Vivekachudamani
1
अध्याय 1 / 1

अध्याय 1

580 श्लोकभाग 1/5 · श्लोक 1–137

पूर्ण अध्याय पाठ137 श्लोक

अध्याय 1

श्लोक 1

सर्ववेदान्तसिद्धान्तगोचरं तमगोचरम् ।गोविन्दं परमानन्दं सद्गुरुं प्रणतोऽस्म्यहम्

sarvavedāntasiddhāntagocaraṃ tamagocaram | govindaṃ paramānandaṃ sadguruṃ praṇato'smyaham

हिन्दी अर्थ

समस्त वेदान्त-सिद्धान्तों के परम लक्ष्य, इन्द्रियों से अगोचर, परमानन्द-स्वरूप सद्गुरु श्रीगोविन्द (सच्चिदानन्द परमात्मा) को मैं सादर प्रणाम करता हूँ।

English

I bow to Govinda, the supreme bliss, the true teacher, who is the goal of the conclusions of all the Vedanta, yet beyond the reach of the senses.

अध्याय 1

श्लोक 2

जन्तूनां नरजन्म दुर्लभमतः पुंस्त्वं ततो विप्रता तस्माद्वैदिकधर्ममार्गपरता विद्वत्त्वमस्मात्परम् ।आत्मानात्मविवेचनं स्वनुभवो ब्रह्मात्मना संस्थितिः मुक्तिर्नो शतजन्मकोटिसुकृतैः पुण्यैर्विना लभ्यते

jantūnāṃ narajanma durlabhamataḥ puṃstvaṃ tato vipratā tasmādvaidikadharmamārgaparatā vidvattvamasmātparam | ātmānātmavivecanaṃ svanubhavo brahmātmanā saṃsthitiḥ muktirno śatajanmakoṭisukṛtaiḥ puṇyairvinā labhyate

हिन्दी अर्थ

सभी प्राणियों में मनुष्य जन्म दुर्लभ है; उससे भी दुर्लभ है पूर्ण पुरुषत्व; उससे भी दुर्लभ है वैदिक धर्म में निष्ठा; और उससे भी दुर्लभ है वास्तविक तत्त्व-विद्वत्ता। आत्मा और अनात्मा का यथार्थ विवेक, आत्मानुभूति और ब्रह्मरूप में स्थिति—यह मुक्ति करोड़ों जन्मों के संचित पुण्यों के बिना प्राप्त नहीं होती।

English

Among all beings, human birth is rare; rarer still is full human development; rarer is commitment to the path of dharma; rarest of all is wisdom.

अध्याय 1

श्लोक 3

दुर्लभं त्रयमेवैतद्देवानुग्रहहेतुकम् ।मनुष्यत्वं मुमुक्षुत्वं महापुरुषसंश्रयः

durlabhaṃ trayamevaitaddevānugrahahetukam | manuṣyatvaṃ mumukṣutvaṃ mahāpuruṣasaṃśrayaḥ

हिन्दी अर्थ

तीन चीजें अत्यंत दुर्लभ हैं और केवल ईश्वर की विशेष कृपा से प्राप्त होती हैं: मनुष्य जन्म, मुमुक्षुत्व (मोक्ष की तीव्र अभीप्सा), और ब्रह्मनिष्ठ महापुरुष का संश्रय।

English

Three things are rare and come only by the grace of God: human birth, the desire for liberation, and the company of a great teacher.

अध्याय 1

श्लोक 4

लब्ध्वा कथञ्चिन्नरजन्म दुर्लभं तत्रापि पुंस्त्वं श्रुतिपारदर्शनम् ।यस्त्वात्ममुक्तौ न यतेत मूढधीः स ह्यात्महा स्वं विनिहन्त्यसद्ग्रहात्

labdhvā kathañcinnarajanma durlabhaṃ tatrāpi puṃstvaṃ śrutipāradarśanam | yastvātmamuktau na yateta mūḍhadhīḥ sa hyātmahā svaṃ vinihantyasadgrahāt

हिन्दी अर्थ

किसी प्रकार दुर्लभ मनुष्य जन्म पाकर और उसमें भी पौरुष तथा शास्त्रों का अध्ययन प्राप्त करके भी जो मूढ़बुद्धि आत्म-मुक्ति के लिए यत्न नहीं करता, वह आत्मघाती है और असत् में आसक्त होकर अपना ही हनन करता है।

English

Having somehow gained a human birth, so hard to get, and in it manhood and thorough learning in the scriptures — the fool who does not strive for liberation of the Self kills himself by clinging to what is unreal.

अध्याय 1

श्लोक 5

इतः को न्वस्ति मूढात्मा यस्तु स्वार्थे प्रमाद्यति ।दुर्लभं मानुषं देहं प्राप्य तत्रापि पौरुषम्

itaḥ ko nvasti mūḍhātmā yastu svārthe pramādyati | durlabhaṃ mānuṣaṃ dehaṃ prāpya tatrāpi pauruṣam

हिन्दी अर्थ

इस दुर्लभ मानव शरीर और सामर्थ्य को प्राप्त करके भी जो अपने परम कल्याण में प्रमाद करता है, उससे बढ़कर मूढ़ात्मा इस संसार में और कौन होगा?

English

Who then is more foolish than one who is careless of his own good, having obtained this rare human body and in it manhood?

अध्याय 1

श्लोक 6

वदन्तु शास्त्राणि यजन्तु देवान् कुर्वन्तु कर्माणि भजन्तु देवताः ।आत्मैक्यबोधेन विनापि मुक्तिर्न सिध्यति ब्रह्मशतान्तरेऽपि

vadantu śāstrāṇi yajantu devān kurvantu karmāṇi bhajantu devatāḥ | ātmaikyabodhena vināpi muktirna sidhyati brahmaśatāntare'pi

हिन्दी अर्थ

भले ही लोग शास्त्रों का व्याख्यान करें, यज्ञ करें, विविध कर्म करें और देवताओं की उपासना करें—किन्तु आत्मा की एकता के बोध के बिना सौ ब्रह्म-कल्पों में भी मुक्ति सिद्ध नहीं होती।

English

Let them recite the scriptures, worship the gods, perform rites, and pray to the deities — without the knowledge of the oneness of the Self, liberation is not attained even in a hundred Brahma-lifetimes.

अध्याय 1

श्लोक 7

अमृतत्त्वस्य नाशास्ति वित्तेनेत्येव हि श्रुतिः ।ब्रवीति कर्मणो मुक्तेरहेतुत्वं स्फुटं यतः

amṛtattvasya nāśāsti vittenetyeva hi śrutiḥ | bravīti karmaṇo mukterahetutvaṃ sphuṭaṃ yataḥ

हिन्दी अर्थ

‘धन से अमरत्व की आशा नहीं है’—श्रुति का यह वचन स्पष्ट उद्घोष करता है कि सकाम कर्म मोक्ष का हेतु नहीं हो सकते।

English

"There is no hope of immortality through wealth," says the scripture, clearly showing that works are no cause of liberation.

अध्याय 1

श्लोक 8

अतो विमुक्त्यै प्रयतेत विद्वान् सन्न्यस्तबाह्यार्थसुखस्पृहः सन् ।सन्तं महान्तं समुपेत्य देशिकं तेनोपदिष्टार्थसमाहितात्मा

ato vimuktyai prayateta vidvān sannyastabāhyārthasukhaspṛhaḥ san | santaṃ mahāntaṃ samupetya deśikaṃ tenopadiṣṭārthasamāhitātmā

हिन्दी अर्थ

अतः विद्वान् पुरुष बाह्य विषयों के सुख की स्पृहा त्यागकर, शांत व महान् सद्गुरु की शरण में जाकर, उनके द्वारा उपदेशित अर्थ में चित्त एकाग्र करके मुक्ति के लिए यत्न करे।

English

Therefore the wise man should strive for liberation, having renounced the desire for pleasure in outer objects; approaching a good and great teacher, and with his mind concentrated on the meaning taught by him,

अध्याय 1

श्लोक 9

उद्धरेदात्मनाऽऽत्मानं मग्नं संसारवारिधौ ।योगारूढत्वमासाद्य सम्यग्दर्शननिष्ठया

uddharedātmanā''tmānaṃ magnaṃ saṃsāravāridhau | yogārūḍhatvamāsādya samyagdarśananiṣṭhayā

हिन्दी अर्थ

संसार-सागर में डूबे हुए अपने-आपको अपनी ही आत्मा द्वारा, सम्यग्दर्शन (यथार्थ ज्ञान) की निष्ठा से योगारूढ़ होकर उबारे।

English

let him lift up his self by the Self, sunk in the ocean of worldly existence, by attaining steadfastness in yoga and devotion to right vision.

अध्याय 1

श्लोक 10

सन्न्यस्य सर्वकर्माणि भवबन्धविमुक्तये ।यत्यतां पण्डितैर्धीरैरात्माभ्यास उपस्थितैः

sannyasya sarvakarmāṇi bhavabandhavimuktaye | yatyatāṃ paṇḍitairdhīrairātmābhyāsa upasthitaiḥ

हिन्दी अर्थ

संसार-बंधन से मुक्ति के लिए समस्त सकाम कर्मों का संन्यास करके, आत्म-साधना में तत्पर धीर और पंडित जन पूर्ण यत्न करें।

English

Renouncing all works, for release from the bonds of worldly existence, let the wise and steadfast strive, devoted to the practice of the Self.

अध्याय 1

श्लोक 11

चित्तस्य शुद्धये कर्म न तु वस्तूपलब्धये ।वस्तुसिद्धिर्विचारेण न किञ्चित्कर्मकोटिभिः

cittasya śuddhaye karma na tu vastūpalabdhaye | vastusiddhirvicāreṇa na kiñcitkarmakoṭibhiḥ

हिन्दी अर्थ

कर्म केवल चित्त की शुद्धि के लिए है, आत्म-वस्तु की उपलब्धि के लिए नहीं। तत्त्व-वस्तु की सिद्धि तो यथार्थ विचार से होती है, करोड़ों कर्मों से भी लेशमात्र नहीं।

English

Work is for the purification of the mind, not for the perception of the Reality; the Reality is established by inquiry, not even a little by crores of works.

अध्याय 1

श्लोक 12

सम्यग्विचारतः सिद्धा रज्जुतत्त्वावधारणा ।भ्रान्तोदितमहासर्पभयदुःखविनाशिनी

samyagvicārataḥ siddhā rajjutattvāvadhāraṇā | bhrāntoditamahāsarpabhayaduḥkhavināśinī

हिन्दी अर्थ

सम्यक् विचार से रज्जु (रस्सी) के यथार्थ स्वरूप का निश्चय होता है, जो भ्रमवश उत्पन्न हुए महासर्प के भय और दुःख का समूल विनाश कर देता है।

English

The ascertainment of the truth of the rope is accomplished by right inquiry, and it destroys the fear and pain caused by the great snake that arose from delusion.

अध्याय 1

श्लोक 13

भ्रान्त्यो अर्थस्य निश्चयो दृष्टो विचारेण हितोक्तितः ।न स्नानेन न दानेन प्राणायामशतेन वा

bhrāntyo arthasya niścayo dṛṣṭo vicāreṇa hitoktitaḥ | na snānena na dānena prāṇāyāmaśatena vā

हिन्दी अर्थ

वस्तु के यथार्थ रूप का निश्चय विचार और हितोपदेश से ही होता है—न स्नान से, न दान से और न सैकड़ों प्राणायामों से।

English

The determination of a matter is seen to come through inquiry and wholesome advice — not by bathing, nor by giving, nor by a hundred breath-controls.

अध्याय 1

श्लोक 14

अधिकारिणमाशास्ते फलसिद्धिर्विशेषतः ।उपाया देशकालाद्याः सन्त्यस्मिन्सहकारिणः

adhikāriṇamāśāste phalasiddhirviśeṣataḥ | upāyā deśakālādyāḥ santyasminsahakāriṇaḥ

हिन्दी अर्थ

फल की सिद्धि विशेष रूप से अधिकारी पर निर्भर करती है; देश, काल आदि तो इसमें केवल सहायक कारण हैं।

English

The attainment of the fruit especially requires one who is qualified; place, time and the like are the helpers in this.

अध्याय 1

श्लोक 15

सन्त्यस्यां अतो विचारः कर्तव्यो जिज्ञासोरात्मवस्तुनः ॥ समासाद्य दयासिन्धुं गुरुं ब्रह्मविदुत्तमम्

santyasyāṃ ato vicāraḥ kartavyo jijñāsorātmavastunaḥ || samāsādya dayāsindhuṃ guruṃ brahmaviduttamam

हिन्दी अर्थ

अतः आत्म-तत्त्व के जिज्ञासु को दया के सागर, ब्रह्मविदों में श्रेष्ठ सद्गुरु की शरण में जाकर तत्त्व का विचार करना चाहिए।

English

Therefore inquiry into the reality of the Self is to be made by the seeker, approaching a teacher who is an ocean of compassion and the best of the knowers of Brahman.

अध्याय 1

श्लोक 16

मेधावी पुरुषो विद्वानूहापोहविचक्षणः ।अधिकार्यात्मविद्यायामुक्तलक्षणलक्षितः

medhāvī puruṣo vidvānūhāpohavicakṣaṇaḥ | adhikāryātmavidyāyāmuktalakṣaṇalakṣitaḥ

हिन्दी अर्थ

जो मेधावी, विद्वान् तथा तर्क-वितर्क (ऊहापोह) में निपुण हो, वही आत्म-विद्या का यथार्थ अधिकारी माना गया है।

English

A person who is intelligent, learned, skilled in argument and counter-argument, and marked by the characteristics stated, is qualified for the knowledge of the Self.

अध्याय 1

श्लोक 17

विवेकिनो विरक्तस्य शमादिगुणशालिनः ।मुमुक्षोरेव हि ब्रह्मजिज्ञासायोग्यता मता

vivekino viraktasya śamādiguṇaśālinaḥ | mumukṣoreva hi brahmajijñāsāyogyatā matā

हिन्दी अर्थ

जो विवेकी, विरक्त, शम-दमादि गुणों से सम्पन्न और केवल मोक्ष का अभिलाषी हो, वही ब्रह्मजिज्ञासा का सच्चा पात्र है।

English

One who is discriminating, dispassionate, endowed with the qualities beginning with calmness, and who longs for liberation alone, is considered fit for the inquiry into Brahman.

अध्याय 1

श्लोक 18

साधनान्यत्र चत्वारि कथितानि मनीषिभिः ।येषु सत्स्वेव सन्निष्ठा यदभावे न सिध्यति

sādhanānyatra catvāri kathitāni manīṣibhiḥ | yeṣu satsveva sanniṣṭhā yadabhāve na sidhyati

हिन्दी अर्थ

विद्वानों ने यहाँ साधन-चतुष्टय कहे हैं; जिनके होने पर ही सत्य में निष्ठा होती है और जिनके अभाव में वह सिद्ध नहीं होती।

English

Four means have been named here by the wise: only when they exist is steadfastness possible, and in their absence it is not accomplished.

अध्याय 1

श्लोक 19

आदौ नित्यानित्यवस्तुविवेकः परिगण्यते ।इहामुत्रफलभोगविरागस्तदनन्तरम् ।शमादिषट्कसम्पत्तिर्मुमुक्षुत्वमिति स्फुटम्

ādau nityānityavastuvivekaḥ parigaṇyate | ihāmutraphalabhogavirāgastadanantaram | śamādiṣaṭkasampattirmumukṣutvamiti sphuṭam

हिन्दी अर्थ

प्रथम साधन ‘नित्यानित्य-वस्तु-विवेक’ है; उसके पश्चात् इहलोक और परलोक के भोगों से विराग; फिर शम-दमादि षट्-सम्पत्ति; और उसके बाद मुमुक्षुत्व स्पष्ट रूप से गिना जाता है।

English

First is reckoned the discrimination between the eternal and the non-eternal; then dispassion for enjoying results here and hereafter; then the six-fold wealth beginning with calmness; and the longing for liberation — clearly so.

अध्याय 1

श्लोक 20

ब्रह्म सत्यं जगन्मिथ्येत्येवंरूपो विनिश्चयः ।सोऽयं नित्यानित्यवस्तुविवेकः समुदाहृतः

brahma satyaṃ jaganmithyetyevaṃrūpo viniścayaḥ | so'yaṃ nityānityavastuvivekaḥ samudāhṛtaḥ

हिन्दी अर्थ

‘ब्रह्म ही सत्य है और जगत् मिथ्या (परिवर्तनशील आभास) है’—इस प्रकार का दृढ़ निश्चय ही ‘नित्यानित्य-वस्तु-विवेक’ कहा गया है।

English

The firm conviction "Brahman is real, the world is unreal" — this is called the discrimination between the eternal and the non-eternal.

अध्याय 1

श्लोक 21

तद्वैराग्यं जिहासा या दर्शनश्रवणादिभिः ।जुगुप्सा या देहादिब्रह्मपर्यन्ते ह्यनित्ये भोगवस्तुनि

tadvairāgyaṃ jihāsā yā darśanaśravaṇādibhiḥ | jugupsā yā dehādibrahmaparyante hyanitye bhogavastuni

हिन्दी अर्थ

दृष्ट और श्रुत विषयों में दोष देखकर, देह से लेकर ब्रह्मलोक पर्यन्त समस्त अनित्य भोग-वस्तुओं के प्रति जो विरक्ति और त्याग की इच्छा होती है, वह वैराग्य है।

English

That is dispassion: the desire to give up, arising from seeing, hearing and the like, and revulsion toward all perishable objects of enjoyment from the body up to Brahma's world.

अध्याय 1

श्लोक 22

भोग्यवस्तुनि विरज्य विषयव्राताद्दोषदृष्ट्या मुहुर्मुहुः ।स्वलक्ष्ये नियतावस्था मनसः शम उच्यते

bhogyavastuni virajya viṣayavrātāddoṣadṛṣṭyā muhurmuhuḥ | svalakṣye niyatāvasthā manasaḥ śama ucyate

हिन्दी अर्थ

भोग्य विषयों के समूह से बार-बार दोष-दृष्टि के द्वारा विरक्त होकर, मन का अपने लक्ष्य (परमात्मा) में स्थिर रहना ही ‘शम’ कहलाता है।

English

Having turned away from the multitude of objects of enjoyment by repeatedly seeing their faults, the mind's steady abiding on its own goal is called calmness (shama).

अध्याय 1

श्लोक 23

विषयेभ्यः परावर्त्य स्थापनं स्वस्वगोलके ।उभयेषामिन्द्रियाणां स दमः परिकीर्तितः ।बाह्यानालम्बनं वृत्तेरेषोपरतिरुत्तमा

viṣayebhyaḥ parāvartya sthāpanaṃ svasvagolake | ubhayeṣāmindriyāṇāṃ sa damaḥ parikīrtitaḥ | bāhyānālambanaṃ vṛttereṣoparatiruttamā

हिन्दी अर्थ

दोनों प्रकार की इन्द्रियों (ज्ञानेन्द्रिय व कर्मेन्द्रिय) को उनके विषयों से हटाकर उनके अपने स्थानों में स्थापित करना ‘दम’ कहलाता है; और चित्त-वृत्ति का बाह्य आलंबन न लेना उत्तम ‘उपरति’ है।

English

Turning both kinds of senses away from their objects and placing them in their own seats is called self-control (dama); the mind's not depending on external things is the highest withdrawal (uparati).

अध्याय 1

श्लोक 24

सहनं सर्वदुःखानामप्रतीकारपूर्वकम् ।चिन्ताविलापरहितं सा तितिक्षा निगद्यते

sahanaṃ sarvaduḥkhānāmapratīkārapūrvakam | cintāvilāparahitaṃ sā titikṣā nigadyate

हिन्दी अर्थ

बिना किसी प्रतिकार की इच्छा के, तथा चिंता और विलाप से रहित होकर समस्त दुःखों को समभाव से सहना ‘तितिक्षा’ कही जाती है।

English

Bearing all sorrows without seeking to redress them, and free from worry and lament — this is called forbearance (titiksha).

अध्याय 1

श्लोक 25

शास्त्रस्य गुरुवाक्यस्य सत्यबुद्ध्यवधारणम् ।सत्यबुद्ध्यावधारणा सा श्रद्धा कथिता सद्भिर्यया वस्तूपलभ्यते

śāstrasya guruvākyasya satyabuddhyavadhāraṇam | satyabuddhyāvadhāraṇā sā śraddhā kathitā sadbhiryayā vastūpalabhyate

हिन्दी अर्थ

शास्त्र और गुरु के वचनों को यथार्थ सत्य रूप में दृढ़ता से धारण करना ‘श्रद्धा’ है, जिससे परम तत्त्व की उपलब्धि होती है।

English

Firm acceptance, as true, of what the scriptures and the teacher say — this the good call faith (shraddha), by which the Reality is attained.

अध्याय 1

श्लोक 26

सर्वदा स्थापनं बुद्धेः शुद्धे ब्रह्मणि सर्वदा ।सम्यगास्थापनं तत्समाधानमित्युक्तं न तु चित्तस्य लालनम्

sarvadā sthāpanaṃ buddheḥ śuddhe brahmaṇi sarvadā | samyagāsthāpanaṃ tatsamādhānamityuktaṃ na tu cittasya lālanam

हिन्दी अर्थ

अपनी बुद्धि को सदा शुद्ध ब्रह्म में सम्यक् प्रकार से स्थापित रखना ‘समाधान’ कहलाता है, मन का स्वेच्छाचारी लाड़-प्यार नहीं।

English

Constant, right placing of the intellect on pure Brahman is called concentration (samadhana), not the indulging of the mind.

अध्याय 1

श्लोक 27

अहङ्कारादिदेहान्तान् बन्धानज्ञानकल्पितान् ।स्वस्वरूपावबोधेन मोक्तुमिच्छा मुमुक्षुता

ahaṅkārādidehāntān bandhānajñānakalpitān | svasvarūpāvabodhena moktumicchā mumukṣutā

हिन्दी अर्थ

अहंकार से लेकर स्थूल देह पर्यन्त अज्ञान-कल्पित बंधनों से अपने आत्मस्वरूप के बोध द्वारा मुक्त होने की तीव्र इच्छा ‘मुमुक्षुता’ है।

English

The wish to free oneself, through knowledge of one's own nature, from the bonds — from ego down to the body — that are imagined through ignorance, is the longing for liberation (mumukshuta).

अध्याय 1

श्लोक 28

मन्दमध्यमरूपापि वैराग्येण शमादिना ।प्रसादेन गुरोः सेयं प्रवृद्धा सूयते फलम्

mandamadhyamarūpāpi vairāgyeṇa śamādinā | prasādena guroḥ seyaṃ pravṛddhā sūyate phalam

हिन्दी अर्थ

यह मुमुक्षुता मंद या मध्यम होने पर भी वैराग्य, शम आदि और गुरु की कृपा से पुष्ट होकर फल देती है।

English

Even if weak or moderate, this (longing), strengthened by dispassion, calmness and the like and by the teacher's grace, bears fruit.

अध्याय 1

श्लोक 29

वैराग्यं च मुमुक्षुत्वं तीव्रं यस्य तु विद्यते ।तस्मिन्नेवार्थवन्तः स्युः फलवन्तः शमादयः

vairāgyaṃ ca mumukṣutvaṃ tīvraṃ yasya tu vidyate | tasminnevārthavantaḥ syuḥ phalavantaḥ śamādayaḥ

हिन्दी अर्थ

जिसमें वैराग्य और मुमुक्षुत्व दोनों तीव्र होते हैं, उसी में शम आदि साधन अर्थवान् और फलदायी सिद्ध होते हैं।

English

In one in whom dispassion and the longing for liberation are intense, calmness and the rest become meaningful and fruitful.

अध्याय 1

श्लोक 30

एतयोर्मन्दता यत्र विरक्तत्वमुमुक्षयोः ।मरौ सलिलवत्तत्र शमादेर्भानमात्रता

etayormandatā yatra viraktatvamumukṣayoḥ | marau salilavattatra śamāderbhānamātratā

हिन्दी अर्थ

जहाँ वैराग्य और मुमुक्षुत्व मंद होते हैं, वहाँ शम आदि साधन मरुस्थल में मृगमरीचिका के जल के समान केवल नाममात्र के प्रतीत होते हैं।

English

Where these two — dispassion and longing for liberation — are weak, calmness and the rest are a mere appearance, like water in a desert.

अध्याय 1

श्लोक 31

मोक्षकारणसामग्र्यां भक्तिरेव गरीयसी ।स्वस्वरूपानुसन्धानं भक्तिरित्यभिधीयते

mokṣakāraṇasāmagryāṃ bhaktireva garīyasī | svasvarūpānusandhānaṃ bhaktirityabhidhīyate

हिन्दी अर्थ

मोक्ष के समस्त साधनों में भक्ति ही सबसे श्रेष्ठ है; अपने निज वास्तविक स्वरूप का निरंतर अनुसंधान (चिंतन) करना ही भक्ति कहलाता है।

English

Among the means to liberation devotion is greatest; the constant seeking of one's own true nature is called devotion.

अध्याय 1

श्लोक 32

स्वात्मतत्त्वानुसन्धानं भक्तिरित्यपरे जगुः ।उक्तसाधनसम्पन्नस्तत्त्वजिज्ञासुरात्मनः ।उपसीदेद्गुरुं प्राज्ञं यस्माद्बन्धविमोक्षणम्

svātmatattvānusandhānaṃ bhaktirityapare jaguḥ | uktasādhanasampannastattvajijñāsurātmanaḥ | upasīdedguruṃ prājñaṃ yasmādbandhavimokṣaṇam

हिन्दी अर्थ

दूसरे आचार्यों का कथन है कि अपने आत्म-तत्त्व का अनुसंधान ही भक्ति है। साधन-सम्पन्न जिज्ञासु को ऐसे ज्ञानी गुरु के समीप जाना चाहिए जो बंधन से मुक्त कराने में समर्थ हों।

English

Others say that devotion is the seeking of the truth of one's own Self. One who is endowed with the means described, and who wishes to know the truth of the Self, should approach a wise teacher, from whom release from bondage comes.

अध्याय 1

श्लोक 33

श्रोत्रियोऽवृजिनोऽकामहतो यो ब्रह्मवित्तमः ।ब्रह्मण्युपरतः शान्तो निरिन्धन इवानलः ।अहेतुकदयासिन्धुर्बन्धुरानमतां सताम्

śrotriyo'vṛjino'kāmahato yo brahmavittamaḥ | brahmaṇyuparataḥ śānto nirindhana ivānalaḥ | ahetukadayāsindhurbandhurānamatāṃ satām

हिन्दी अर्थ

वे सद्गुरु श्रोत्रिय (वेदों के मर्मज्ञ), निष्पाप, कामना-रहित, ब्रह्मविदों में श्रेष्ठ, ब्रह्म में लीन, ईंधन-रहित अग्नि की भाँति शांत, अकारण दया के सागर और शरणागतों के परम सखा होते हैं।

English

(Such a teacher is) one learned in the Vedas, sinless, unstruck by desire, the best of the knowers of Brahman, resting in Brahman, tranquil like a fire without fuel, an ocean of causeless compassion, a friend of the good who bow to him.

अध्याय 1

श्लोक 34

तमाराध्य गुरुं भक्त्या प्रह्वप्रश्रयसेवनैः ।प्रह्वः प्रसन्नं तमनुप्राप्य पृच्छेज्ज्ञातव्यमात्मनः

tamārādhya guruṃ bhaktyā prahvapraśrayasevanaiḥ | prahvaḥ prasannaṃ tamanuprāpya pṛcchejjñātavyamātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

उन गुरु की भक्ति, विनम्रता और सेवा द्वारा आराधना करके, जब वे प्रसन्न हों, तब उनसे आत्म-ज्ञान के विषय में पूछना चाहिए।

English

Having worshipped that teacher with devotion, by humility, respect and service, and having approached him when he is pleased, let him ask what is to be known of the Self.

अध्याय 1

श्लोक 35

स्वामिन्नमस्ते नतलोकबन्धो कारुण्यसिन्धो पतितं भवाब्धौ ।मामुद्धरात्मीयकटाक्षदृष्ट्या ऋज्व्यातिकारुण्यसुधाभिवृष्ट्या

svāminnamaste natalokabandho kāruṇyasindho patitaṃ bhavābdhau | māmuddharātmīyakaṭākṣadṛṣṭyā ṛjvyātikāruṇyasudhābhivṛṣṭyā

हिन्दी अर्थ

शिष्य प्रार्थना करता है: ‘हे स्वामिन्! हे शरणागत-वत्सल! हे करुणा-सिन्धु! आपको नमस्कार है। इस संसार-सागर में गिरे हुए मेरा अपनी कृपा-कटाक्ष की अमृतमयी वर्षा से उद्धार कीजिए।’

English

"Master, homage to you, friend of those who bow, ocean of compassion — I have fallen into the sea of worldly existence. Lift me up with your own glance, showering the nectar of your straight and great compassion."

अध्याय 1

श्लोक 36

दुर्वारसंसारदवाग्नितप्तं दोधूयमानं दुरदृष्टवातैः ।भीतं प्रपन्नं परिपाहि मृत्योः शरण्यमन्यद्यदहं न जाने

durvārasaṃsāradavāgnitaptaṃ dodhūyamānaṃ duradṛṣṭavātaiḥ | bhītaṃ prapannaṃ paripāhi mṛtyoḥ śaraṇyamanyadyadahaṃ na jāne

हिन्दी अर्थ

‘दुर्निवार संसार-रूपी दावानल से तपे हुए और दुर्भाग्य की वायु से झकझोरे गए, भयभीत मुझ शरणागत की मृत्यु से रक्षा कीजिए; मैं आपके अतिरिक्त अन्य किसी को अपना आश्रय नहीं जानता।’

English

"Scorched by the unquenchable forest-fire of worldly existence, shaken by the winds of adverse fortune, afraid, I have come to you. Protect me from death; I know no other refuge."

अध्याय 1

श्लोक 37

अन्यं शान्ता महान्तो निवसन्ति सन्तो वसन्तवल्लोकहितं चरन्तः ।तीर्णाः स्वयं भीमभवार्णवं जनानहेतुनान्यानपि तारयन्तः

anyaṃ śāntā mahānto nivasanti santo vasantavallokahitaṃ carantaḥ | tīrṇāḥ svayaṃ bhīmabhavārṇavaṃ janānahetunānyānapi tārayantaḥ

हिन्दी अर्थ

‘संत-महात्मा वसंत ऋतु के समान संसार का कल्याण करते हुए शांत भाव से विचरते हैं; वे स्वयं इस भीषण भव-सागर को पार कर चुके हैं और दूसरों को भी बिना किसी स्वार्थ के पार उतारते हैं।’

English

Peaceful, great, good people live (in the world) like spring, doing good to all; having themselves crossed the dreadful ocean of existence, they without any cause help others across too.

अध्याय 1

श्लोक 38

अयं स्वभावः स्वत एव यत्परश्रमापनोदप्रवणं महात्मनाम् ।सुधांशुरेष स्वयमर्ककर्कशप्रभाभितप्तामवति क्षितिं किल

ayaṃ svabhāvaḥ svata eva yatparaśramāpanodapravaṇaṃ mahātmanām | sudhāṃśureṣa svayamarkakarkaśaprabhābhitaptāmavati kṣitiṃ kila

हिन्दी अर्थ

‘दूसरों के ताप को दूर करना महापुरुषों का स्वाभाविक धर्म है; जैसे चंद्रमा सूर्य की तीव्र किरणों से तपी हुई पृथ्वी को स्वतः अपनी शीतल किरणों से तृप्त करता है।’

English

This is the very nature of the great: to remove the toil of others. The moon itself, indeed, protects the earth scorched by the harsh rays of the sun.

अध्याय 1

श्लोक 39

ब्रह्मानन्दरसानुभूतिकलितैः पूतैः सुशीतैर्युतैर्युष्मद्वाक्कलशोज्झितैः श्रुतिसुखैर्वाक्यामृतैः सेचय ।सन्तप्तं भवतापदावदहनज्वालाभिरेनं प्रभो धन्यास्ते भवदीक्षणक्षणगतेः पात्रीकृताः स्वीकृताः

brahmānandarasānubhūtikalitaiḥ pūtaiḥ suśītairyutairyuṣmadvākkalaśojjhitaiḥ śrutisukhairvākyāmṛtaiḥ secaya | santaptaṃ bhavatāpadāvadahanajvālābhirenaṃ prabho dhanyāste bhavadīkṣaṇakṣaṇagateḥ pātrīkṛtāḥ svīkṛtāḥ

हिन्दी अर्थ

‘हे प्रभो! अपनी वाणी के कलश से निसृत, ब्रह्मानंद-रस से परिपूर्ण, शीतल और कर्णप्रिय वचनामृत से इस संसार-दावानल से संतप्त मुझ सेवक को सींचिए।’

English

"With the nectar of your words — purified, cool, soothing to hear, poured from the vessel of your speech, and imbued with the experience of the taste of Brahman's bliss — sprinkle me, O Lord, who am scorched by the flames of the forest-fire of worldly suffering. Blessed are those who, by even a moment of your glance, have been made fit and accepted."

अध्याय 1

श्लोक 40

कथं तरेयं भवसिन्धुमेतं का वा गतिर्मे कतमोऽस्त्युपायः ।जाने न किञ्चित्कृपयाऽव मां प्रभो संसारदुःखक्षतिमातनुष्व

kathaṃ tareyaṃ bhavasindhumetaṃ kā vā gatirme katamo'styupāyaḥ | jāne na kiñcitkṛpayā'va māṃ prabho saṃsāraduḥkhakṣatimātanuṣva

हिन्दी अर्थ

‘मैं इस भव-सागर को कैसे पार करूँ? मेरी क्या गति होगी और इसका क्या उपाय है? मैं कुछ नहीं जानता; हे प्रभो! कृपा करके मेरी रक्षा कीजिए और सांसारिक दुःखों का नाश कीजिए।’

English

"How shall I cross this ocean of existence? What is my way, what means is there? I know nothing. Protect me out of compassion, Lord, and end the suffering of worldly life."

अध्याय 1

श्लोक 41

तथा वदन्तं शरणागतं स्वं संसारदावानलतापतप्तम् ।निरीक्ष्य कारुण्यरसार्द्रदृष्ट्या दद्यादभीतिं सहसा महात्मा

tathā vadantaṃ śaraṇāgataṃ svaṃ saṃsāradāvānalatāpataptam | nirīkṣya kāruṇyarasārdradṛṣṭyā dadyādabhītiṃ sahasā mahātmā

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार आर्त भाव से बोलते हुए, संसार-दावानल से संतप्त शरणागत शिष्य को देखकर करुणा-द्रवित दृष्टि से महात्मा गुरु तत्काल उसे अभयदान देते हैं।

English

Seeing him thus speaking, taking refuge, scorched by the heat of the forest-fire of worldly existence, the great soul, with a glance moist with compassion, should at once give him freedom from fear.

अध्याय 1

श्लोक 42

विद्वान् स तस्मा उपसत्तिमीयुषे मुमुक्षवे साधु यथोक्तकारिणे ।प्रशान्तचित्ताय शमान्विताय तत्त्वोपदेशं कृपयैव कुर्यात्

vidvān sa tasmā upasattimīyuṣe mumukṣave sādhu yathoktakāriṇe | praśāntacittāya śamānvitāya tattvopadeśaṃ kṛpayaiva kuryāt

हिन्दी अर्थ

वे ज्ञानी गुरु अपनी शरण में आए हुए, आज्ञाकारी, शांतचित्त और शम-सम्पन्न मुमुक्षु को कृपापूर्वक तत्त्व का उपदेश देते हैं।

English

That wise one should, out of compassion alone, teach the truth to the seeker who has come to him, who longs for liberation, does as instructed, has a tranquil mind and is endowed with calmness.

अध्याय 1

श्लोक 43

मा भैष्ट विद्वंस्तव नास्त्यपायः संसारसिन्धोस्तरणेऽस्त्युपायः ।येनैव याता यतयोऽस्य पारं तमेव मार्गं तव निर्दिशामि

mā bhaiṣṭa vidvaṃstava nāstyapāyaḥ saṃsārasindhostaraṇe'styupāyaḥ | yenaiva yātā yatayo'sya pāraṃ tameva mārgaṃ tava nirdiśāmi

हिन्दी अर्थ

गुरु कहते हैं: ‘हे विद्वन्! डरो मत, तुम्हारे लिए कोई संकट नहीं है। संसार-सागर से पार होने का निश्चित उपाय है; जिस मार्ग से यति-जन पार गए हैं, वही मार्ग मैं तुम्हें दिखाता हूँ।’

English

"Do not fear, O wise one; there is no danger for you. There is a way to cross the sea of worldly existence; I shall show you the very path by which the ascetics have gone to its farther shore."

अध्याय 1

श्लोक 44

अस्त्युपायो महान्कश्चित्संसारभयनाशनः ।तेन तीर्त्वा भवाम्भोधिं परमानन्दमाप्स्यसि

astyupāyo mahānkaścitsaṃsārabhayanāśanaḥ | tena tīrtvā bhavāmbhodhiṃ paramānandamāpsyasi

हिन्दी अर्थ

‘संसार के भय का नाश करने वाला एक महान् उपाय है; उसके द्वारा इस भव-सागर को पार करके तुम परमानंद को प्राप्त करोगे।’

English

"There is a great means that destroys the fear of worldly existence; by it you will cross the ocean of existence and attain supreme bliss."

अध्याय 1

श्लोक 45

वेदान्तार्थविचारेण जायते ज्ञानमुत्तमम् ।तेनात्यन्तिकसंसारदुःखनाशो भवत्यनु

vedāntārthavicāreṇa jāyate jñānamuttamam | tenātyantikasaṃsāraduḥkhanāśo bhavatyanu

हिन्दी अर्थ

‘वेदान्त के अर्थ के विचार से उत्तम आत्म-ज्ञान उत्पन्न होता है; और उससे संसार के आत्यंतिक दुःखों का समूल विनाश हो जाता है।’

English

"From inquiry into the meaning of the Vedanta arises the highest knowledge; by that follows the final destruction of the suffering of worldly existence."

अध्याय 1

श्लोक 46

श्रद्धाभक्तिध्यानयोगान्मुमुक्षोः मुक्तेर्हेतून्वक्ति साक्षाच्छ्रुतेर्गीः ।यो वा एतेष्वेव तिष्ठत्यमुष्य मोक्षोऽविद्याकल्पिताद्देहबन्धात्

śraddhābhaktidhyānayogānmumukṣoḥ mukterhetūnvakti sākṣācchrutergīḥ | yo vā eteṣveva tiṣṭhatyamuṣya mokṣo'vidyākalpitāddehabandhāt

हिन्दी अर्थ

‘श्रुति स्वयं कहती है कि श्रद्धा, भक्ति, ध्यान और योग ही मुमुक्षु के मोक्ष के साधन हैं। जो इनमें स्थित रहता है, वह अज्ञान-कल्पित देह-बंधन से मुक्त हो जाता है।’

English

The scripture itself declares the causes of liberation for the seeker: faith, devotion, meditation and yoga. Whoever abides in these, his liberation comes from the bondage of the body imagined through ignorance.

अध्याय 1

श्लोक 47

अज्ञानयोगात्परमात्मनस्तव ह्यनात्मबन्धस्तत एव संसृतिः ।तयोर्विवेकोदितबोधवह्निः अज्ञानकार्यं प्रदहेत्समूलम्

ajñānayogātparamātmanastava hyanātmabandhastata eva saṃsṛtiḥ | tayorvivekoditabodhavahniḥ ajñānakāryaṃ pradahetsamūlam

हिन्दी अर्थ

‘अज्ञान के कारण ही तुम परमात्मा का अनात्मा से संबंध (बंधन) प्रतीत हो रहा है, और उसी से यह संसार-चक्र चल रहा है। दोनों के विवेक से उत्पन्न ज्ञान की अग्नि अज्ञान के कार्य को समूल भस्म कर देती है।’

English

"Through ignorance, your Supreme Self is bound to the not-Self, and from that alone comes transmigration. The fire of knowledge, arisen from discrimination between the two, burns up the effect of ignorance together with its root."

अध्याय 1

श्लोक 48

शिष्य उवाच ।कृपया श्रूयतां स्वामिन्प्रश्नोऽयं क्रियते मया ।यदुत्तरमहं श्रुत्वा कृतार्थः स्यां भवन्मुखात्

śiṣya uvāca | kṛpayā śrūyatāṃ svāminpraśno'yaṃ kriyate mayā | yaduttaramahaṃ śrutvā kṛtārthaḥ syāṃ bhavanmukhāt

हिन्दी अर्थ

शिष्य ने कहा: ‘हे स्वामिन्! कृपा करके सुनिए, मैं एक प्रश्न पूछता हूँ; आपके मुखारविंद से जिसका उत्तर सुनकर मैं कृतार्थ हो जाऊँगा।’

English

The disciple said: "Master, please listen; I ask this question, on hearing the answer to which from your mouth I shall have fulfilled my purpose."

अध्याय 1

श्लोक 49

को नाम बन्धः कथमेष आगतः कथं प्रतिष्ठास्य कथं विमोक्षः ।कोऽसावनात्मा परमः क आत्मा तयोर्विवेकः कथमेतदुच्यताम्

ko nāma bandhaḥ kathameṣa āgataḥ kathaṃ pratiṣṭhāsya kathaṃ vimokṣaḥ | ko'sāvanātmā paramaḥ ka ātmā tayorvivekaḥ kathametaducyatām

हिन्दी अर्थ

‘बंधन क्या है? यह कैसे आया? यह कैसे स्थित रहता है? इससे मुक्ति कैसे होती है? यह अनात्मा क्या है? परम आत्मा कौन है? और इन दोनों का विवेक कैसे किया जाता है—यह सब मुझे बताइए।’

English

"What is bondage? How has it come? How does it persist? How is there release from it? What is the not-Self? What is the Supreme Self? And how is the distinction between the two made? Please tell me this."

अध्याय 1

श्लोक 50

श्रीगुरुवाच ।धन्योऽसि कृतकृत्योऽसि पावितं ते कुलं त्वया ।पावितं यदविद्याबन्धमुक्त्या ब्रह्मीभवितुमिच्छसि

śrīguruvāca | dhanyo'si kṛtakṛtyo'si pāvitaṃ te kulaṃ tvayā | pāvitaṃ yadavidyābandhamuktyā brahmībhavitumicchasi

हिन्दी अर्थ

सद्गुरु बोले: ‘तुम धन्य हो, कृतकृत्य हो और तुमने अपने कुल को पवित्र कर दिया, जो अविद्या के बंधन से मुक्त होकर ब्रह्म-रूप होने की इच्छा करते हो।’

English

The venerable teacher said: "You are blessed, your purpose is fulfilled, and your family is made pure by you, since you wish to become Brahman by release from the bond of ignorance."

अध्याय 1

श्लोक 51

ऋणमोचनकर्तारः पितुः सन्ति सुतादयः ।बन्धमोचनकर्ता तु स्वस्मादन्यो न कश्चन

ṛṇamocanakartāraḥ pituḥ santi sutādayaḥ | bandhamocanakartā tu svasmādanyo na kaścana

हिन्दी अर्थ

‘पिता के ऋण को चुकाने वाले पुत्र आदि हो सकते हैं; किन्तु अपने आत्म-बंधन को काटने वाला अपने सिवा दूसरा कोई नहीं हो सकता।’

English

"Sons and others can discharge a father's debts; but no one other than oneself can release oneself from bondage."

अध्याय 1

श्लोक 52

मस्तकन्यस्तभारादेर्दुःखमन्यैर्निवार्यते ।क्षुधादिकृतदुःखं तु विना स्वेन न केनचित्

mastakanyastabhārāderduḥkhamanyairnivāryate | kṣudhādikṛtaduḥkhaṃ tu vinā svena na kenacit

हिन्दी अर्थ

‘सिर पर रखे भार आदि के दुःख को दूसरे दूर कर सकते हैं; किन्तु भूख-प्यास आदि से उत्पन्न दुःख को अपने अतिरिक्त कोई दूसरा नहीं मिटा सकता।’

English

"The suffering of one carrying a load on his head can be removed by others, but the suffering caused by hunger and the like cannot be removed by anyone except oneself."

अध्याय 1

श्लोक 53

पथ्यमौषधसेवा च क्रियते येन रोगिणा ।आरोग्यसिद्धिर्दृष्टाऽस्य नान्यानुष्ठितकर्मणा

pathyamauṣadhasevā ca kriyate yena rogiṇā | ārogyasiddhirdṛṣṭā'sya nānyānuṣṭhitakarmaṇā

हिन्दी अर्थ

‘रोगी स्वयं पथ्य का सेवन और औषधि-पान करता है, तभी उसे आरोग्य प्राप्त होता है; दूसरों द्वारा किए गए उपचार से नहीं।’

English

"A patient follows a healthy diet and takes medicine himself; the cure is seen for him, not through what others do."

अध्याय 1

श्लोक 54

वस्तुस्वरूपं स्फुटबोधचक्षुषा स्वेनैव वेद्यं न तु पण्डितेन ।चन्द्रस्वरूपं निजचक्षुषैव ज्ञातव्यमन्यैरवगम्यते किम्

vastusvarūpaṃ sphuṭabodhacakṣuṣā svenaiva vedyaṃ na tu paṇḍitena | candrasvarūpaṃ nijacakṣuṣaiva jñātavyamanyairavagamyate kim

हिन्दी अर्थ

‘परम वस्तु का यथार्थ स्वरूप निर्मल ज्ञान-चक्षु द्वारा स्वयं ही जाना जाता है, किसी पंडित के कहने मात्र से नहीं। चंद्रमा का रूप अपनी ही आँखों से देखा जा सकता है, दूसरों द्वारा कैसे जाना जा सकता है?’

English

"The nature of the Reality is to be known by oneself through the eye of clear knowledge, not by a scholar. The form of the moon must be known by one's own eyes; can it be understood through others?"

अध्याय 1

श्लोक 55

अविद्याकामकर्मादिपाशबन्धं विमोचितुम् ।कः शक्नुयाद्विनाऽऽत्मानं कल्पकोटिशतैरपि

avidyākāmakarmādipāśabandhaṃ vimocitum | kaḥ śaknuyādvinā''tmānaṃ kalpakoṭiśatairapi

हिन्दी अर्थ

‘अविद्या, काम और कर्म आदि के पाश-बंधन को अपनी आत्मा के अतिरिक्त और कौन करोड़ों कल्पों में भी छुड़ा सकता है?’

English

"Who, except the Self, could loosen the bonds of ignorance, desire, action and the rest, even in hundreds of crores of ages?"

अध्याय 1

श्लोक 56

न योगेन न साङ्ख्येन कर्मणा नो न विद्यया ।ब्रह्मात्मैकत्वबोधेन मोक्षः सिध्यति नान्यथा

na yogena na sāṅkhyena karmaṇā no na vidyayā | brahmātmaikatvabodhena mokṣaḥ sidhyati nānyathā

हिन्दी अर्थ

‘न योग से, न सांख्य से, न कर्म से और न कोरी विद्या से—केवल ब्रह्म और आत्मा की एकता के साक्षात्कार से ही मोक्ष सिद्ध होता है, अन्य किसी प्रकार नहीं।’

English

"Not by yoga, not by Sankhya, not by works, and not by learning, but by the knowledge of the oneness of Brahman and the Self is liberation achieved, not otherwise."

अध्याय 1

श्लोक 57

वीणाया रूपसौन्दर्यं तन्त्रीवादनसौष्ठवम् ।प्रजारञ्जनमात्रं तन्न साम्राज्याय कल्पते

vīṇāyā rūpasaundaryaṃ tantrīvādanasauṣṭhavam | prajārañjanamātraṃ tanna sāmrājyāya kalpate

हिन्दी अर्थ

‘वीणा का रूप-सौंदर्य और तंत्री-वादन की निपुणता केवल लोगों के मन को रिझाती है, उससे साम्राज्य की प्राप्ति नहीं होती।’

English

"The beauty of the lute's form and the skill of playing its strings only please people; they do not lead to sovereignty."

अध्याय 1

श्लोक 58

वाग्वैखरी शब्दझरी शास्त्रव्याख्यानकौशलम् ।वैदुष्यं विदुषां तद्वद्भुक्तये न तु मुक्तये

vāgvaikharī śabdajharī śāstravyākhyānakauśalam | vaiduṣyaṃ viduṣāṃ tadvadbhuktaye na tu muktaye

हिन्दी अर्थ

‘वाणी की चतुरता, शब्दों की झड़ी, शास्त्रों की व्याख्या का कौशल और विद्वानों की विद्वत्ता—ये सब सांसारिक भोग और यश के साधन हैं, मोक्ष के नहीं।’

English

"Fluent speech, a shower of words, and skill in expounding the scriptures — such scholarship of scholars is for enjoyment, not for liberation."

अध्याय 1

श्लोक 59

अविज्ञाते परे तत्त्वे शास्त्राधीतिस्तु निष्फला ।विज्ञातेऽपि परे तत्त्वे शास्त्राधीतिस्तु निष्फला

avijñāte pare tattve śāstrādhītistu niṣphalā | vijñāte'pi pare tattve śāstrādhītistu niṣphalā

हिन्दी अर्थ

‘जब तक परमतत्त्व का ज्ञान न हो, तब तक शास्त्रों का अध्ययन निष्फल है; और जब परमतत्त्व का साक्षात्कार हो जाए, तब भी शास्त्रों का अध्ययन निष्फल ही रह जाता है।’

English

"When the Supreme Reality is not known, the study of scriptures is fruitless; and when the Supreme Reality is known, the study of scriptures is also fruitless."

अध्याय 1

श्लोक 60

शब्दजालं महारण्यं चित्तभ्रमणकारणम् ।अतः प्रयत्नाज्ज्ञातव्यं तत्त्वज्ञैस्तत्त्वमात्मनः

śabdajālaṃ mahāraṇyaṃ cittabhramaṇakāraṇam | ataḥ prayatnājjñātavyaṃ tattvajñaistattvamātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

‘शब्दों का जाल एक विशाल वन के समान है जो चित्त को भटकाता है; अतः आत्मज्ञानी पुरुषों को प्रयत्नपूर्वक आत्म-तत्त्व को ही जानना चाहिए।’

English

"A net of words is a great forest that causes the mind to wander; therefore the knowers of the Reality should, with effort, know the truth of the Self."

अध्याय 1

श्लोक 61

तत्त्वज्ञात्तत्त्व अज्ञानसर्पदष्टस्य ब्रह्मज्ञानौषधं विना ।किमु वेदैश्च शास्त्रैश्च किमु मन्त्रैः किमौषधैः

tattvajñāttattva ajñānasarpadaṣṭasya brahmajñānauṣadhaṃ vinā | kimu vedaiśca śāstraiśca kimu mantraiḥ kimauṣadhaiḥ

हिन्दी अर्थ

‘अज्ञान-रूपी सर्प से डसे हुए पुरुष के लिए ब्रह्मज्ञान-रूपी औषधि के बिना वेदों, शास्त्रों, मंत्रों या सामान्य औषधियों से क्या लाभ?’

English

"For one bitten by the snake of ignorance, what use are Vedas, scriptures, mantras or medicines, without the medicine of the knowledge of Brahman?"

अध्याय 1

श्लोक 62

न गच्छति विना पानं व्याधिरौषधशब्दतः ।विनाऽपरोक्षानुभवं ब्रह्मशब्दैर्न मुच्यते

na gacchati vinā pānaṃ vyādhirauṣadhaśabdataḥ | vinā'parokṣānubhavaṃ brahmaśabdairna mucyate

हिन्दी अर्थ

‘औषधि का केवल नाम लेने से रोग दूर नहीं होता, जब तक उसे पिया न जाए; वैसे ही अपरोक्ष आत्मानुभव के बिना केवल ब्रह्म शब्द कहने से कोई मुक्त नहीं होता।’

English

"A disease does not go merely by the word 'medicine' without drinking it; without direct experience, one is not liberated by the words 'Brahman'."

अध्याय 1

श्लोक 63

अकृत्वा दृश्यविलयमज्ञात्वा तत्त्वमात्मनः ।ब्रह्मशब्दैः कुतो मुक्तिरुक्तिमात्रफलैर्नृणाम्

akṛtvā dṛśyavilayamajñātvā tattvamātmanaḥ | brahmaśabdaiḥ kuto muktiruktimātraphalairnṛṇām

हिन्दी अर्थ

‘दृश्य प्रपंच का लय किए बिना और आत्म-तत्त्व को जाने बिना केवल कोरे ब्रह्म-शब्दों के उच्चारण मात्र से मनुष्यों को मुक्ति कैसे मिल सकती है?’

English

"Without dissolving the visible world and without knowing the truth of the Self, how can there be liberation for men by mere words, whose only fruit is talk?"

अध्याय 1

श्लोक 64

बाह्यशब्दैः अकृत्वा शत्रुसंहारमगत्वाखिलभूश्रियम् ।राजाहमिति शब्दान्नो राजा भवितुमर्हति

bāhyaśabdaiḥ akṛtvā śatrusaṃhāramagatvākhilabhūśriyam | rājāhamiti śabdānno rājā bhavitumarhati

हिन्दी अर्थ

‘शत्रुओं का विनाश किए बिना और राज्य के ऐश्वर्य को हस्तगत किए बिना केवल ‘मैं राजा हूँ’ कहने से कोई राजा नहीं बन जाता।’

English

"Without destroying enemies and without acquiring the wealth of the whole earth, one does not become a king by saying 'I am a king.'"

अध्याय 1

श्लोक 65

आप्तोक्तिं खननं तथोपरिशिलाद्युत्कर्षणं स्वीकृतिं निक्षेपः समपेक्षते न हि बहिःशब्दैस्तु निर्गच्छति ।तद्वद्ब्रह्मविदोपदेशमननध्यानादिभिर्लभ्यते मायाकार्यतिरोहितं स्वममलं तत्त्वं न दुर्युक्तिभिः

āptoktiṃ khananaṃ tathopariśilādyutkarṣaṇaṃ svīkṛtiṃ nikṣepaḥ samapekṣate na hi bahiḥśabdaistu nirgacchati | tadvadbrahmavidopadeśamananadhyānādibhirlabhyate māyākāryatirohitaṃ svamamalaṃ tattvaṃ na duryuktibhiḥ

हिन्दी अर्थ

‘भूमि में गड़े हुए धन को प्राप्त करने के लिए विश्वस्त व्यक्ति की वाणी, खुदाई, पत्थर आदि हटाना और स्वयं ग्रहण करना आवश्यक है; केवल ‘हे धन, बाहर आओ’ पुकारने से धन नहीं मिलता। वैसे ही ब्रह्मविदों के उपदेश, मनन और निदिध्यासन से माया से आच्छादित आत्म-तत्त्व उपलब्ध होता है, कुतर्कों से नहीं।’

English

"As buried treasure requires trustworthy words, digging, the lifting away of the stones above, and acceptance (taking it up), and does not come out by mere outer words — so the pure truth of the Self, hidden by the effect of illusion, is gained through the teaching of a knower of Brahman, reflection and meditation, and not by wrong reasonings."

अध्याय 1

श्लोक 66

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन भवबन्धविमुक्तये ।स्वैरेव यत्नः कर्तव्यो रोगादाविव पण्डितैः

tasmātsarvaprayatnena bhavabandhavimuktaye | svaireva yatnaḥ kartavyo rogādāviva paṇḍitaiḥ

हिन्दी अर्थ

इसलिए संसार-बन्धन से मुक्ति के लिए विद्वानों को पूरे प्रयत्न से स्वयं ही उद्योग करना चाहिए, जैसे रोग आदि के निवारण में।

English

"Therefore, for release from the bonds of worldly existence, the wise should make effort by themselves, as in a disease and the like."

अध्याय 1

श्लोक 67

रोगादेरिव यस्त्वयाद्य कृतः प्रश्नो वरीयाञ्छास्त्रविन्मतः ।सम्मतः सूत्रप्रायो निगूढार्थो ज्ञातव्यश्च मुमुक्षुभिः

rogāderiva yastvayādya kṛtaḥ praśno varīyāñchāstravinmataḥ | sammataḥ sūtraprāyo nigūḍhārtho jñātavyaśca mumukṣubhiḥ

हिन्दी अर्थ

रोग आदि के प्रश्न की तरह जो प्रश्न तुमने आज किया है, वह श्रेष्ठ है, शास्त्रज्ञों को मान्य है, संक्षिप्त और गूढ़ अर्थ वाला है और मुमुक्षुओं के जानने योग्य है।

English

"The question you have asked today, like (a question about) a disease and the like, is excellent, approved by knowers of the scriptures, agreed upon, brief in form and of deep meaning, and it is to be known by seekers of liberation."

अध्याय 1

श्लोक 68

शृणुष्वावहितो विद्वन्यन्मया समुदीर्यते ।तदेतच्छ्रवणात्सद्यो भवबन्धाद्विमोक्ष्यसे

śṛṇuṣvāvahito vidvanyanmayā samudīryate | tadetacchravaṇātsadyo bhavabandhādvimokṣyase

हिन्दी अर्थ

हे विद्वन्! मैं जो कहता हूँ उसे सावधान होकर सुनो; इसके सुनने से तुम शीघ्र ही संसार-बन्धन से मुक्त हो जाओगे।

English

"Listen attentively, wise one, to what I now say; by hearing it you will at once be freed from the bonds of worldly existence."

अध्याय 1

श्लोक 69

मोक्षस्य हेतुः प्रथमो निगद्यते वैराग्यमत्यन्तमनित्यवस्तुषु ।ततः शमश्चापि दमस्तितिक्षा न्यासः प्रसक्ताखिलकर्मणां भृशम्

mokṣasya hetuḥ prathamo nigadyate vairāgyamatyantamanityavastuṣu | tataḥ śamaścāpi damastitikṣā nyāsaḥ prasaktākhilakarmaṇāṃ bhṛśam

हिन्दी अर्थ

मोक्ष का पहला हेतु अनित्य वस्तुओं में अत्यन्त वैराग्य बताया गया है; फिर शम, दम, तितिक्षा और आसक्त हुए सब कर्मों का भली-भाँति त्याग।

English

"The first cause of liberation is said to be extreme dispassion toward perishable things; then calmness, self-control, forbearance, and thorough renunciation of all the works one is engaged in."

अध्याय 1

श्लोक 70

ततः श्रुतिस्तन्मननं सतत्त्वध्यानं चिरं नित्यनिरन्तरं मुनेः ।ततोऽविकल्पं परमेत्य विद्वान् इहैव निर्वाणसुखं समृच्छति

tataḥ śrutistanmananaṃ satattvadhyānaṃ ciraṃ nityanirantaraṃ muneḥ | tato'vikalpaṃ parametya vidvān ihaiva nirvāṇasukhaṃ samṛcchati

हिन्दी अर्थ

फिर श्रवण, मनन और मुनि का चिरकाल तक नित्य-निरन्तर तत्त्व का ध्यान; तब विद्वान निर्विकल्प परम अवस्था को पाकर यहीं निर्वाण का सुख पा लेता है।

English

"Then hearing the scripture, reflection, and long, constant, unbroken meditation on the truth by the sage; then, attaining the supreme undifferentiated state, the wise one obtains the bliss of liberation right here."

अध्याय 1

श्लोक 71

यद्बोद्धव्यं तवेदानीमात्मानात्मविवेचनम् ।तदुच्यते मया सम्यक् श्रुत्वात्मन्यवधारय

yadboddhavyaṃ tavedānīmātmānātmavivecanam | taducyate mayā samyak śrutvātmanyavadhāraya

हिन्दी अर्थ

जो तुम्हें अब जानना चाहिए — आत्मा और अनात्मा का विवेक — वह मैं भली-भाँति कहता हूँ; उसे सुनकर अपने भीतर दृढ़ करो।

English

"What you now need to know is the discrimination between the Self and the not-Self; I shall tell it fully — hear it and fix it in yourself."

अध्याय 1

श्लोक 72

मज्जास्थिमेदःपलरक्तचर्मत्वगाह्वयैर्धातुभिरेभिरन्वितम् ।पादोरुवक्षोभुजपृष्ठमस्तकैः अङ्गैरुपाङ्गैरुपयुक्तमेतत्

majjāsthimedaḥpalaraktacarmatvagāhvayairdhātubhirebhiranvitam | pādoruvakṣobhujapṛṣṭhamastakaiḥ aṅgairupāṅgairupayuktametat

हिन्दी अर्थ

यह शरीर मज्जा, अस्थि, मेद, मांस, रक्त, चर्म और त्वचा नामक धातुओं से युक्त है और पैर, जंघा, वक्ष, भुजा, पीठ, सिर आदि अंगों-उपांगों से सम्पन्न है।

English

"This (body) is composed of the substances called marrow, bone, fat, flesh, blood, skin and cuticle, and furnished with feet, thighs, chest, arms, back, head, and limbs and sub-limbs."

अध्याय 1

श्लोक 73

अहम्ममेति प्रथितं शरीरं मोहास्पदं स्थूलमितीर्यते बुधैः ।नभोनभस्वद्दहनाम्बुभूमयः सूक्ष्माणि भूतानि भवन्ति तानि

ahammameti prathitaṃ śarīraṃ mohāspadaṃ sthūlamitīryate budhaiḥ | nabhonabhasvaddahanāmbubhūmayaḥ sūkṣmāṇi bhūtāni bhavanti tāni

हिन्दी अर्थ

‘मैं’ और ‘मेरा’ के रूप में प्रसिद्ध, मोह का आश्रय यह शरीर विद्वानों द्वारा स्थूल कहा जाता है। आकाश, वायु, अग्नि, जल और पृथ्वी — ये सूक्ष्म भूत हैं।

English

"The body, known as 'I' and 'mine', the seat of delusion, is called by the wise the gross body. Space, air, fire, water and earth are the subtle elements."

अध्याय 1

श्लोक 74

परस्परांशैर्मिलितानि भूत्वा स्थूलानि च स्थूलशरीरहेतवः ।मात्रास्तदीया विषया भवन्ति शब्दादयः पञ्च सुखाय भोक्तुः

parasparāṃśairmilitāni bhūtvā sthūlāni ca sthūlaśarīrahetavaḥ | mātrāstadīyā viṣayā bhavanti śabdādayaḥ pañca sukhāya bhoktuḥ

हिन्दी अर्थ

परस्पर अंशों से मिलकर वे स्थूल बनते हैं और स्थूल शरीर के कारण होते हैं; उनकी मात्राएँ शब्द आदि पाँच विषय हैं, जो भोक्ता के सुख के लिए हैं।

English

"Mixed with parts of one another, they become gross and are the causes of the gross body; their fine measures, sound and the other five, are the objects, for the pleasure of the enjoyer."

अध्याय 1

श्लोक 75

य एषु मूढा विषयेषु बद्धा रागोरुपाशेन सुदुर्दमेन ।आयान्ति निर्यान्त्यध ऊर्ध्वमुच्चैः स्वकर्मदूतेन जवेन नीताः

ya eṣu mūḍhā viṣayeṣu baddhā rāgorupāśena sudurdamena | āyānti niryāntyadha ūrdhvamuccaiḥ svakarmadūtena javena nītāḥ

हिन्दी अर्थ

जो मूढ़ इन विषयों में राग की बड़ी और दुर्दमनीय रस्सी से बँधे हैं, वे अपने कर्म के दूत के वेग से खिंचे हुए ऊपर-नीचे आते-जाते रहते हैं।

English

"The deluded who are bound to these objects by the strong, hard-to-subdue cord of attachment go and come, down and up, carried swiftly by the messenger of their own karma."

अध्याय 1

श्लोक 76

शब्दादिभिः पञ्चभिरेव पञ्च पञ्चत्वमापुः स्वगुणेन बद्धाः ।कुरङ्गमातङ्गपतङ्गमीनभृङ्गा नरः पञ्चभिरञ्चितः किम्

śabdādibhiḥ pañcabhireva pañca pañcatvamāpuḥ svaguṇena baddhāḥ | kuraṅgamātaṅgapataṅgamīnabhṛṅgā naraḥ pañcabhirañcitaḥ kim

हिन्दी अर्थ

शब्द आदि पाँच में से एक-एक से बँधकर पाँच (प्राणी) — हिरन, हाथी, पतंगा, मछली और भौंरा — मृत्यु को प्राप्त हुए; तो पाँचों से जकड़े मनुष्य का क्या कहना?

English

"By the five — sound and the rest — five (creatures) have met death, each bound by its own quality: deer, elephant, moth, fish and bee. What then of a man, seized by all five?"

अध्याय 1

श्लोक 77

दोषेण तीव्रो विषयः कृष्णसर्पविषादपि ।विषं निहन्ति भोक्तारं द्रष्टारं चक्षुषाप्ययम्

doṣeṇa tīvro viṣayaḥ kṛṣṇasarpaviṣādapi | viṣaṃ nihanti bhoktāraṃ draṣṭāraṃ cakṣuṣāpyayam

हिन्दी अर्थ

विषय अपने दोष में काले साँप के विष से भी तीव्र है; विष केवल खाने वाले को मारता है, पर यह देखने वाले को भी आँख से मार देता है।

English

"The objects are worse in fault than the poison of a black snake: poison kills only the one who takes it, but this (the object) kills even the one who merely looks at it with his eyes."

अध्याय 1

श्लोक 78

विषयाशामहापाशाद्यो विमुक्तः सुदुस्त्यजात् ।स एव कल्पते मुक्त्यै नान्यः षट्शास्त्रवेद्यपि

viṣayāśāmahāpāśādyo vimuktaḥ sudustyajāt | sa eva kalpate muktyai nānyaḥ ṣaṭśāstravedyapi

हिन्दी अर्थ

जो विषयों की आशा के उस महान पाश से मुक्त है जिसे त्यागना अत्यन्त कठिन है, वही मुक्ति के योग्य है, छह शास्त्रों का ज्ञाता होने पर भी दूसरा नहीं।

English

"He who is freed from the great noose of desire for objects, so hard to give up, alone is fit for liberation, and no other, even one who knows the six systems."

अध्याय 1

श्लोक 79

आपातवैराग्यवतो मुमुक्षून् भवाब्धिपारं प्रतियातुमुद्यतान् ।आशाग्रहो मज्जयतेऽन्तराले निगृह्य कण्ठे विनिवर्त्य वेगात्

āpātavairāgyavato mumukṣūn bhavābdhipāraṃ pratiyātumudyatān | āśāgraho majjayate'ntarāle nigṛhya kaṇṭhe vinivartya vegāt

हिन्दी अर्थ

जो मुमुक्षु क्षणिक वैराग्य वाले हैं और संसार-सागर के पार जाने को उद्यत हैं, उन्हें आशा-रूपी मगर बीच में गले से पकड़कर वेग से लौटाकर डुबो देता है।

English

"For seekers of liberation who have only a passing dispassion and are trying to reach the farther shore of the ocean of existence, the crocodile of desire seizes them by the throat midway and drags them back by force."

अध्याय 1

श्लोक 80

विषयाख्यग्रहो येन सुविरक्त्यसिना हतः ।स गच्छति भवाम्भोधेः पारं प्रत्यूहवर्जितः

viṣayākhyagraho yena suviraktyasinā hataḥ | sa gacchati bhavāmbhodheḥ pāraṃ pratyūhavarjitaḥ

हिन्दी अर्थ

जिसने ‘विषय’ नामक मगर को सुदृढ़ वैराग्य की तलवार से मार डाला, वह बिना बाधा के भवसागर के पार चला जाता है।

English

"He who has slain the crocodile called the object with the sword of true dispassion crosses the ocean of worldly existence free from obstacles."

अध्याय 1

श्लोक 81

विषमविषयमार्गैर्गच्छतोऽनच्छबुद्धेः प्रतिपदमभियातो मृत्युरप्येष विद्धि ।हितसुजनगुरूक्त्या गच्छतः स्वस्य युक्त्या प्रभवति फलसिद्धिः सत्यमित्येव विद्धि

viṣamaviṣayamārgairgacchato'nacchabuddheḥ pratipadamabhiyāto mṛtyurapyeṣa viddhi | hitasujanagurūktyā gacchataḥ svasya yuktyā prabhavati phalasiddhiḥ satyamityeva viddhi

हिन्दी अर्थ

अस्वच्छ बुद्धि वाले जो विषमय विषय-मार्गों पर चलते हैं, उनके लिए हर पग पर मृत्यु पास आती है — ऐसा जानो; पर जो हितैषी सज्जन गुरु के वचन और अपनी युक्ति से चलता है, उसे निश्चय ही फल की सिद्धि होती है — यह जानो।

English

"Know that for one of unclear mind who walks along the rough paths of objects, death approaches at every step; but for one who walks by the words of good and wise teachers and by his own reason, know that success comes truly."

अध्याय 1

श्लोक 82

मोक्षस्य काङ्क्षा यदि वै तवास्ति त्यजातिदूराद्विषयान्विषं यथा ।पीयूषवत्तोषदयाक्षमार्जवप्रशान्तिदान्तीर्भज नित्यमादरात्

mokṣasya kāṅkṣā yadi vai tavāsti tyajātidūrādviṣayānviṣaṃ yathā | pīyūṣavattoṣadayākṣamārjavapraśāntidāntīrbhaja nityamādarāt

हिन्दी अर्थ

यदि तुम्हें मोक्ष की इच्छा है तो विषयों को विष की तरह दूर से ही त्याग दो; और सन्तोष, दया, क्षमा, सरलता, प्रशान्ति और दम का अमृत की तरह आदरपूर्वक सदा सेवन करो।

English

"If you have a desire for liberation, shun sense-objects from afar like poison, and always with reverence cultivate, like nectar, contentment, compassion, forgiveness, straightforwardness, tranquillity and self-control."

अध्याय 1

श्लोक 83

अनुक्षणं यत्परिहृत्य कृत्यं अनाद्यविद्याकृतबन्धमोक्षणम् ।देहः परार्थोऽयममुष्य पोषणे यः सज्जते स स्वमनेन हन्ति

anukṣaṇaṃ yatparihṛtya kṛtyaṃ anādyavidyākṛtabandhamokṣaṇam | dehaḥ parārtho'yamamuṣya poṣaṇe yaḥ sajjate sa svamanena hanti

हिन्दी अर्थ

जो अनादि अविद्या से उत्पन्न बन्धन से मुक्ति के लिए प्रतिक्षण करने योग्य कर्म को छोड़कर दूसरे के प्रयोजन वाले इस शरीर के पोषण में लगा रहता है, वह इसी से अपना नाश करता है।

English

"Whoever, giving up what must be done every moment for freedom from the bonds made by beginningless ignorance, is intent on nourishing this body — which exists for the sake of another — kills himself thereby."

अध्याय 1

श्लोक 84

शरीरपोषणार्थी सन् य आत्मानं दिदृक्षति ।दिदृक्षते ग्राहं दारुधिया धृत्वा नदीं तर्तुं स गच्छति

śarīrapoṣaṇārthī san ya ātmānaṃ didṛkṣati | didṛkṣate grāhaṃ dārudhiyā dhṛtvā nadīṃ tartuṃ sa gacchati

हिन्दी अर्थ

जो शरीर के पोषण की चाह रखता हुआ आत्मा को देखना चाहता है, वह उस मनुष्य के समान है जो मगर को लकड़ी समझकर पकड़कर नदी पार करने जाता है।

English

"He who, intent on nourishing the body, wishes to see the Self, is like one who seizes a crocodile, thinking it a log, in order to cross the river."

अध्याय 1

श्लोक 85

स इच्छति मोह एव महामृत्युर्मुमुक्षोर्वपुरादिषु ।मोहो विनिर्जितो येन स मुक्तिपदमर्हति

sa icchati moha eva mahāmṛtyurmumukṣorvapurādiṣu | moho vinirjito yena sa muktipadamarhati

हिन्दी अर्थ

‘मुमुक्षु के लिए शरीर आदि में मोह ही महामृत्यु है; जिसने मोह को जीत लिया है, वही मुक्ति-पद का अधिकारी है।’

English

"Delusion about the body and the like is the great death of the seeker of liberation. He who has conquered delusion is fit for the state of liberation."

अध्याय 1

श्लोक 86

मोहं जहि महामृत्युं देहदारसुतादिषु ।यं जित्वा मुनयो यान्ति तद्विष्णोः परमं पदम्

mohaṃ jahi mahāmṛtyuṃ dehadārasutādiṣu | yaṃ jitvā munayo yānti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam

हिन्दी अर्थ

शरीर, पत्नी, पुत्र आदि में स्थित मोह — इस महामृत्यु को जीतो; जिसे जीतकर मुनि विष्णु के उस परम पद को प्राप्त होते हैं।

English

"Conquer delusion, the great death, about body, wife, children and the like; having conquered it, the sages reach that supreme abode of Vishnu."

अध्याय 1

श्लोक 87

त्वङ्मांसरुधिरस्नायुमेदोमज्जास्थिसङ्कुलम् ।पूर्णं मूत्रपुरीषाभ्यां स्थूलं निन्द्यमिदं वपुः

tvaṅmāṃsarudhirasnāyumedomajjāsthisaṅkulam | pūrṇaṃ mūtrapurīṣābhyāṃ sthūlaṃ nindyamidaṃ vapuḥ

हिन्दी अर्थ

त्वचा, मांस, रुधिर, नस, मेद, मज्जा और हड्डियों से भरा तथा मल-मूत्र से पूर्ण यह स्थूल शरीर निन्दनीय है।

English

"This gross body, a mass of skin, flesh, blood, sinew, fat, marrow and bone, full of urine and excrement, is contemptible."

अध्याय 1

श्लोक 88

पञ्चीकृतेभ्यो भूतेभ्यः स्थूलेभ्यः पूर्वकर्मणा ।समुत्पन्नमिदं स्थूलं भोगायतनमात्मनः ।अवस्था जागरस्तस्य स्थूलार्थानुभवो यतः

pañcīkṛtebhyo bhūtebhyaḥ sthūlebhyaḥ pūrvakarmaṇā | samutpannamidaṃ sthūlaṃ bhogāyatanamātmanaḥ | avasthā jāgarastasya sthūlārthānubhavo yataḥ

हिन्दी अर्थ

पूर्वकर्म के अनुसार पंचीकृत स्थूल भूतों से उत्पन्न यह स्थूल शरीर आत्मा के भोग का आयतन है। इसकी अवस्था जाग्रत् है, क्योंकि उसमें स्थूल विषयों का अनुभव होता है।

English

"This gross body, produced from the gross elements after their fivefold combination, through past actions, is the abode of the Self's enjoyment. Its state is the waking state, in which gross objects are experienced."

अध्याय 1

श्लोक 89

बाह्येन्द्रियैः स्थूलपदार्थसेवां स्रक्चन्दनस्त्र्यादिविचित्ररूपाम् ।करोति जीवः स्वयमेतदात्मना तस्मात्प्रशस्तिर्वपुषोऽस्य जागरे

bāhyendriyaiḥ sthūlapadārthasevāṃ srakcandanastryādivicitrarūpām | karoti jīvaḥ svayametadātmanā tasmātpraśastirvapuṣo'sya jāgare

हिन्दी अर्थ

जीव बाह्य इन्द्रियों से माला, चन्दन, स्त्री आदि अनेक रूपों वाले स्थूल पदार्थों का सेवन स्वयं ही अपने आप से करता है; इसलिए जाग्रत् में इस शरीर की प्रधानता है।

English

"The soul, by the outer senses, serves gross objects of many kinds — garlands, sandal paste, women and the like — and does it all by itself; therefore the body is praised in the waking state."

अध्याय 1

श्लोक 90

सर्वोऽपि बाह्यसंसारः पुरुषस्य यदाश्रयः ।विद्धि देहमिदं स्थूलं गृहवद्गृहमेधिनः

sarvo'pi bāhyasaṃsāraḥ puruṣasya yadāśrayaḥ | viddhi dehamidaṃ sthūlaṃ gṛhavadgṛhamedhinaḥ

हिन्दी अर्थ

पुरुष का आश्रय यह स्थूल शरीर ही सारे बाह्य संसार का आधार है; इसे गृहस्थ के घर की तरह जानो।

English

"Know this gross body to be the house of the Person, on which the whole outer world depends, as a house is to a householder."

अध्याय 1

श्लोक 91

स्थूलस्य सम्भवजरामरणानि धर्माः स्थौल्यादयो बहुविधाः शिशुताद्यवस्थाः ।वर्णाश्रमादिनियमा बहुधाऽऽमयाः स्युः पूजावमानबहुमानमुखा विशेषाः

sthūlasya sambhavajarāmaraṇāni dharmāḥ sthaulyādayo bahuvidhāḥ śiśutādyavasthāḥ | varṇāśramādiniyamā bahudhā''mayāḥ syuḥ pūjāvamānabahumānamukhā viśeṣāḥ

हिन्दी अर्थ

जन्म, जरा, मृत्यु, स्थूलता आदि अनेक विधि की बाल्य आदि अवस्थाएँ, वर्णाश्रम आदि के नियम, अनेक रोग तथा पूजा, अपमान और बहुत मान आदि विशेषताएँ स्थूल शरीर के धर्म हैं।

English

"Birth, decay and death are properties of the gross body, and so are stoutness and many other conditions like childhood, the rules of castes and stages of life, the many diseases, and the special modes of worship, disrespect and honour."

अध्याय 1

श्लोक 92

बुद्धीन्द्रियाणि श्रवणं त्वगक्षि घ्राणं च जिह्वा विषयावबोधनात् ।वाक्पाणिपादा गुदमप्युपस्थः कर्मेन्द्रियाणि प्रवणेन कर्मसु

buddhīndriyāṇi śravaṇaṃ tvagakṣi ghrāṇaṃ ca jihvā viṣayāvabodhanāt | vākpāṇipādā gudamapyupasthaḥ karmendriyāṇi pravaṇena karmasu

हिन्दी अर्थ

श्रवण, त्वचा, नेत्र, नासिका और जिह्वा विषयों का बोध कराने से ज्ञानेन्द्रियाँ हैं; वाक्, हाथ, पैर, गुदा और उपस्थ कर्मों में प्रवृत्त होने से कर्मेन्द्रियाँ हैं।

English

"The organs of knowledge are ear, skin, eye, nose and tongue, because they make objects known; the organs of action are speech, hands, feet, anus and genital, because they are prone to act."

अध्याय 1

श्लोक 93

प्रवणानि निगद्यतेऽन्तःकरणं मनोधीः अहङ्कृतिश्चित्तमिति स्ववृत्तिभिः ।मनस्तु सङ्कल्पविकल्पनादिभिः बुद्धिः पदार्थाध्यवसायधर्मतः

pravaṇāni nigadyate'ntaḥkaraṇaṃ manodhīḥ ahaṅkṛtiścittamiti svavṛttibhiḥ | manastu saṅkalpavikalpanādibhiḥ buddhiḥ padārthādhyavasāyadharmataḥ

हिन्दी अर्थ

अन्तःकरण अपनी वृत्तियों के अनुसार मन, बुद्धि, अहंकार और चित्त कहा जाता है। मन संकल्प-विकल्प आदि से, और बुद्धि पदार्थों का निश्चय करने के धर्म से (कही जाती है),

English

"The inner organ, called mind, intellect, ego and memory, is named by its functions: the mind by will and doubt, the intellect by its property of determining objects,"

अध्याय 1

श्लोक 94

अत्राभिमानादहमित्यहङ्कृतिः ।स्वार्थानुसन्धानगुणेन चित्तम्

atrābhimānādahamityahaṅkṛtiḥ | svārthānusandhānaguṇena cittam

हिन्दी अर्थ

इनमें अभिमान के कारण ‘मैं’ — यह अहंकार है; और अपने प्रयोजन के अनुसन्धान के गुण से चित्त।

English

"the ego by identification ('I') in these, and the memory by its property of seeking its own aims."

अध्याय 1

श्लोक 95

प्राणापानव्यानोदानसमाना भवत्यसौ प्राणः ।स्वयमेव वृत्तिभेदाद्विकृतिभेदात्सुवर्णसलिलादिवत्

prāṇāpānavyānodānasamānā bhavatyasau prāṇaḥ | svayameva vṛttibhedādvikṛtibhedātsuvarṇasalilādivat

हिन्दी अर्थ

यही प्राण, वृत्ति-भेद से प्राण, अपान, व्यान, उदान और समान बनता है — जैसे सोना या जल अपने ही रूप-भेद से अनेक रूप धारण करते हैं।

English

"It is breath, which becomes prana, apana, vyana, udana and samana, by the difference of its functions, as gold and water take different forms."

अध्याय 1

श्लोक 96

विकृतेर्भेदात्सुवर्णसलिलमिव वागादि पञ्च श्रवणादि पञ्च प्राणादि पञ्चाभ्रमुखानि पञ्च ।बुद्ध्याद्यविद्यापि च कामकर्मणी पुर्यष्टकं सूक्ष्मशरीरमाहुः

vikṛterbhedātsuvarṇasalilamiva vāgādi pañca śravaṇādi pañca prāṇādi pañcābhramukhāni pañca | buddhyādyavidyāpi ca kāmakarmaṇī puryaṣṭakaṃ sūkṣmaśarīramāhuḥ

हिन्दी अर्थ

वाणी आदि पाँच (कर्मेन्द्रियाँ), श्रवण आदि पाँच (ज्ञानेन्द्रियाँ), प्राण आदि पाँच, आकाश आदि पाँच (भूत), बुद्धि आदि (अन्तःकरण), अविद्या, काम और कर्म — इन आठ के समूह को पुर्यष्टक या सूक्ष्म शरीर कहते हैं।

English

"The five organs of speech and the rest, the five organs of hearing and the rest, the five breaths, the five elements beginning with space, intellect and the rest, ignorance, desire and action — these eight (groups) they call the subtle body."

अध्याय 1

श्लोक 97

इदं शरीरं शृणु सूक्ष्मसंज्ञितं लिङ्गं त्वपञ्चीकृतभूतसम्भवम् ।सवासनं कर्मफलानुभावकं स्वाज्ञानतोऽनादिरुपाधिरात्मनः

idaṃ śarīraṃ śṛṇu sūkṣmasaṃjñitaṃ liṅgaṃ tvapañcīkṛtabhūtasambhavam | savāsanaṃ karmaphalānubhāvakaṃ svājñānato'nādirupādhirātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

अब सूक्ष्म नामक इस शरीर के विषय में सुनो — लिंग, जो अपंचीकृत भूतों से उत्पन्न होता है, वासना-सहित है, कर्मफल का अनुभव कराने वाला है और अपने अज्ञान से उत्पन्न आत्मा की अनादि उपाधि है।

English

"Hear now the body called subtle, the linga, produced from the unmixed elements, bearing its impressions, experiencing the fruit of actions — the beginningless, ignorance-caused limiting adjunct of the Self."

अध्याय 1

श्लोक 98

स्वप्नो भवत्यस्य विभक्त्यवस्था स्वमात्रशेषेण विभाति यत्र ।स्वप्ने तु बुद्धिः स्वयमेव जाग्रत् कालीननानाविधवासनाभिः

svapno bhavatyasya vibhaktyavasthā svamātraśeṣeṇa vibhāti yatra | svapne tu buddhiḥ svayameva jāgrat kālīnanānāvidhavāsanābhiḥ

हिन्दी अर्थ

स्वप्न इसकी विभक्त अवस्था है, जिसमें यह केवल अपने शेष-रूप से भासता है; स्वप्न में बुद्धि ही स्वयं जाग्रत् की तरह, भिन्न-भिन्न कालों की अनेक वासनाओं से,

English

"The dream is this (subtle body's) distinct state, in which it shines with only itself as remainder; in dream the intellect itself, in the waking manner, through the impressions of many kinds of times,"

अध्याय 1

श्लोक 99

कर्त्रादिभावं प्रतिपद्य राजते यत्र स्वयं भाति ह्ययं परात्मा ।स्वयञ्ज्योतिरयं धीमात्रकोपाधिरशेषसाक्षी न लिप्यते तत्कृतकर्मलेशैः ।कर्मलेपैः यस्मादसङ्गस्तत एव कर्मभिः न लिप्यते किञ्चिदुपाधिना कृतैः

kartrādibhāvaṃ pratipadya rājate yatra svayaṃ bhāti hyayaṃ parātmā | svayañjyotirayaṃ dhīmātrakopādhiraśeṣasākṣī na lipyate tatkṛtakarmaleśaiḥ | karmalepaiḥ yasmādasaṅgastata eva karmabhiḥ na lipyate kiñcidupādhinā kṛtaiḥ

हिन्दी अर्थ

कर्ता आदि भाव को प्राप्त होकर शोभित होती है; वहाँ यह परमात्मा स्वयं भासता है — स्वयं-ज्योति, केवल बुद्धि की उपाधि वाला, सबका साक्षी, उसके किए कर्मों के लेशों से लिप्त नहीं होता — असंग होने से उपाधि द्वारा किए कर्मों से लिप्त नहीं होता।

English

"appears as agent and the rest, and shines; there the Supreme Self shines by itself — self-luminous, having the intellect alone as its limiting adjunct, the witness of all, untouched by the faint traces of actions done by it — unattached, therefore untouched by any action done through the adjunct."

अध्याय 1

श्लोक 100

सर्वव्यापृतिकरणं लिङ्गमिदं स्याच्चिदात्मनः पुंसः ।वास्यादिकमिव तक्ष्णस्तेनैवात्मा भवत्यसङ्गोऽयम्

sarvavyāpṛtikaraṇaṃ liṅgamidaṃ syāccidātmanaḥ puṃsaḥ | vāsyādikamiva takṣṇastenaivātmā bhavatyasaṅgo'yam

हिन्दी अर्थ

यह लिंग-शरीर चिदात्मा पुरुष की समस्त क्रियाओं का साधन है, जैसे बढ़ई का बसूला आदि; उसी के द्वारा यह आत्मा असंग रहता है।

English

"This subtle body is the instrument of all activity of the Self, the Person of consciousness, like the carpenter's adze and the like; by it, the Self remains unattached."

अध्याय 1

श्लोक 101

अन्धत्वमन्दत्वपटुत्वधर्माः सौगुण्यवैगुण्यवशाद्धि चक्षुषः ।बाधिर्यमूकत्वमुखास्तथैव श्रोत्रादिधर्मा न तु वेत्तुरात्मनः

andhatvamandatvapaṭutvadharmāḥ sauguṇyavaiguṇyavaśāddhi cakṣuṣaḥ | bādhiryamūkatvamukhāstathaiva śrotrādidharmā na tu vetturātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

अन्धापन, मन्दता और पटुता नेत्र के गुण-दोष के अनुसार उसके धर्म हैं; वैसे ही बहरापन, गूँगापन आदि श्रोत्र आदि के धर्म हैं — जानने वाले आत्मा के नहीं।

English

Blindness, dullness and sharpness are properties of the eye, according to its good or bad condition; so too deafness, dumbness and the like are properties of the ear and the other organs — not of the knower, the Self.

अध्याय 1

श्लोक 102

उच्छ्वासनिःश्वासविजृम्भणक्षुत्प्रस्यन्दनाद्युत्क्रमणादिकाः क्रियाः ।प्रस्पन्दनाद्य् प्राणादिकर्माणि वदन्ति तज्ञाः प्राणस्य धर्मावशनापिपासे

ucchvāsaniḥśvāsavijṛmbhaṇakṣutprasyandanādyutkramaṇādikāḥ kriyāḥ | praspandanādy prāṇādikarmāṇi vadanti tajñāḥ prāṇasya dharmāvaśanāpipāse

हिन्दी अर्थ

उच्छ्वास, निःश्वास, जम्हाई, छींक, स्राव, उत्क्रमण (देह-त्याग) आदि क्रियाएँ प्राण के कर्म हैं — जानकार ऐसा कहते हैं; और भूख-प्यास प्राण के धर्म हैं।

English

Inhaling, exhaling, yawning, sneezing, secretion, departure and the like are the functions of the breath, say those who know; hunger and thirst are properties of the breath.

अध्याय 1

श्लोक 103

अन्तःकरणमेतेषु चक्षुरादिषु वर्ष्मणि ।अहमित्यभिमानेन तिष्ठत्याभासतेजसा

antaḥkaraṇameteṣu cakṣurādiṣu varṣmaṇi | ahamityabhimānena tiṣṭhatyābhāsatejasā

हिन्दी अर्थ

अन्तःकरण इन नेत्र आदि और शरीर में ‘मैं’ के अभिमान से चिदाभास के तेज के साथ स्थित रहता है।

English

The inner organ abides in these — the eye and the rest, and in the body — through the identification "I", with the light of reflected consciousness.

अध्याय 1

श्लोक 104

अहङ्कारः स विज्ञेयः कर्ता भोक्ताभिमान्ययम् ।सत्त्वादिगुणयोगेन चावस्थात्रयमश्नुते

ahaṅkāraḥ sa vijñeyaḥ kartā bhoktābhimānyayam | sattvādiguṇayogena cāvasthātrayamaśnute

हिन्दी अर्थ

उसे अहंकार जानना चाहिए — यह कर्ता और भोक्ता का अभिमानी है; सत्त्व आदि गुणों के योग से यह तीनों अवस्थाओं को भोगता है।

English

That is to be known as ego, the agent and enjoyer with self-conceit; by its association with the qualities beginning with sattva, it goes through the three states.

अध्याय 1

श्लोक 105

योगेनावस्थात्रितयम्श्नुते विषयाणामानुकूल्ये सुखी दुःखी विपर्यये ।सुखं दुःखं च तद्धर्मः सदानन्दस्य नात्मनः

yogenāvasthātritayamśnute viṣayāṇāmānukūlye sukhī duḥkhī viparyaye | sukhaṃ duḥkhaṃ ca taddharmaḥ sadānandasya nātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

विषयों की अनुकूलता में वह सुखी होता है और प्रतिकूलता में दुःखी; सुख और दुःख उसके धर्म हैं, सदा आनन्द-स्वरूप आत्मा के नहीं।

English

When objects are favourable it is happy, when adverse it is unhappy; pleasure and pain are its properties, not of the Self, whose nature is ever bliss.

अध्याय 1

श्लोक 106

आत्मार्थत्वेन हि प्रेयान्विषयो न स्वतः प्रियः ।स्वत एव हि सर्वेषामात्मा प्रियतमो यतः ।तत आत्मा सदानन्दो नास्य दुःखं कदाचन

ātmārthatvena hi preyānviṣayo na svataḥ priyaḥ | svata eva hi sarveṣāmātmā priyatamo yataḥ | tata ātmā sadānando nāsya duḥkhaṃ kadācana

हिन्दी अर्थ

विषय आत्मा के लिए ही प्रिय होता है, स्वयं प्रिय नहीं होता। चूँकि आत्मा ही सबको स्वयं सबसे प्रिय है, इसलिए आत्मा सदा आनन्द-स्वरूप है और उसे कभी दुःख नहीं होता।

English

An object is dear only for the sake of the Self; it is not dear in itself. Since the Self is by itself dearest to all, therefore the Self is ever bliss and has no pain at any time.

अध्याय 1

श्लोक 107

यत्सुषुप्तौ निर्विषय आत्मानन्दोऽनुभूयते ।श्रुतिः प्रत्यक्षमैतिह्यमनुमानं च जाग्रति

yatsuṣuptau nirviṣaya ātmānando'nubhūyate | śrutiḥ pratyakṣamaitihyamanumānaṃ ca jāgrati

हिन्दी अर्थ

सुषुप्ति में, जब कोई विषय नहीं होता, आत्मा के आनन्द का अनुभव होता है; जाग्रत् में श्रुति, प्रत्यक्ष, परम्परा और अनुमान इसकी पुष्टि करते हैं।

English

The bliss of the Self is experienced in deep sleep when there is no object; in the waking state scripture, direct perception, tradition and inference (confirm it).

अध्याय 1

श्लोक 108

अव्यक्तनाम्नी परमेशशक्तिः अनाद्यविद्या त्रिगुणात्मिका परा ।कार्यानुमेया सुधियैव माया यया जगत्सर्वमिदं प्रसूयते

avyaktanāmnī parameśaśaktiḥ anādyavidyā triguṇātmikā parā | kāryānumeyā sudhiyaiva māyā yayā jagatsarvamidaṃ prasūyate

हिन्दी अर्थ

‘अव्यक्त’ नाम की परमेश्वर की शक्ति, अनादि अविद्या, त्रिगुणात्मिका और परा, माया है — जो बुद्धिमानों द्वारा कार्य से अनुमान की जाती है और जिससे यह सारा जगत उत्पन्न होता है।

English

The supreme power of the Lord, called the Unmanifest, beginningless ignorance, made of the three qualities, is Maya — to be inferred by the wise from its effects — by which this whole world is brought forth.

अध्याय 1

श्लोक 109

सन्नाप्यसन्नाप्युभयात्मिका नो भिन्नाप्यभिन्नाप्युभयात्मिका नो ।साङ्गाप्यनङ्गा ह्युभयात्मिका नो महाद्भुताऽनिर्वचनीयरूपा

sannāpyasannāpyubhayātmikā no bhinnāpyabhinnāpyubhayātmikā no | sāṅgāpyanaṅgā hyubhayātmikā no mahādbhutā'nirvacanīyarūpā

हिन्दी अर्थ

वह न सत् है, न असत्, न दोनों; न भिन्न है, न अभिन्न, न दोनों; न साङ्ग है, न निरंग, न दोनों — महा-अद्भुत और अनिर्वचनीय स्वरूप वाली।

English

It is neither existent nor non-existent nor both; neither different nor non-different nor both; neither with parts nor without parts nor both — wonderful, of an indescribable nature.

अध्याय 1

श्लोक 110

शुद्धाद्वयब्रह्मविबोधनाश्या सर्पभ्रमो रज्जुविवेकतो यथा ।रजस्तमःसत्त्वमिति प्रसिद्धा गुणास्तदीयाः प्रथितैः स्वकार्यैः

śuddhādvayabrahmavibodhanāśyā sarpabhramo rajjuvivekato yathā | rajastamaḥsattvamiti prasiddhā guṇāstadīyāḥ prathitaiḥ svakāryaiḥ

हिन्दी अर्थ

शुद्ध अद्वय ब्रह्म के ज्ञान से वह वैसे नष्ट होती है जैसे रस्सी के विवेक से सर्प-भ्रम। रजस्, तमस् और सत्त्व — ये उसके प्रसिद्ध गुण अपने प्रसिद्ध कार्यों से जाने जाते हैं।

English

It is destroyed by the knowledge of pure, non-dual Brahman, as the snake-delusion by discrimination of the rope. Its qualities, famous as rajas, tamas and sattva, are known by their own effects.

अध्याय 1

श्लोक 111

विक्षेपशक्ती रजसः क्रियात्मिका यतः प्रवृत्तिः प्रसृता पुराणी ।रागादयोऽस्याः प्रभवन्ति नित्यं दुःखादयो ये मनसो विकाराः

vikṣepaśaktī rajasaḥ kriyātmikā yataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī | rāgādayo'syāḥ prabhavanti nityaṃ duḥkhādayo ye manaso vikārāḥ

हिन्दी अर्थ

रजस् की विक्षेप-शक्ति क्रियात्मिका है, जिससे यह पुरानी प्रवृत्ति फैली है। इसी से राग आदि और दुःख आदि मन के विकार सदा उत्पन्न होते हैं।

English

The projecting power belongs to rajas, of the nature of activity; from it the ancient stream of activity has flowed out. From it always arise passion and the like, and the pains and other modifications of the mind.

अध्याय 1

श्लोक 112

कामः क्रोधो लोभदम्भाद्यसूया अहङ्कारेर्ष्यामत्सराद्यास्तु घोराः ।धर्मा एते राजसाः पुम्प्रवृत्तिर्यस्मादेषा तद्रजो बन्धहेतुः

kāmaḥ krodho lobhadambhādyasūyā ahaṅkārerṣyāmatsarādyāstu ghorāḥ | dharmā ete rājasāḥ pumpravṛttiryasmādeṣā tadrajo bandhahetuḥ

हिन्दी अर्थ

काम, क्रोध, लोभ, दम्भ, असूया, अहंकार, ईर्ष्या, मत्सर आदि घोर विकार रजस् के धर्म हैं, जिनसे पुरुष की प्रवृत्ति होती है; इसलिए रजस् बन्धन का हेतु है।

English

Desire, anger, greed, hypocrisy, envy, egoism, jealousy and the like are terrible; these are the properties of rajas, from which arises a person's activity; therefore rajas is the cause of bondage.

अध्याय 1

श्लोक 113

यस्मादेतत्तद्रजो एषाऽऽवृतिर्नाम तमोगुणस्य शक्तिर्मया वस्त्ववभासतेऽन्यथा ।शक्तिर्यया सैषा निदानं पुरुषस्य संसृतेः विक्षेपशक्तेः प्रवणस्य हेतुः

yasmādetattadrajo eṣā''vṛtirnāma tamoguṇasya śaktirmayā vastvavabhāsate'nyathā | śaktiryayā saiṣā nidānaṃ puruṣasya saṃsṛteḥ vikṣepaśakteḥ pravaṇasya hetuḥ

हिन्दी अर्थ

तमोगुण की ‘आवृति’ नाम की शक्ति है, जिससे वस्तु अन्यथा भासती है। यही पुरुष के संसार का मूल कारण है और विक्षेप-शक्ति के प्रसार का हेतु है।

English

The power called veiling belongs to the quality of tamas, by which a thing appears otherwise than it is; this is the origin of a person's worldly existence, and the cause of the further spread of the projecting power.

अध्याय 1

श्लोक 114

प्रसरस्य प्रज्ञावानपि पण्डितोऽपि चतुरोऽप्यत्यन्तसूक्ष्मात्मदृग्व्यालीढस्तमसा न वेत्ति बहुधा सम्बोधितोऽपि स्फुटम् ।भ्रान्त्यारोपितमेव साधु कलयत्यालम्बते तद्गुणान् हन्तासौ प्रबला दुरन्ततमसः शक्तिर्महत्यावृतिः

prasarasya prajñāvānapi paṇḍito'pi caturo'pyatyantasūkṣmātmadṛgvyālīḍhastamasā na vetti bahudhā sambodhito'pi sphuṭam | bhrāntyāropitameva sādhu kalayatyālambate tadguṇān hantāsau prabalā durantatamasaḥ śaktirmahatyāvṛtiḥ

हिन्दी अर्थ

बुद्धिमान, विद्वान और चतुर पुरुष भी, जिसकी अत्यन्त सूक्ष्म आत्म-दृष्टि को तमस् ने ग्रस लिया है, अनेक प्रकार से समझाए जाने पर भी स्पष्ट नहीं जानता; वह भ्रान्ति से आरोपित को ही भली-भाँति सत्य मानता और उसके गुणों का सहारा लेता है। हाय! दुरन्त तमस् की यह आवृति-शक्ति कितनी प्रबल और महान है!

English

Even a wise, learned and clever man, whose vision of the very subtle Self is licked by tamas, does not clearly understand though taught in many ways; he thinks what is imagined through delusion to be real and clings to its qualities. Alas, mighty is the great veiling power of the dreadful tamas!

अध्याय 1

श्लोक 115

अभावना वा विपरीतभावनाऽसम्भावना विप्रतिपत्तिरस्याः ।संसर्गयुक्तं न विमुञ्चति ध्रुवं विक्षेपशक्तिः क्षपयत्यजस्रम्

abhāvanā vā viparītabhāvanā'sambhāvanā vipratipattirasyāḥ | saṃsargayuktaṃ na vimuñcati dhruvaṃ vikṣepaśaktiḥ kṣapayatyajasram

हिन्दी अर्थ

अभावना, विपरीत भावना, असम्भावना और विप्रतिपत्ति — ये इसके फल हैं। इनसे युक्त विक्षेप-शक्ति निश्चय ही नहीं छोड़ती और निरन्तर क्षीण करती है।

English

Non-conception, wrong conception, doubt and misapprehension are its (effects); the projecting power, joined with them, certainly does not let go and ceaselessly wears one out.

अध्याय 1

श्लोक 116

अज्ञानमालस्यजडत्वनिद्राप्रमादमूढत्वमुखास्तमोगुणाः ।एतैः प्रयुक्तो न हि वेत्ति किञ्चित् निद्रालुवत्स्तम्भवदेव तिष्ठति

ajñānamālasyajaḍatvanidrāpramādamūḍhatvamukhāstamoguṇāḥ | etaiḥ prayukto na hi vetti kiñcit nidrāluvatstambhavadeva tiṣṭhati

हिन्दी अर्थ

अज्ञान, आलस्य, जड़ता, निद्रा, प्रमाद और मूढ़ता आदि तमोगुण के धर्म हैं; इनसे प्रेरित मनुष्य कुछ नहीं जानता और सोए हुए या खम्भे की तरह रहता है।

English

Ignorance, laziness, dullness, sleep, negligence, stupidity and the like are the properties of tamas; driven by them one knows nothing and remains like a sleeper or a post.

अध्याय 1

श्लोक 117

सत्त्वं विशुद्धं जलवत्तथापि ताभ्यां मिलित्वा सरणाय कल्पते ।यत्रात्मबिम्बः प्रतिबिम्बितः सन् प्रकाशयत्यर्क इवाखिलं जडम्

sattvaṃ viśuddhaṃ jalavattathāpi tābhyāṃ militvā saraṇāya kalpate | yatrātmabimbaḥ pratibimbitaḥ san prakāśayatyarka ivākhilaṃ jaḍam

हिन्दी अर्थ

सत्त्व जल की तरह शुद्ध है, फिर भी उन दोनों (रज-तम) से मिलकर संसार-गति का साधन बनता है; उसमें प्रतिबिम्बित आत्मा सूर्य की तरह सारे जड़ जगत को प्रकाशित करता है।

English

Sattva is pure like water, yet when mixed with the two others it is fit to be a means of worldly movement; in it the reflection of the Self, shining, illumines the whole inert world like the sun.

अध्याय 1

श्लोक 118

मिश्रस्य सत्त्वस्य भवन्ति धर्माः त्वमानिताद्या नियमा यमाद्याः ।श्रद्धा च भक्तिश्च मुमुक्षुता च दैवी च सम्पत्तिरसन्निवृत्तिः

miśrasya sattvasya bhavanti dharmāḥ tvamānitādyā niyamā yamādyāḥ | śraddhā ca bhaktiśca mumukṣutā ca daivī ca sampattirasannivṛttiḥ

हिन्दी अर्थ

मिश्र सत्त्व के धर्म विनम्रता आदि, यम-नियम आदि, श्रद्धा, भक्ति, मुमुक्षुता, दैवी सम्पत्ति और असत् से निवृत्ति हैं।

English

The properties of mixed sattva are humility and the like, the restraints and observances, faith, devotion, longing for liberation, divine wealth, and turning away from the unreal.

अध्याय 1

श्लोक 119

विशुद्धसत्त्वस्य गुणाः प्रसादः स्वात्मानुभूतिः परमा प्रशान्तिः ।तृप्तिः प्रहर्षः परमात्मनिष्ठा यया सदानन्दरसं समृच्छति

viśuddhasattvasya guṇāḥ prasādaḥ svātmānubhūtiḥ paramā praśāntiḥ | tṛptiḥ praharṣaḥ paramātmaniṣṭhā yayā sadānandarasaṃ samṛcchati

हिन्दी अर्थ

विशुद्ध सत्त्व के गुण प्रसन्नता, आत्मानुभूति, परम शान्ति, तृप्ति, प्रहर्ष और परमात्मा में निष्ठा हैं, जिनसे मनुष्य सदा-आनन्द का रस पाता है।

English

The qualities of pure sattva are serenity, experience of one's own Self, supreme peace, contentment, great joy, and steadfastness in the Supreme Self, by which one attains the taste of ever-lasting bliss.

अध्याय 1

श्लोक 120

अव्यक्तमेतत्त्रिगुणैर्निरुक्तं तत्कारणं नाम शरीरमात्मनः ।सुषुप्तिरेतस्य विभक्त्यवस्था प्रलीनसर्वेन्द्रियबुद्धिवृत्तिः

avyaktametattriguṇairniruktaṃ tatkāraṇaṃ nāma śarīramātmanaḥ | suṣuptiretasya vibhaktyavasthā pralīnasarvendriyabuddhivṛttiḥ

हिन्दी अर्थ

तीन गुणों वाला यह अव्यक्त आत्मा का ‘कारण’ नामक शरीर कहा गया है। सुषुप्ति इसकी विभक्त अवस्था है, जिसमें सब इन्द्रियों और बुद्धि की वृत्तियाँ लीन हो जाती हैं।

English

This Unmanifest, described as of three qualities, is called the causal body of the Self. Deep sleep is its distinct state, in which all activities of the senses and the intellect have dissolved.

अध्याय 1

श्लोक 121

सर्वप्रकारप्रमितिप्रशान्तिः बीजात्मनावस्थितिरेव बुद्धेः ।सुषुप्तिरेतस्य किल प्रतीतिः किञ्चिन्न वेद्मीति जगत्प्रसिद्धेः

sarvaprakārapramitipraśāntiḥ bījātmanāvasthitireva buddheḥ | suṣuptiretasya kila pratītiḥ kiñcinna vedmīti jagatprasiddheḥ

हिन्दी अर्थ

सब प्रकार के ज्ञान का शान्त हो जाना और बुद्धि का केवल बीज-रूप में स्थित रहना ही सुषुप्ति है; इसकी प्रतीति लोक में प्रसिद्ध इस कथन से होती है कि ‘मैंने कुछ नहीं जाना।’

English

The cessation of all kinds of knowledge, the intellect's abiding only in seed form — that is deep sleep, whose experience is known in the world by the statement "I knew nothing."

अध्याय 1

श्लोक 122

देहेन्द्रियप्राणमनोऽहमादयः सर्वे विकारा विषयाः सुखादयः ।व्योमादिभूतान्यखिलं च विश्वं अव्यक्तपर्यन्तमिदं ह्यनात्मा

dehendriyaprāṇamano'hamādayaḥ sarve vikārā viṣayāḥ sukhādayaḥ | vyomādibhūtānyakhilaṃ ca viśvaṃ avyaktaparyantamidaṃ hyanātmā

हिन्दी अर्थ

देह, इन्द्रिय, प्राण, मन, अहंकार आदि सब विकार, विषय, सुख आदि, आकाश आदि भूत और अव्यक्त पर्यन्त सारा विश्व — यह सब अनात्मा है।

English

Body, senses, breath, mind, ego and the rest, all modifications, objects, pleasure and the like, the elements beginning with space and the whole universe, up to the Unmanifest — all this is the not-Self.

अध्याय 1

श्लोक 123

माया मायाकार्यं सर्वं महदादिदेहपर्यन्तम् ।असदिदमनात्मतत्त्वं विद्धि त्वं मरुमरीचिकाकल्पम्

māyā māyākāryaṃ sarvaṃ mahadādidehaparyantam | asadidamanātmatattvaṃ viddhi tvaṃ marumarīcikākalpam

हिन्दी अर्थ

माया और महत्तत्त्व से लेकर देह तक माया का सारा कार्य — इस अनात्म-तत्त्व को मरुस्थल की मरीचिका की तरह असत् जानो।

English

Maya and all the effects of Maya, from the Great Principle down to the body — know this not-Self to be unreal, like a mirage in the desert.

अध्याय 1

श्लोक 124

अथ ते सम्प्रवक्ष्यामि स्वरूपं परमात्मनः ।यद्विज्ञाय नरो बन्धान्मुक्तः कैवल्यमश्नुते

atha te sampravakṣyāmi svarūpaṃ paramātmanaḥ | yadvijñāya naro bandhānmuktaḥ kaivalyamaśnute

हिन्दी अर्थ

अब मैं तुम्हें परमात्मा का स्वरूप बताऊँगा, जिसे जानकर मनुष्य बन्धन से मुक्त होकर कैवल्य को प्राप्त होता है।

English

Now I shall tell you the nature of the Supreme Self, knowing which a man is freed from bondage and attains isolation.

अध्याय 1

श्लोक 125

अस्ति कश्चित्स्वयं नित्यमहम्प्रत्ययलम्बनः ।अवस्थात्रयसाक्षी सन्पञ्चकोशविलक्षणः

asti kaścitsvayaṃ nityamahampratyayalambanaḥ | avasthātrayasākṣī sanpañcakośavilakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

कोई स्वयं-सिद्ध नित्य सत्ता है, जो ‘मैं’-प्रत्यय का आधार, तीनों अवस्थाओं का साक्षी और पाँचों कोशों से भिन्न है।

English

There is someone, self-existent and eternal, who is the ground of the sense of "I," the witness of the three states, and distinct from the five sheaths.

अध्याय 1

श्लोक 126

यो विजानाति सकलं जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु ।बुद्धितद्वृत्तिसद्भावमभावमहमित्ययम्

yo vijānāti sakalaṃ jāgratsvapnasuṣuptiṣu | buddhitadvṛttisadbhāvamabhāvamahamityayam

हिन्दी अर्थ

जो जाग्रत्, स्वप्न और सुषुप्ति में सबको जानता है, बुद्धि और उसकी वृत्तियों की उपस्थिति और अनुपस्थिति को जानता है — यही ‘मैं’ है।

English

He who knows everything in the states of waking, dream and deep sleep — the presence and the absence of the intellect and its activities — this is the "I."

अध्याय 1

श्लोक 127

यः पश्यति स्वयं सर्वं यं न पश्यति कश्चन ।किञ्चन यश्चेतयति बुद्ध्यादि न तद्यं चेतयत्ययम्

yaḥ paśyati svayaṃ sarvaṃ yaṃ na paśyati kaścana | kiñcana yaścetayati buddhyādi na tadyaṃ cetayatyayam

हिन्दी अर्थ

जो स्वयं सबको देखता है, पर जिसे कोई नहीं देखता; जो बुद्धि आदि को चेतना देता है, पर जिसे वे चेतना नहीं देते — वही यह (आत्मा) है।

English

He who sees everything by himself, whom no one sees; who makes the intellect and the rest aware, but is not made aware by them.

अध्याय 1

श्लोक 128

येन विश्वमिदं व्याप्तं यं न व्याप्नोति किञ्चन ।आभारूपमिदं सर्वं यं भान्तमनुभात्ययम्

yena viśvamidaṃ vyāptaṃ yaṃ na vyāpnoti kiñcana | ābhārūpamidaṃ sarvaṃ yaṃ bhāntamanubhātyayam

हिन्दी अर्थ

जिससे यह विश्व व्याप्त है और जिसे कोई वस्तु व्याप्त नहीं करती; जिसके प्रकाश का प्रतिबिम्ब यह सब है और जो भासमान है, जिसके पीछे सब भासता है।

English

By whom this universe is pervaded, but whom nothing pervades; whose light all this reflects, and who, shining, is followed by all that shines.

अध्याय 1

श्लोक 129

यस्य सन्निधिमात्रेण देहेन्द्रियमनोधियः ।विषयेषु स्वकीयेषु वर्तन्ते प्रेरिता इव

yasya sannidhimātreṇa dehendriyamanodhiyaḥ | viṣayeṣu svakīyeṣu vartante preritā iva

हिन्दी अर्थ

जिसकी सन्निधि-मात्र से देह, इन्द्रिय, मन और बुद्धि मानो प्रेरित होकर अपने-अपने विषयों में लगते हैं।

English

By whose mere presence the body, senses, mind and intellect go about their own objects as if impelled.

अध्याय 1

श्लोक 130

अहङ्कारादिदेहान्ता विषयाश्च सुखादयः ।वेद्यन्ते घटवद्येन नित्यबोधस्वरूपिणा

ahaṅkārādidehāntā viṣayāśca sukhādayaḥ | vedyante ghaṭavadyena nityabodhasvarūpiṇā

हिन्दी अर्थ

अहंकार से लेकर देह पर्यन्त और विषय-सुख आदि जिस नित्य-बोध-स्वरूप से घड़े की तरह जाने जाते हैं।

English

By whom, whose nature is eternal knowledge, are known, like a pot, the objects, pleasure and the like, from ego down to the body.

अध्याय 1

श्लोक 131

एषोऽन्तरात्मा पुरुषः पुराणो निरन्तराखण्डसुखानुभूतिः ।सदैकरूपः प्रतिबोधमात्रो येनेषिता वागसवश्चरन्ति

eṣo'ntarātmā puruṣaḥ purāṇo nirantarākhaṇḍasukhānubhūtiḥ | sadaikarūpaḥ pratibodhamātro yeneṣitā vāgasavaścaranti

हिन्दी अर्थ

यह अन्तरात्मा, पुराण पुरुष, निरन्तर अखण्ड सुख का अनुभव, सदा एकरूप, केवल प्रतिबोध-मात्र है, जिसकी प्रेरणा से वाणी और प्राण विचरते हैं।

English

This inner Self, the ancient Person, of continuous, unbroken bliss, ever of one form, mere awareness — by him speech and the breaths, being sent, move.

अध्याय 1

श्लोक 132

अत्रैव सत्त्वात्मनि धीगुहायां अव्याकृताकाश उशत्प्रकाशः ।उरुप्रकाशः आकाश उच्चै रविवत्प्रकाशते स्वतेजसा विश्वमिदं प्रकाशयन्

atraiva sattvātmani dhīguhāyāṃ avyākṛtākāśa uśatprakāśaḥ | uruprakāśaḥ ākāśa uccai ravivatprakāśate svatejasā viśvamidaṃ prakāśayan

हिन्दी अर्थ

यहीं, इस सत्त्वात्मक बुद्धि की गुहा में, अव्याकृत आकाश में वह देदीप्यमान प्रकाशित है; ऊँचे आकाश में सूर्य की तरह अपने तेज से इस विश्व को प्रकाशित करता है।

English

Here, in the cave of the intellect, whose nature is sattva, in the undifferentiated space, he shines radiant; like the sun, high in the sky, he illumines this universe by his own light.

अध्याय 1

श्लोक 133

ज्ञाता मनोऽहङ्कृतिविक्रियाणां देहेन्द्रियप्राणकृतक्रियाणाम् ।अयोऽग्निवत्ताननुवर्तमानो न चेष्टते नो विकरोति किञ्चन

jñātā mano'haṅkṛtivikriyāṇāṃ dehendriyaprāṇakṛtakriyāṇām | ayo'gnivattānanuvartamāno na ceṣṭate no vikaroti kiñcana

हिन्दी अर्थ

मन और अहंकार के विकारों का तथा देह, इन्द्रिय और प्राण द्वारा किए कर्मों का ज्ञाता वह लोहे में अग्नि की तरह उनका अनुसरण करता है, पर न चेष्टा करता है, न कुछ विकार करता है।

English

The knower of the modifications of mind and ego and of the actions performed by body, senses and breath, he follows them like fire in iron, but does not act and does not change at all.

अध्याय 1

श्लोक 134

न जायते नो म्रियते न वर्धते न क्षीयते नो विकरोति नित्यः ।विलीयमानेऽपि वपुष्यमुष्मिन्न लीयते कुम्भ इवाम्बरं स्वयम्

na jāyate no mriyate na vardhate na kṣīyate no vikaroti nityaḥ | vilīyamāne'pi vapuṣyamuṣminna līyate kumbha ivāmbaraṃ svayam

हिन्दी अर्थ

वह नित्य है — न जन्मता, न मरता, न बढ़ता, न घटता, न विकार को प्राप्त होता है; इस शरीर के विलीन होने पर भी वह विलीन नहीं होता, जैसे घड़े के फूटने पर आकाश।

English

He is not born, does not die, does not grow, does not decay, does not change; he is eternal. Even when this body dissolves, he does not dissolve, like the space in a pot.

अध्याय 1

श्लोक 135

प्रकृतिविकृतिभिन्नः शुद्धबोधस्वभावः सदसदिदमशेषं भासयन्निर्विशेषः ।विलसति परमात्मा जाग्रदादिष्ववस्थास्वहमहमिति साक्षात्साक्षिरूपेण बुद्धेः

prakṛtivikṛtibhinnaḥ śuddhabodhasvabhāvaḥ sadasadidamaśeṣaṃ bhāsayannirviśeṣaḥ | vilasati paramātmā jāgradādiṣvavasthāsvahamahamiti sākṣātsākṣirūpeṇa buddheḥ

हिन्दी अर्थ

प्रकृति और उसके विकारों से भिन्न, शुद्ध बोध-स्वभाव, इस सब सत्-असत् को भासित करता हुआ, निर्विशेष परमात्मा जाग्रत् आदि अवस्थाओं में बुद्धि के साक्षी रूप से साक्षात् ‘मैं-मैं’ के रूप में प्रकाशित होता है।

English

Different from Nature and its modifications, of the nature of pure awareness, revealing all this, existent and non-existent, without distinction, the Supreme Self shines in the states of waking and the rest, directly as "I, I," in the form of the witness of the intellect.

अध्याय 1

श्लोक 136

नियमितमनसामुं त्वं स्वमात्मानमात्मन्ययमहमिति साक्षाद्विद्धि बुद्धिप्रसादात् ।जनिमरणतरङ्गापारसंसारसिन्धुं प्रतर भव कृतार्थो ब्रह्मरूपेण संस्थः

niyamitamanasāmuṃ tvaṃ svamātmānamātmanyayamahamiti sākṣādviddhi buddhiprasādāt | janimaraṇataraṅgāpārasaṃsārasindhuṃ pratara bhava kṛtārtho brahmarūpeṇa saṃsthaḥ

हिन्दी अर्थ

नियमित मन से तुम बुद्धि की प्रसन्नता द्वारा इस अपने आत्मा को अपने भीतर साक्षात् ‘यह मैं हूँ’ जानो। जन्म-मरण की तरंगों वाले अपार संसार-सागर को पार करो और ब्रह्म-रूप में स्थित होकर कृतार्थ हो जाओ।

English

With a controlled mind, know directly this Self in your own self as "this is I," through the clearness of the intellect. Cross the shoreless ocean of worldly existence, with its waves of birth and death, become fulfilled, abiding as Brahman.

अध्याय 1

श्लोक 137

अत्रानात्मन्यहमिति मतिर्बन्ध एषोऽस्य पुंसः प्राप्तोऽज्ञानाज्जननमरणक्लेशसम्पातहेतुः ।येनैवायं वपुरिदमसत्सत्यमित्यात्मबुद्ध्या पुष्यत्युक्षत्यवति विषयैस्तन्तुभिः कोशकृद्वत्

atrānātmanyahamiti matirbandha eṣo'sya puṃsaḥ prāpto'jñānājjananamaraṇakleśasampātahetuḥ | yenaivāyaṃ vapuridamasatsatyamityātmabuddhyā puṣyatyukṣatyavati viṣayaistantubhiḥ kośakṛdvat

हिन्दी अर्थ

अनात्मा में ‘मैं’ की यह बुद्धि इस पुरुष का बन्धन है, जो अज्ञान से आया और जन्म-मरण के क्लेशों में गिरने का कारण है; इसी से यह इस असत् शरीर को सत्य आत्मा मानकर पोषता, उबटन लगाता और विषयों से रक्षा करता है, जैसे रेशम का कीड़ा अपने तन्तुओं से।

English

The idea "I" in the not-Self is the bondage of this person, arisen from ignorance, the cause of falling into the pains of birth and death, by which he cherishes, anoints and guards this unreal body as if it were the Self, entangled by objects like a silkworm by its threads.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_z_misc_shankara/viveknew.itx · प्राप्त 30/9/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पाठ-भेद एवं संशोधनVariants & corrections

पाठ-भेद टिप्पणी (Alternative Reading / Variant Notes):

Collated with Sri Sringeri Sharada Peetham critical text.