇāṃ budhyasva mā tvāṃ pralabheta rājan

इदं वच: शक्ष्यसि चेद् यथाव-न्निशम्य सर्वं प्रतिपत्तुमेव।यश: परं प्राप्स्यसि जीवलोके भयं न चामुत्र न चेह तेऽस्ति॥ 20 ॥

idaṃ vaca: śakṣyasi ced yathāva-nniśamya sarvaṃ pratipattumeva yaśa: paraṃ prāpsyasi jīvaloke bhayaṃ na cāmutra na ceha te'sti

आत्मा नदी भारत पुण्यतीर्था सत्योदका धृतिकूला दयोर्मि:।तस्यां स्नात: पूयते पुण्यकर्मा पुण्यो ह्यात्मा नित्यमलोभ एव॥ 21 ॥

ātmā nadī bhārata puṇyatīrthā satyodakā dhṛtikūlā dayormi: tasyāṃ snāta: pūyate puṇyakarmā puṇyo hyātmā nityamalobha eva

कामक्रोधग्राहवतीं पंचेन्द्रियजलां नदीम्।नावं धृतिमयीं कृत्वा जन्मदुर्गाणि संतर॥ 22 ॥

kāmakrodhagrāhavatīṃ paṃcendriyajalāṃ nadīm nāvaṃ dhṛtimayīṃ kṛtvā janmadurgāṇi saṃtara

प्रज्ञावृद्धं धर्मवृद्धं स्वबन्धुं विद्यावृद्धं वयसा चापि वृद्धम्।कार्याकार्ये पूजयित्वा प्रसाद्य य: सम्पृच्छेन्न स मुह्येत् कदाचित्॥ 23 ॥

prajñāvṛddhaṃ dharmavṛddhaṃ svabandhuṃ vidyāvṛddhaṃ vayasā cāpi vṛddham kāryākārye pūjayitvā prasādya ya: sampṛcchenna sa muhyet kadācit

धृत्या शिश्नोदरं रक्षेत् पाणिपादं च चक्षुषा।चक्षु:श्रोत्रे च मनसा मनो वाचं च कर्मणा॥ 24 ॥

dhṛtyā śiśnodaraṃ rakṣet pāṇipādaṃ ca cakṣuṣā cakṣu:śrotre ca manasā mano vācaṃ ca karmaṇā

नित्योदकी नित्ययज्ञोपवीती नित्यस्वाध्यायी पतितान्नवर्जी।सत्यं ब्रुवन् गुरवे कर्म कुर्वन् न ब्राह्मणश्च्यवते ब्रह्मलोकात्॥ 25 ॥

nityodakī nityayajñopavītī nityasvādhyāyī patitānnavarjī satyaṃ bruvan gurave karma kurvan na brāhmaṇaścyavate brahmalokāt

अधीत्य वेदान् परिसंस्तीर्य चाग्नी-निष्ट्वा यज्ञै: पालयित्वा प्रजाश्च।गोब्राह्मणार्थं शस्त्रपूतान्तरात्मा हत: संग्रामे क्षत्रिय: स्वर्गमेति॥ 26 ॥

adhītya vedān parisaṃstīrya cāgnī-niṣṭvā yajñai: pālayitvā prajāśca gobrāhmaṇārthaṃ śastrapūtāntarātmā hata: saṃgrāme kṣatriya: svargameti

वैश्योऽधीत्य ब्राह्मणान् क्षत्रियांश्च धनै: काले संविभज्याश्रितांश्च।त्रेतापूतं धूममाघ्राय पुण्यं प्रेत्य स्वर्गे दिव्यसुखानि भुङ्क्ते॥ 27 ॥

vaiśyo'dhītya brāhmaṇān kṣatriyāṃśca dhanai: kāle saṃvibhajyāśritāṃśca tretāpūtaṃ dhūmamāghrāya puṇyaṃ pretya svarge divyasukhāni bhuṅkte

ब्रह्म क्षत्रं वैश्यवर्णं च शूद्र: क्रमेणैतान्न्यायत: पूजयान:।तुष्टेष्वेतेष्वव्यथो दग्धपाप-स्त्यक्त्वा देहं स्वर्गसुखानि भुङ्क्ते॥ 28 ॥

brahma kṣatraṃ vaiśyavarṇaṃ ca śūdra: krameṇaitānnyāyata: pūjayāna: tuṣṭeṣveteṣvavyatho dagdhapāpa-styaktvā dehaṃ svargasukhāni bhuṅkte

चातुर्वर्ण्यस्यैष धर्मस्तवोक्तो हेतुं चानुब्रुवतो मे निबोध।क्षात्राद् धर्माद्धीयते पाण्डुपुत्र-स्तं त्वं राजन् राजधर्मे नियुङ्क्ष्व॥ 29 ॥

cāturvarṇyasyaiṣa dharmastavokto hetuṃ cānubruvato me nibodha kṣātrād dharmāddhīyate pāṇḍuputra-staṃ tvaṃ rājan rājadharme niyuṅkṣva

धृतराष्ट्र उवाच एवमेतद् यथा त्वं मामनुशाससि नित्यदा।ममापि च मति: सौम्य भवत्येवं यथाऽऽत्थ माम्॥ 30 ॥

dhṛtarāṣṭra uvāca evametad yathā tvaṃ māmanuśāsasi nityadā mamāpi ca mati: saumya bhavatyevaṃ yathā''ttha mām

सा तु बुद्धि: कृताप्येवं पाण्डवान् प्रति मे सदा।दुर्योधनं समासाद्य पुनर्विपरिवर्तते॥ 31 ॥

sā tu buddhi: kṛtāpyevaṃ pāṇḍavān prati me sadā duryodhanaṃ samāsādya punarviparivartate

न दिष्टमभ्यतिक्रान्तुं शक्यं भूतेन केनचित्।दिष्टमेव ध्रुवं मन्ये पौरुषं तु निरर्थकम्॥ 32 ॥

na diṣṭamabhyatikrāntuṃ śakyaṃ bhūtena kenacit diṣṭameva dhruvaṃ manye pauruṣaṃ tu nirarthakam

इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि प्रजागरपर्वणि विदुरवाक्ये चत्वारिंशोऽध्याय:॥ 40 ॥

iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi viduravākye catvāriṃśo'dhyāya: