Vivekachudamani
1
अध्याय 1 / 1

अध्याय 1

580 श्लोकभाग 2/5 · श्लोक 138–267

पूर्ण अध्याय पाठ130 श्लोक

अध्याय 1

श्लोक 138

अतस्मिंस्तद्बुद्धिः प्रभवति विमूढस्य तमसा विवेकाभावाद्वै स्फुरति भुजगे रज्जुधिषणा ।ततोऽनर्थव्रातो निपतति समादातुरधिकः ततो योऽसद्ग्राहः स हि भवति बन्धः शृणु सखे

atasmiṃstadbuddhiḥ prabhavati vimūḍhasya tamasā vivekābhāvādvai sphurati bhujage rajjudhiṣaṇā | tato'narthavrāto nipatati samādāturadhikaḥ tato yo'sadgrāhaḥ sa hi bhavati bandhaḥ śṛṇu sakhe

हिन्दी अर्थ

तमस् के कारण मूढ़ में उस (आत्मा) की बुद्धि उससे भिन्न में उत्पन्न होती है, जैसे विवेक के अभाव में साँप में रस्सी की बुद्धि स्फुरित होती है; फिर अनर्थों का समूह उस पर टूट पड़ता है — हे सखे! सुनो, वह असत् का ग्रहण ही बन्धन है।

English

Through tamas, in the deluded, arises the notion of the (Self) in what is not that, as through lack of discrimination the idea of a rope flashes upon a snake; then a host of evils falls upon the man — listen, friend: this taking of the unreal (for the real) is bondage.

अध्याय 1

श्लोक 139

अखण्डनित्याद्वयबोधशक्त्या स्फुरन्तमात्मानमनन्तवैभवम् ।समावृणोत्यावृतिशक्तिरेषा तमोमयी राहुरिवार्कबिम्बम्

akhaṇḍanityādvayabodhaśaktyā sphurantamātmānamanantavaibhavam | samāvṛṇotyāvṛtiśaktireṣā tamomayī rāhurivārkabimbam

हिन्दी अर्थ

अखण्ड, नित्य, अद्वय बोध की शक्ति से चमकते और अनन्त वैभव वाले आत्मा को यह तमोमयी आवृति-शक्ति वैसे ढक लेती है जैसे राहु सूर्य-बिम्ब को।

English

This veiling power, made of tamas, covers the Self, shining with the power of undivided, eternal, non-dual knowledge and of infinite glory, like Rahu covering the sun's disc.

अध्याय 1

श्लोक 140

तिरोभूते स्वात्मन्यमलतरतेजोवति पुमान् अनात्मानं मोहादहमिति शरीरं कलयति ।ततः कामक्रोधप्रभृतिभिरमुं बन्धनगुणैः परं विक्षेपाख्या रजस उरुशक्तिर्व्यथयति

tirobhūte svātmanyamalataratejovati pumān anātmānaṃ mohādahamiti śarīraṃ kalayati | tataḥ kāmakrodhaprabhṛtibhiramuṃ bandhanaguṇaiḥ paraṃ vikṣepākhyā rajasa uruśaktirvyathayati

हिन्दी अर्थ

अत्यन्त निर्मल तेज वाले अपने आत्मा के छिप जाने पर मनुष्य मोहवश अनात्मा शरीर को ‘मैं’ मान बैठता है; तब रजस् की ‘विक्षेप’ नामक महान शक्ति काम-क्रोध आदि बन्धन-गुणों से उसे अत्यन्त पीड़ित करती है।

English

When the Self, of most stainless radiance, is hidden, a man through delusion thinks the body, the not-Self, to be "I"; then the great power of rajas called projection torments him with the bonds of desire, anger and the like.

अध्याय 1

श्लोक 141

महामोहग्राहग्रसनगलितात्मावगमनो धियो नानावस्थां स्वयमभिनयंस्तद्गुणतया ।नानावस्थाः अपारे संसारे विषयविषपूरे जलनिधौ निमज्योन्मज्यायं भ्रमति कुमतिः कुत्सितगतिः

mahāmohagrāhagrasanagalitātmāvagamano dhiyo nānāvasthāṃ svayamabhinayaṃstadguṇatayā | nānāvasthāḥ apāre saṃsāre viṣayaviṣapūre jalanidhau nimajyonmajyāyaṃ bhramati kumatiḥ kutsitagatiḥ

हिन्दी अर्थ

महामोह-रूपी मगर के ग्रास से जिसका आत्म-बोध गल गया है, बुद्धि की अनेक अवस्थाओं का उनके गुणों से तादात्म्य करके स्वयं अभिनय करता हुआ यह कुबुद्धि मनुष्य विषय-विष से भरे अपार संसार-सागर में डूबता-उतराता बुरी गति से भटकता है।

English

Having lost the knowledge of the Self, seized by the crocodile of great delusion, this man of poor understanding, himself acting out the various states of the intellect by identification with its qualities, dives and rises in the shoreless ocean of worldly existence, filled with the poison of objects, and wanders on a bad path.

अध्याय 1

श्लोक 142

भानुप्रभासञ्जनिताभ्रपङ्क्तिः भानुं तिरोधाय विजृम्भते यथा ।आत्मोदिताहङ्कृतिरात्मतत्त्वं तथा तिरोधाय विजृम्भते स्वयम्

bhānuprabhāsañjanitābhrapaṅktiḥ bhānuṃ tirodhāya vijṛmbhate yathā | ātmoditāhaṅkṛtirātmatattvaṃ tathā tirodhāya vijṛmbhate svayam

हिन्दी अर्थ

जैसे सूर्य की प्रभा से उत्पन्न बादलों की पंक्ति सूर्य को ढककर फैलती है, वैसे ही आत्मा से उदित अहंकार आत्म-तत्त्व को ढककर स्वयं फैलता है।

English

As a bank of clouds produced by the sun's rays covers the sun and spreads, so the ego arising from the Self covers the truth of the Self and spreads.

अध्याय 1

श्लोक 143

कवलितदिननाथे दुर्दिने सान्द्रमेघैः व्यथयति हिमझञ्झावायुरुग्रो यथैतान् ।अविरततमसाऽऽत्मन्यावृते मूढबुद्धिं क्षपयति बहुदुःखैस्तीव्रविक्षेपशक्तिः

kavalitadinanāthe durdine sāndrameghaiḥ vyathayati himajhañjhāvāyurugro yathaitān | aviratatamasā''tmanyāvṛte mūḍhabuddhiṃ kṣapayati bahuduḥkhaistīvravikṣepaśaktiḥ

हिन्दी अर्थ

जैसे सघन मेघों से सूर्य के ढक जाने पर दुर्दिन में ठण्ड की उग्र आँधी इन्हें (प्राणियों को) पीड़ित करती है, वैसे ही निरन्तर अन्धकार से आत्मा के ढक जाने पर तीव्र विक्षेप-शक्ति मूढ़ बुद्धि को अनेक दुःखों से क्षीण कर देती है।

English

As on a dark day, when the sun is swallowed by dense clouds, the fierce cold storm-wind torments them, so, when the Self is covered by unbroken darkness, the sharp power of projection wears out the deluded mind with many sorrows.

अध्याय 1

श्लोक 144

एताभ्यामेव शक्तिभ्यां बन्धः पुंसः समागतः ।याभ्यां विमोहितो देहं मत्वाऽऽत्मानं भ्रमत्ययम्

etābhyāmeva śaktibhyāṃ bandhaḥ puṃsaḥ samāgataḥ | yābhyāṃ vimohito dehaṃ matvā''tmānaṃ bhramatyayam

हिन्दी अर्थ

इन्हीं दोनों शक्तियों से पुरुष को बन्धन प्राप्त हुआ है, जिनसे मोहित होकर यह देह को आत्मा मानकर भटकता है।

English

It is through these two powers that bondage has come upon man, by which, deluded, he thinks the body to be the Self and wanders.

अध्याय 1

श्लोक 145

बीजं संसृतिभूमिजस्य तु तमो देहात्मधीरङ्कुरो रागः पल्लवमम्बु कर्म तु वपुः स्कन्धोऽसवः शाखिकाः ।अग्राणीन्द्रियसंहतिश्च विषयाः पुष्पाणि दुःखं फलं नानाकर्मसमुद्भवं बहुविधं भोक्तात्र जीवः खगः

bījaṃ saṃsṛtibhūmijasya tu tamo dehātmadhīraṅkuro rāgaḥ pallavamambu karma tu vapuḥ skandho'savaḥ śākhikāḥ | agrāṇīndriyasaṃhatiśca viṣayāḥ puṣpāṇi duḥkhaṃ phalaṃ nānākarmasamudbhavaṃ bahuvidhaṃ bhoktātra jīvaḥ khagaḥ

हिन्दी अर्थ

संसार-वृक्ष का बीज तमस् है; देह में आत्मबुद्धि अंकुर है; राग पल्लव; कर्म जल; शरीर तना; प्राण शाखाएँ; इन्द्रिय-समूह टहनियाँ; विषय फूल; अनेक कर्मों से उत्पन्न दुःख अनेक प्रकार का फल है; और इसमें भोक्ता जीव पक्षी है।

English

Tamas is the seed of the tree of worldly existence; the idea of the body as the Self is the sprout; attachment the tender leaves; action the water; the body the trunk; the breaths the branches; the collection of senses the twigs; objects the flowers; suffering the fruit, of many kinds, born of various actions; and the individual soul, the enjoyer, is the bird in it.

अध्याय 1

श्लोक 146

अज्ञानमूलोऽयमनात्मबन्धो नैसर्गिकोऽनादिरनन्त ईरितः ।जन्माप्ययव्याधिजरादिदुःखप्रवाहपातं जनयत्यमुष्य

ajñānamūlo'yamanātmabandho naisargiko'nādirananta īritaḥ | janmāpyayavyādhijarādiduḥkhapravāhapātaṃ janayatyamuṣya

हिन्दी अर्थ

अज्ञान-मूल वाला यह अनात्म-बन्धन स्वाभाविक, अनादि और अनन्त कहा गया है; यह इस जीव के लिए जन्म, मृत्यु, रोग, जरा आदि दुःखों के प्रवाह-पात को उत्पन्न करता है।

English

This bondage to the not-Self, rooted in ignorance, is called natural, beginningless and endless; it produces for the soul a flood of the sufferings of birth, death, disease, old age and so on.

अध्याय 1

श्लोक 147

नास्त्रैर्न शस्त्रैरनिलेन वह्निना छेत्तुं न शक्यो न च कर्मकोटिभिः ।विवेकविज्ञानमहासिना विना धातुः प्रसादेन शितेन मञ्जुना

nāstrairna śastrairanilena vahninā chettuṃ na śakyo na ca karmakoṭibhiḥ | vivekavijñānamahāsinā vinā dhātuḥ prasādena śitena mañjunā

हिन्दी अर्थ

इसे न अस्त्र, न शस्त्र, न वायु, न अग्नि और न करोड़ों कर्म काट सकते हैं; केवल विधाता की कृपा से प्राप्त विवेक-विज्ञान की तीक्ष्ण और मनोहर महा-तलवार के बिना।

English

It cannot be cut by missiles or weapons, by wind or fire, or by crores of works; only by the great sword of discriminating knowledge, sharp and polished, by the grace of the Creator.

अध्याय 1

श्लोक 148

श्रुतिप्रमाणैकमतेः स्वधर्म निष्ठा तयैवात्मविशुद्धिरस्य ।विशुद्धबुद्धेः परमात्मवेदनं तेनैव संसारसमूलनाशः

śrutipramāṇaikamateḥ svadharma niṣṭhā tayaivātmaviśuddhirasya | viśuddhabuddheḥ paramātmavedanaṃ tenaiva saṃsārasamūlanāśaḥ

हिन्दी अर्थ

जिसकी मति केवल श्रुति-प्रमाण में है, उसकी स्वधर्म-निष्ठा होती है और उसी से आत्म-शुद्धि; शुद्ध बुद्धि वाले को परमात्मा का ज्ञान होता है और उसी से संसार का मूलसहित नाश।

English

For one whose mind holds only to the authority of scripture, there is steadfastness in his own duty, and by that alone comes the purification of the self; for one of pure intellect, knowledge of the Supreme Self, and by that alone the uprooting of worldly existence.

अध्याय 1

श्लोक 149

कोशैरन्नमयाद्यैः पञ्चभिरात्मा न संवृतो भाति ।निजशक्तिसमुत्पन्नैः शैवालपटलैरिवाम्बु वापीस्थम्

kośairannamayādyaiḥ pañcabhirātmā na saṃvṛto bhāti | nijaśaktisamutpannaiḥ śaivālapaṭalairivāmbu vāpīstham

हिन्दी अर्थ

अन्नमय आदि पाँच कोशों से ढका आत्मा नहीं भासता, जैसे अपनी ही शक्ति से उत्पन्न काई की परत से ढका तालाब का जल।

English

The Self, covered by the five sheaths beginning with the food-made, does not shine — as water in a tank does not, covered by a layer of moss produced by its own power.

अध्याय 1

श्लोक 150

तच्छैवालापनये सम्यक् सलिलं प्रतीयते शुद्धम् ।तृष्णासन्तापहरं सद्यः सौख्यप्रदं परं पुंसः

tacchaivālāpanaye samyak salilaṃ pratīyate śuddham | tṛṣṇāsantāpaharaṃ sadyaḥ saukhyapradaṃ paraṃ puṃsaḥ

हिन्दी अर्थ

उस काई के हटने पर शुद्ध जल भली-भाँति दिखाई देता है, जो प्यास की तपन हरता है और तुरन्त परम सुख देता है।

English

When that moss is removed, the pure water is properly seen, which removes the heat of thirst and at once gives supreme happiness to a person.

अध्याय 1

श्लोक 151

पञ्चानामपि कोशानामपवादे विभात्ययं शुद्धः ।नित्यानन्दैकरसः प्रत्यग्रूपः परः स्वयञ्ज्योतिः

pañcānāmapi kośānāmapavāde vibhātyayaṃ śuddhaḥ | nityānandaikarasaḥ pratyagrūpaḥ paraḥ svayañjyotiḥ

हिन्दी अर्थ

पाँचों कोशों के बाधित होने पर यह शुद्ध आत्मा प्रकाशित होता है — नित्य आनन्द-रस वाला, प्रत्यक्-रूप, परम और स्वयं-ज्योति।

English

When the five sheaths are set aside, this (Self) shines — pure, of one taste of eternal bliss, the inmost, the supreme, self-luminous.

अध्याय 1

श्लोक 152

आत्मानात्मविवेकः कर्तव्यो बन्धमुक्तये विदुषा ।तेनैवानन्दी भवति स्वं विज्ञाय सच्चिदानन्दम्

ātmānātmavivekaḥ kartavyo bandhamuktaye viduṣā | tenaivānandī bhavati svaṃ vijñāya saccidānandam

हिन्दी अर्थ

विद्वान को बन्धन से मुक्ति के लिए आत्मा-अनात्मा का विवेक करना चाहिए; उसी से अपने सच्चिदानन्द स्वरूप को जानकर मनुष्य आनन्दमय होता है।

English

Discrimination between the Self and the not-Self is to be practised by the wise for release from bondage; by it alone one becomes blissful, having known one's own being-consciousness-bliss.

अध्याय 1

श्लोक 153

मुञ्जादिषीकामिव दृश्यवर्गात् प्रत्यञ्चमात्मानमसङ्गमक्रियम् ।विविच्य तत्र प्रविलाप्य सर्वं तदात्मना तिष्ठति यः स मुक्तः

muñjādiṣīkāmiva dṛśyavargāt pratyañcamātmānamasaṅgamakriyam | vivicya tatra pravilāpya sarvaṃ tadātmanā tiṣṭhati yaḥ sa muktaḥ

हिन्दी अर्थ

जो मूँज से सींक की तरह दृश्य-समूह से प्रत्यक्-आत्मा को — असंग और अक्रिय को — अलग करके और सबको उसी में विलीन करके उसी आत्म-रूप से स्थित रहता है, वह मुक्त है।

English

He who, separating the Self from the visible world, as a reed's inner stalk from its sheath — the inmost Self, unattached, actionless — and dissolving everything in it, stays as that Self, is liberated.

अध्याय 1

श्लोक 154

देहोऽयमन्नभवनोऽन्नमयस्तु कोशश्चान्नेन जीवति विनश्यति तद्विहीनः ।ह्यन्नेन त्वक्चर्ममांसरुधिरास्थिपुरीषराशिर्नायं स्वयं भवितुमर्हति नित्यशुद्धः

deho'yamannabhavano'nnamayastu kośaścānnena jīvati vinaśyati tadvihīnaḥ | hyannena tvakcarmamāṃsarudhirāsthipurīṣarāśirnāyaṃ svayaṃ bhavitumarhati nityaśuddhaḥ

हिन्दी अर्थ

यह देह अन्न से उत्पन्न है, अन्नमय कोश है; अन्न से जीता और उसके बिना नष्ट हो जाता है; त्वचा, मांस, रुधिर, अस्थि और मल का ढेर यह शरीर नित्य-शुद्ध आत्मा कदापि नहीं हो सकता।

English

This body, the dwelling of food, the sheath made of food, lives by food and perishes without it; being a heap of skin, flesh, blood, bone and dung, it cannot possibly be the ever-pure Self.

अध्याय 1

श्लोक 155

पूर्वं जनेरधिमृतेरपि नायमस्ति जातक्षणः क्षणगुणोऽनियतस्वभावः ।नैको जडश्च घटवत्परिदृश्यमानः स्वात्मा कथं भवति भावविकारवेत्ता

pūrvaṃ janeradhimṛterapi nāyamasti jātakṣaṇaḥ kṣaṇaguṇo'niyatasvabhāvaḥ | naiko jaḍaśca ghaṭavatparidṛśyamānaḥ svātmā kathaṃ bhavati bhāvavikāravettā

हिन्दी अर्थ

जन्म से पहले और मृत्यु के बाद यह नहीं था; जन्म के क्षण से ही है, क्षण-भंगुर, अनियत स्वभाव वाला, अनेक, जड़ और घड़े की तरह दृश्य; भावों के विकारों को जानने वाला स्वात्मा यह कैसे हो सकता है?

English

It did not exist before birth and does not after death; it exists only from the moment of birth, momentary in quality, of unfixed nature, not single, inert, seen like a pot. How can it be the Self, the knower of changes of things?

अध्याय 1

श्लोक 156

पाणिपादादिमान्देहो नात्मा व्यङ्गेऽपि जीवनात् ।तत्तच्छक्तेरनाशाच्च न नियम्यो नियामकः

pāṇipādādimāndeho nātmā vyaṅge'pi jīvanāt | tattacchakteranāśācca na niyamyo niyāmakaḥ

हिन्दी अर्थ

हाथ-पैर आदि वाला देह आत्मा नहीं है, क्योंकि अंग-हीन होने पर भी जीवन रहता है और उन-उन इन्द्रियों की शक्ति नष्ट नहीं होती; नियामक नियम्य नहीं होता।

English

The body with hands, feet and the like is not the Self, because life persists even when a limb is missing, and because the powers (of the organs) do not perish; the ruler is not to be ruled (by them).

अध्याय 1

श्लोक 157

देहतद्धर्मतत्कर्मतदवस्थादिसाक्षिणः ।सत एव स्वतःसिद्धं तद्वैलक्षण्यमात्मनः

dehataddharmatatkarmatadavasthādisākṣiṇaḥ | sata eva svataḥsiddhaṃ tadvailakṣaṇyamātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

देह, उसके धर्म, कर्म और अवस्थाओं के साक्षी आत्मा की उनसे विलक्षणता, सत् होने से ही, स्वतःसिद्ध है।

English

The Self, the witness of the body, its properties, its actions and its states, has a distinctness from them that is self-evident, being the Real.

अध्याय 1

श्लोक 158

शल्यराशिर्मांसलिप्तो मलपूर्णोऽतिकश्मलः ।कथं भवेदयं वेत्ता स्वयमेतद्विलक्षणः

śalyarāśirmāṃsalipto malapūrṇo'tikaśmalaḥ | kathaṃ bhavedayaṃ vettā svayametadvilakṣaṇaḥ

हिन्दी अर्थ

हड्डियों का ढेर, मांस से लिपा, मल से भरा और अत्यन्त अशुद्ध यह शरीर, उससे विलक्षण जानने वाला कैसे हो सकता है?

English

A heap of bones, smeared with flesh, full of filth, exceedingly impure — how can this be the knower, who is different from it?

अध्याय 1

श्लोक 159

त्वङ्मांसमेदोऽस्थिपुरीषराशावहम्मतिं मूढजनः करोति ।विलक्षणं वेत्ति विचारशीलो निजस्वरूपं परमार्थभूतम्

tvaṅmāṃsamedo'sthipurīṣarāśāvahammatiṃ mūḍhajanaḥ karoti | vilakṣaṇaṃ vetti vicāraśīlo nijasvarūpaṃ paramārthabhūtam

हिन्दी अर्थ

त्वचा, मांस, मेद, अस्थि और मल के ढेर में मूढ़ जन ‘मैं’ की बुद्धि करता है; विचारशील पुरुष अपने परमार्थ-रूप स्वरूप को उससे विलक्षण जानता है।

English

Fools take a heap of skin, flesh, fat, bone and excrement to be "I"; the thoughtful person knows his own nature, the ultimate reality, as different.

अध्याय 1

श्लोक 160

देहोऽहमित्येव जडस्य बुद्धिः देहे च जीवे विदुषस्त्वहन्धीः ।विवेकविज्ञानवतो महात्मनो ब्रह्माहमित्येव मतिः सदात्मनि

deho'hamityeva jaḍasya buddhiḥ dehe ca jīve viduṣastvahandhīḥ | vivekavijñānavato mahātmano brahmāhamityeva matiḥ sadātmani

हिन्दी अर्थ

जड़ (अज्ञानी) की बुद्धि ‘मैं देह हूँ’ ऐसी ही होती है; (अर्ध-)विद्वान की ‘मैं’-बुद्धि देह और जीव में होती है; पर विवेक-विज्ञान से सम्पन्न महात्मा की बुद्धि सदा आत्मा में ‘मैं ब्रह्म हूँ’ ऐसी ही रहती है।

English

"I am the body" is the idea of the ignorant; for the (half-)learned, "I" is in the body and the soul; for the great soul with discriminating knowledge, the conviction "I am Brahman" is in the true Self.

अध्याय 1

श्लोक 161

अत्रात्मबुद्धिं त्यज मूढबुद्धे त्वङ्मांसमेदोऽस्थिपुरीषराशौ ।सर्वात्मनि ब्रह्मणि निर्विकल्पे कुरुष्व शान्तिं परमां भजस्व

atrātmabuddhiṃ tyaja mūḍhabuddhe tvaṅmāṃsamedo'sthipurīṣarāśau | sarvātmani brahmaṇi nirvikalpe kuruṣva śāntiṃ paramāṃ bhajasva

हिन्दी अर्थ

हे मूढ़-बुद्धि! त्वचा, मांस, मेद, अस्थि और मल के इस ढेर में आत्म-बुद्धि छोड़ दे; सर्वात्मा, निर्विकल्प ब्रह्म में बुद्धि लगा और परम शान्ति का सेवन कर।

English

Give up, O dull-witted, the idea of the Self in this heap of skin, flesh, fat, bone and excrement; fix it in Brahman, the Self of all, free of distinctions, and attain supreme peace.

अध्याय 1

श्लोक 162

देहेन्द्रियादावसति भ्रमोदितां विद्वानहन्तां न जहाति यावत् ।तावन्न तस्यास्ति विमुक्तिवार्ताप्यस्त्वेष वेदान्तनयान्तदर्शी

dehendriyādāvasati bhramoditāṃ vidvānahantāṃ na jahāti yāvat | tāvanna tasyāsti vimuktivārtāpyastveṣa vedāntanayāntadarśī

हिन्दी अर्थ

जब तक विद्वान देह-इन्द्रिय आदि असत् वस्तुओं में भ्रम से उत्पन्न अहंता को नहीं छोड़ता, तब तक वह वेदान्त-न्याय का पारंगत होकर भी मुक्ति की बात तक का अधिकारी नहीं।

English

As long as the wise man does not give up the sense of "I" born of delusion in the unreal body, senses and the rest, so long there is no talk of liberation for him, even if he sees the end of the Vedanta reasoning.

अध्याय 1

श्लोक 163

छायाशरीरे प्रतिबिम्बगात्रे यत्स्वप्नदेहे हृदि कल्पिताङ्गे ।यथात्मबुद्धिस्तव नास्ति काचिज्जीवच्छरीरे च तथैव माऽस्तु

chāyāśarīre pratibimbagātre yatsvapnadehe hṛdi kalpitāṅge | yathātmabuddhistava nāsti kācijjīvaccharīre ca tathaiva mā'stu

हिन्दी अर्थ

जैसे छाया-शरीर में, प्रतिबिम्ब के शरीर में, स्वप्न-देह में और हृदय में कल्पित अंगों वाले शरीर में तुम्हारी कोई आत्मबुद्धि नहीं होती, वैसे ही इस जीवित शरीर में भी न हो।

English

As you have no sense of self in the shadow-body, the body of a reflection, the dream-body, or in a body imagined in the heart, so let it not be in the living body.

अध्याय 1

श्लोक 164

देहात्मधीरेव नृणामसद्धियां जन्मादिदुःखप्रभवस्य बीजम् ।यतस्ततस्त्वं जहि तां प्रयत्नात् त्यक्ते तु चित्ते न पुनर्भवाशा

dehātmadhīreva nṛṇāmasaddhiyāṃ janmādiduḥkhaprabhavasya bījam | yatastatastvaṃ jahi tāṃ prayatnāt tyakte tu citte na punarbhavāśā

हिन्दी अर्थ

असत् बुद्धि वाले मनुष्यों की देह में आत्म-बुद्धि ही जन्म आदि दुःखों की उत्पत्ति का बीज है; इसलिए तुम प्रयत्नपूर्वक इसे त्याग दो — उस चित्त के त्यागने पर फिर पुनर्जन्म की आशा नहीं रहती।

English

The idea of the body as the Self is the seed of the pain of birth and the rest for people of wrong understanding; therefore give it up with effort — when that mind is given up, there is no hope of rebirth.

अध्याय 1

श्लोक 165

कर्मेन्द्रियैः पञ्चभिरञ्चितोऽयं प्राणो भवेत्प्राणमयस्तु कोशः ॥ येनात्मवानन्नमयोऽनुपूर्णः प्रवर्ततेऽसौ सकलक्रियासु

karmendriyaiḥ pañcabhirañcito'yaṃ prāṇo bhavetprāṇamayastu kośaḥ || yenātmavānannamayo'nupūrṇaḥ pravartate'sau sakalakriyāsu

हिन्दी अर्थ

पाँच कर्मेन्द्रियों से युक्त यह प्राण ‘प्राणमय’ कोश है, जिससे अन्नमय (शरीर) भरा हुआ सब क्रियाओं में प्रवृत्त होता है।

English

This breath, joined with the five organs of action, is the sheath made of breath, by which the food-made (sheath), fully pervaded, acts in all its activities.

अध्याय 1

श्लोक 166

नैवात्मापि प्राणमयो वायुविकारो गन्ताऽऽगन्ता वायुवदन्तर्बहिरेषः ।यस्मात्किञ्चित्क्वापि न वेत्तीष्टमनिष्टं स्वं वान्यं वा किञ्चन नित्यं परतन्त्रः

naivātmāpi prāṇamayo vāyuvikāro gantā''gantā vāyuvadantarbahireṣaḥ | yasmātkiñcitkvāpi na vettīṣṭamaniṣṭaṃ svaṃ vānyaṃ vā kiñcana nityaṃ paratantraḥ

हिन्दी अर्थ

प्राणमय भी आत्मा नहीं है; वह वायु का विकार है, वायु की तरह भीतर-बाहर आता-जाता है; क्योंकि वह कहीं कुछ नहीं जानता — न इष्ट, न अनिष्ट, न अपना, न पराया — और सदा परतन्त्र है।

English

The Self is not the breath-made either; it is a modification of air, going and coming like the wind, within and without, since it knows nothing anywhere — of what is desired or undesired, of itself or another — being always dependent on another.

अध्याय 1

श्लोक 167

ज्ञानेन्द्रियाणि च मनश्च मनोमयः स्यात् कोशो ममाहमिति वस्तुविकल्पहेतुः ।संज्ञादिभेदकलनाकलितो बलीयांस्तत्पूर्वकोशमभिपूर्य विजृम्भते यः

jñānendriyāṇi ca manaśca manomayaḥ syāt kośo mamāhamiti vastuvikalpahetuḥ | saṃjñādibhedakalanākalito balīyāṃstatpūrvakośamabhipūrya vijṛmbhate yaḥ

हिन्दी अर्थ

ज्ञानेन्द्रियाँ और मन मिलकर ‘मनोमय’ कोश बनता है, जो ‘मैं’ और ‘मेरा’ के रूप में वस्तुओं के भेद का कारण है; नाम आदि के भेदों से बना यह बलवान कोश अपने पहले वाले कोश को भरकर फैलता है।

English

The organs of knowledge together with the mind form the mind-made sheath, the cause of the division of things into "mine" and "I," strong, made of distinctions such as names; it swells filling the sheath before it.

अध्याय 1

श्लोक 168

अनुपूर्य पञ्चेन्द्रियैः पञ्चभिरेव होतृभिः प्रचीयमानो विषयाज्यधारया ।जाज्वल्यमानो बहुवासनेन्धनैः मनोमयाग्निर्दहति प्रपञ्चम्

anupūrya pañcendriyaiḥ pañcabhireva hotṛbhiḥ pracīyamāno viṣayājyadhārayā | jājvalyamāno bahuvāsanendhanaiḥ manomayāgnirdahati prapañcam

हिन्दी अर्थ

पाँच इन्द्रिय-रूपी पाँच होताओं से पोषित, विषय-रूपी घृत की धारा से बढ़ता हुआ, अनेक वासना-रूपी ईंधन से धधकता हुआ मनोमय अग्नि प्रपंच को जलाता है।

English

Fed by the five organs, the five priests, with the stream of ghee that is objects, blazing with the fuel of many habit-impressions, the mind-made fire burns up the world.

अध्याय 1

श्लोक 169

मनोमयोऽग्निर्दहति न ह्यस्त्यविद्या मनसोऽतिरिक्ता मनो ह्यविद्या भवबन्धहेतुः ।तस्मिन्विनष्टे सकलं विनष्टं विजृम्भितेऽस्मिन्सकलं विजृम्भते

manomayo'gnirdahati na hyastyavidyā manaso'tiriktā mano hyavidyā bhavabandhahetuḥ | tasminvinaṣṭe sakalaṃ vinaṣṭaṃ vijṛmbhite'sminsakalaṃ vijṛmbhate

हिन्दी अर्थ

मनोमय अग्नि जलाता है; मन से अलग कोई अविद्या नहीं — मन ही अविद्या है, संसार-बन्धन का हेतु; उसके नष्ट होने पर सब नष्ट होता है, और उसके फैलने पर सब फैलता है।

English

The mind-made fire burns; there is no ignorance other than the mind — the mind itself is ignorance, the cause of bondage; when it is destroyed everything is destroyed, and when it spreads everything spreads.

अध्याय 1

श्लोक 170

स्वप्नेऽर्थशून्ये सृजति स्वशक्त्या भोक्त्रादिविश्वं मन एव सर्वम् ।तथैव जाग्रत्यपि नो विशेषः तत्सर्वमेतन्मनसो विजृम्भणम्

svapne'rthaśūnye sṛjati svaśaktyā bhoktrādiviśvaṃ mana eva sarvam | tathaiva jāgratyapi no viśeṣaḥ tatsarvametanmanaso vijṛmbhaṇam

हिन्दी अर्थ

स्वप्न में, जहाँ कोई अर्थ नहीं है, मन ही अपनी शक्ति से भोक्ता आदि सारा विश्व रच लेता है। जाग्रत् में भी वैसा ही है, कोई भेद नहीं; यह सब मन का ही विस्तार है।

English

In dream, where there are no objects, the mind alone creates by its own power the whole world of enjoyer and the rest. In the same way in waking there is no difference; all this is the expansion of the mind.

अध्याय 1

श्लोक 171

सुषुप्तिकाले मनसि प्रलीने नैवास्ति किञ्चित्सकलप्रसिद्धेः ।अतो मनःकल्पित एव पुंसः संसार एतस्य न वस्तुतोऽस्ति

suṣuptikāle manasi pralīne naivāsti kiñcitsakalaprasiddheḥ | ato manaḥkalpita eva puṃsaḥ saṃsāra etasya na vastuto'sti

हिन्दी अर्थ

सुषुप्ति के समय, जब मन लीन हो जाता है, तब कुछ भी नहीं रहता — यह सबको विदित है। अतः पुरुष का यह संसार मन से कल्पित ही है, वास्तव में नहीं है।

English

In deep sleep, when the mind has dissolved, nothing exists, as is universally known. Hence the worldly existence of a person is only imagined by the mind and has no reality.

अध्याय 1

श्लोक 172

वायुनाऽऽनीयते मेघः पुनस्तेनैव नीयते ।मनसा कल्प्यते बन्धो मोक्षस्तेनैव कल्प्यते

vāyunā''nīyate meghaḥ punastenaiva nīyate | manasā kalpyate bandho mokṣastenaiva kalpyate

हिन्दी अर्थ

वायु से बादल लाया जाता है और उसी से फिर उड़ा दिया जाता है; वैसे ही मन से बन्धन कल्पित होता है और उसी से मोक्ष भी।

English

The cloud is brought by the wind and again carried off by that same wind; bondage is imagined by the mind, and by the same, liberation.

अध्याय 1

श्लोक 173

देहादिसर्वविषये परिकल्प्य रागं बध्नाति तेन पुरुषं पशुवद्गुणेन ।वैरस्यमत्र विषवत् सुविधाय पश्चाद् एनं विमोचयति तन्मन एव बन्धात्

dehādisarvaviṣaye parikalpya rāgaṃ badhnāti tena puruṣaṃ paśuvadguṇena | vairasyamatra viṣavat suvidhāya paścād enaṃ vimocayati tanmana eva bandhāt

हिन्दी अर्थ

देह आदि सब विषयों में राग की कल्पना करके मन पुरुष को पशु की तरह रस्सी से बाँधता है; फिर उन्हीं में विष की तरह विरसता उत्पन्न करके वही मन उसे बन्धन से छुड़ा देता है।

English

Having imagined attachment to the body and all objects, it binds the person like a beast with a rope; then, having made them distasteful like poison, that same mind releases him from bondage.

अध्याय 1

श्लोक 174

तस्मान्मनः कारणमस्य जन्तोः बन्धस्य मोक्षस्य च वा विधाने ।बन्धस्य हेतुर्मलिनं रजोगुणैः मोक्षस्य शुद्धं विरजस्तमस्कम्

tasmānmanaḥ kāraṇamasya jantoḥ bandhasya mokṣasya ca vā vidhāne | bandhasya heturmalinaṃ rajoguṇaiḥ mokṣasya śuddhaṃ virajastamaskam

हिन्दी अर्थ

इसलिए प्राणी के बन्धन और मोक्ष के विधान में मन ही कारण है — रजोगुण से मलिन होकर बन्धन का हेतु, और रज-तम से रहित शुद्ध होकर मोक्ष का।

English

Therefore the mind is the cause of a creature's bondage and liberation: stained by the quality of rajas it is the cause of bondage; pure, free of rajas and tamas, of liberation.

अध्याय 1

श्लोक 175

विवेकवैराग्यगुणातिरेकाच्छुद्धत्वमासाद्य मनो विमुक्त्यै ।भवत्यतो बुद्धिमतो मुमुक्षोस्ताभ्यां दृढाभ्यां भवितव्यमग्रे

vivekavairāgyaguṇātirekācchuddhatvamāsādya mano vimuktyai | bhavatyato buddhimato mumukṣostābhyāṃ dṛḍhābhyāṃ bhavitavyamagre

हिन्दी अर्थ

विवेक और वैराग्य गुणों की अधिकता से मन शुद्धि पाकर मुक्ति के योग्य हो जाता है; इसलिए बुद्धिमान मुमुक्षु को पहले इन दोनों को दृढ़ करना चाहिए।

English

Through the excess of discrimination and dispassion, the mind attains purity and becomes fit for liberation; hence the wise seeker of liberation must first make these two firm.

अध्याय 1

श्लोक 176

मनो नाम महाव्याघ्रो विषयारण्यभूमिषु ।चरत्यत्र न गच्छन्तु साधवो ये मुमुक्षवः

mano nāma mahāvyāghro viṣayāraṇyabhūmiṣu | caratyatra na gacchantu sādhavo ye mumukṣavaḥ

हिन्दी अर्थ

मन नाम का एक महान बाघ है जो विषय-रूपी वन की भूमि में घूमता है; जो साधु मुमुक्षु हैं, वे वहाँ न जाएँ।

English

The mind is a great tiger that roams in the forest-lands of objects; let the good who desire liberation not go there.

अध्याय 1

श्लोक 177

मनः प्रसूते विषयानशेषान् स्थूलात्मना सूक्ष्मतया च भोक्तुः ।शरीरवर्णाश्रमजातिभेदान् गुणक्रियाहेतुफलानि नित्यम्

manaḥ prasūte viṣayānaśeṣān sthūlātmanā sūkṣmatayā ca bhoktuḥ | śarīravarṇāśramajātibhedān guṇakriyāhetuphalāni nityam

हिन्दी अर्थ

मन भोक्ता के लिए स्थूल और सूक्ष्म रूप से सब विषयों को उत्पन्न करता है; तथा शरीर, वर्ण, आश्रम, जाति के भेद और गुण, क्रिया, हेतु और फल भी सदा उत्पन्न करता है।

English

The mind gives rise to all objects for the enjoyer — gross and subtle — and to the divisions of body, caste, stage of life and birth, and always to qualities, actions, causes and results.

अध्याय 1

श्लोक 178

असङ्गचिद्रूपममुं विमोह्य देहेन्द्रियप्राणगुणैर्निबद्ध्य ।अहम्ममेति भ्रमयत्यजस्रं मनः स्वकृत्येषु फलोपभुक्तिषु

asaṅgacidrūpamamuṃ vimohya dehendriyaprāṇaguṇairnibaddhya | ahammameti bhramayatyajasraṃ manaḥ svakṛtyeṣu phalopabhuktiṣu

हिन्दी अर्थ

असंग चिद्रूप आत्मा को मोहित करके, देह, इन्द्रिय और प्राण के गुणों से बाँधकर मन ‘मैं’ और ‘मेरा’ के भाव से उसे अपने कर्मों और फल-भोगों में निरन्तर भटकाता है।

English

Deluding this attachment-free consciousness, binding it with the qualities of body, senses and breath, the mind makes it wander ceaselessly with "I" and "mine" in its own works and enjoyment of results.

अध्याय 1

श्लोक 179

अध्यासदोषात्पुरुषस्य संसृतिः अध्यासबन्धस्त्वमुनैव कल्पितः ।रजस्तमोदोषवतोऽविवेकिनो जन्मादिदुःखस्य निदानमेतत्

adhyāsadoṣātpuruṣasya saṃsṛtiḥ adhyāsabandhastvamunaiva kalpitaḥ | rajastamodoṣavato'vivekino janmādiduḥkhasya nidānametat

हिन्दी अर्थ

अध्यास (आरोप) के दोष से पुरुष का संसार है; अध्यास का बन्धन भी इसी मन ने कल्पित किया है। रज-तम के दोषों वाले विवेकहीन के लिए यही जन्म आदि दुःख का मूल कारण है।

English

A person's worldly existence is due to the fault of superimposition; the bondage of superimposition is imagined by this (mind) alone. For the undiscriminating one with the faults of rajas and tamas, this is the cause of the pain of birth and the rest.

अध्याय 1

श्लोक 180

अतः प्राहुर्मनोऽविद्यां पण्डितास्तत्त्वदर्शिनः ।येनैव भ्राम्यते विश्वं वायुनेवाभ्रमण्डलम्

ataḥ prāhurmano'vidyāṃ paṇḍitāstattvadarśinaḥ | yenaiva bhrāmyate viśvaṃ vāyunevābhramaṇḍalam

हिन्दी अर्थ

इसीलिए तत्त्वदर्शी पण्डित मन को ‘अविद्या’ कहते हैं, जिससे विश्व वैसे घुमाया जाता है जैसे वायु से बादलों का समूह।

English

Therefore the wise, seers of the truth, call the mind ignorance, by which the world is made to whirl like a mass of clouds by the wind.

अध्याय 1

श्लोक 181

तन्मनःशोधनं कार्यं प्रयत्नेन मुमुक्षुणा ।विशुद्धे सति चैतस्मिन्मुक्तिः करफलायते

tanmanaḥśodhanaṃ kāryaṃ prayatnena mumukṣuṇā | viśuddhe sati caitasminmuktiḥ karaphalāyate

हिन्दी अर्थ

मुमुक्षु को प्रयत्नपूर्वक उस मन का शोधन करना चाहिए; इसके शुद्ध होने पर मुक्ति हथेली पर रखे फल की तरह हो जाती है।

English

That mind should be purified with effort by the seeker of liberation; when it is pure, liberation is like a fruit in the palm of the hand.

अध्याय 1

श्लोक 182

मोक्षैकसक्त्या विषयेषु रागं निर्मूल्य सन्न्यस्य च सर्वकर्म ।सच्छ्रद्धया यः श्रवणादिनिष्ठो रजःस्वभावं स धुनोति बुद्धेः

mokṣaikasaktyā viṣayeṣu rāgaṃ nirmūlya sannyasya ca sarvakarma | sacchraddhayā yaḥ śravaṇādiniṣṭho rajaḥsvabhāvaṃ sa dhunoti buddheḥ

हिन्दी अर्थ

जो मोक्ष में एकमात्र आसक्ति से विषयों के राग को जड़ से उखाड़कर और सब कर्मों का संन्यास करके सच्ची श्रद्धा से श्रवण आदि में निष्ठा रखता है, वह बुद्धि के रजोगुण-स्वभाव को झाड़ देता है।

English

He who, through sole attachment to liberation, has uprooted desire for objects and renounced all works, and who, with true faith, is devoted to hearing and the rest, shakes off the rajas-nature of the intellect.

अध्याय 1

श्लोक 183

मनोमयो नापि भवेत्परात्मा ह्याद्यन्तवत्त्वात्परिणामिभावात् ।दुःखात्मकत्वाद्विषयत्वहेतोः द्रष्टा हि दृश्यात्मतया न दृष्टः

manomayo nāpi bhavetparātmā hyādyantavattvātpariṇāmibhāvāt | duḥkhātmakatvādviṣayatvahetoḥ draṣṭā hi dṛśyātmatayā na dṛṣṭaḥ

हिन्दी अर्थ

मनोमय कोश भी परमात्मा नहीं हो सकता, क्योंकि उसका आदि-अन्त है, परिणामी है, दुःखरूप है और विषय है; जबकि द्रष्टा कभी दृश्य रूप में नहीं देखा जाता।

English

The mind-made (sheath) cannot be the Supreme Self either, because it has beginning and end, is subject to change, is of the nature of pain, and is an object; for the seer is never seen as an object.

अध्याय 1

श्लोक 184

बुद्धिर्बुद्धीन्द्रियैः सार्धं सवृत्तिः कर्तृलक्षणः ।विज्ञानमयकोशः स्यात्पुंसः संसारकारणम्

buddhirbuddhīndriyaiḥ sārdhaṃ savṛttiḥ kartṛlakṣaṇaḥ | vijñānamayakośaḥ syātpuṃsaḥ saṃsārakāraṇam

हिन्दी अर्थ

ज्ञानेन्द्रियों और अपनी वृत्तियों सहित बुद्धि, जिसका लक्षण कर्तृत्व है, ‘विज्ञानमय कोश’ है और पुरुष के संसार का कारण है।

English

The intellect with the organs of knowledge and its functions, characterised by agency, is the knowledge-made sheath, the cause of a person's worldly existence.

अध्याय 1

श्लोक 185

अनुव्रजच्चित्प्रतिबिम्बशक्तिः विज्ञानसंज्ञः प्रकृतेर्विकारः ।ज्ञानक्रियावानहमित्यजस्रं देहेन्द्रियादिष्वभिमन्यते भृशम्

anuvrajaccitpratibimbaśaktiḥ vijñānasaṃjñaḥ prakṛtervikāraḥ | jñānakriyāvānahamityajasraṃ dehendriyādiṣvabhimanyate bhṛśam

हिन्दी अर्थ

चित् के प्रतिबिम्ब की शक्ति का अनुसरण करने वाला, प्रकृति का ‘विज्ञान’ नामक विकार, ज्ञान और क्रिया वाला ‘मैं हूँ’ — इस प्रकार देह-इन्द्रिय आदि में निरन्तर अत्यन्त अभिमान करता है।

English

Following the reflected power of consciousness, the modification of Nature called knowledge, endowed with knowledge and action, constantly and intensely identifies itself as "I" with body, senses and the rest.

अध्याय 1

श्लोक 186

अनादिकालोऽयमहंस्वभावो जीवः समस्तव्यवहारवोढा ।करोति कर्माण्यपि पूर्ववासनः पुण्यान्यपुण्यानि च तत्फलानि

anādikālo'yamahaṃsvabhāvo jīvaḥ samastavyavahāravoḍhā | karoti karmāṇyapi pūrvavāsanaḥ puṇyānyapuṇyāni ca tatphalāni

हिन्दी अर्थ

अनादि काल से ‘अहं’ स्वभाव वाला यह जीव सब व्यवहार का वहन करने वाला है; पूर्व-वासनाओं के साथ वह पुण्य-पाप कर्म करता है और उनके फल भोगता है।

English

This soul, of the nature of "I," from beginningless time, carries on all activity; with past impressions it performs deeds, meritorious and otherwise, and their results.

अध्याय 1

श्लोक 187

भुङ्क्ते विचित्रास्वपि योनिषु व्रजन्नायाति निर्यात्यध ऊर्ध्वमेषः ।अस्यैव विज्ञानमयस्य जाग्रत्स्वप्नाद्यवस्थाः सुखदुःखभोगः

bhuṅkte vicitrāsvapi yoniṣu vrajannāyāti niryātyadha ūrdhvameṣaḥ | asyaiva vijñānamayasya jāgratsvapnādyavasthāḥ sukhaduḥkhabhogaḥ

हिन्दी अर्थ

वह विचित्र योनियों में जाता-आता, नीचे-ऊपर निकलता हुआ भोगता है; इसी विज्ञानमय की जाग्रत्, स्वप्न आदि अवस्थाएँ और सुख-दुःख का भोग है।

English

It enjoys in varied births, going and coming, going out down and up; to this knowledge-made one belong the states of waking, dream and the rest, and the experience of pleasure and pain.

अध्याय 1

श्लोक 188

देहादिनिष्ठाश्रमधर्मकर्मगुणाभिमानः सततं ममेति ।विज्ञानकोशोऽयमतिप्रकाशः प्रकृष्टसान्निध्यवशात्परात्मनः ।अतो भवत्येष उपाधिरस्य यदात्मधीः संसरति भ्रमेण

dehādiniṣṭhāśramadharmakarmaguṇābhimānaḥ satataṃ mameti | vijñānakośo'yamatiprakāśaḥ prakṛṣṭasānnidhyavaśātparātmanaḥ | ato bhavatyeṣa upādhirasya yadātmadhīḥ saṃsarati bhrameṇa

हिन्दी अर्थ

देह आदि में स्थित आश्रम-धर्म, कर्म और गुणों का सदा ‘मेरा’ ऐसा अभिमान — यह विज्ञान-कोश, परमात्मा की निकट सन्निधि के कारण अत्यन्त प्रकाशमान है; इसीलिए यह इसकी उपाधि बनता है, जिससे आत्मा की बुद्धि भ्रम से संसार में भटकती है।

English

The pride in duties and works belonging to body and stage of life, constantly "mine" — this knowledge-sheath, very luminous through the close proximity of the Supreme Self, becomes its limiting adjunct, so that through delusion the Self's notion of itself falls into transmigration.

अध्याय 1

श्लोक 189

योऽयं विज्ञानमयः प्राणेषु हृदि स्फुरत्ययं ज्योतिः ।स्फुरत्स्वयञ्ज्योतिः कूटस्थः सन्नात्मा कर्ता भोक्ता भवत्युपाधिस्थः

yo'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu hṛdi sphuratyayaṃ jyotiḥ | sphuratsvayañjyotiḥ kūṭasthaḥ sannātmā kartā bhoktā bhavatyupādhisthaḥ

हिन्दी अर्थ

यह विज्ञानमय जो प्राणों में और हृदय में स्फुरित होता है, ज्योति है; स्वयं-ज्योति और कूटस्थ आत्मा उपाधि में स्थित होकर कर्ता और भोक्ता बन जाता है।

English

This knowledge-made one that shines in the breaths and the heart is a light; being self-luminous and unchanging, the Self, abiding in the adjunct, becomes agent and enjoyer.

अध्याय 1

श्लोक 190

स्वयं परिच्छेदमुपेत्य बुद्धेः तादात्म्यदोषेण परं मृषात्मनः ।सर्वात्मकः सन्नपि वीक्षते स्वयं स्वतः पृथक्त्वेन मृदो घटानिव

svayaṃ paricchedamupetya buddheḥ tādātmyadoṣeṇa paraṃ mṛṣātmanaḥ | sarvātmakaḥ sannapi vīkṣate svayaṃ svataḥ pṛthaktvena mṛdo ghaṭāniva

हिन्दी अर्थ

तादात्म्य के दोष से बुद्धि द्वारा स्वयं सीमित होकर, सर्वात्मक होते हुए भी आत्मा अपने को मिथ्या ही अपने से अलग देखता है, जैसे मिट्टी के घड़े।

English

Having, by the fault of identification, come to be limited by the intellect, the Self, though the Self of all, falsely sees itself as separate from itself, like pots made of clay.

अध्याय 1

श्लोक 191

उपाधिसम्बन्धवशात्परात्मा ह्युपाधिधर्माननुभाति तद्गुणः ।ऽप्युपाधि अयोविकारानविकारिवह्निवत् सदैकरूपोऽपि परः स्वभावात्

upādhisambandhavaśātparātmā hyupādhidharmānanubhāti tadguṇaḥ | 'pyupādhi ayovikārānavikārivahnivat sadaikarūpo'pi paraḥ svabhāvāt

हिन्दी अर्थ

उपाधि के सम्बन्ध से परमात्मा उपाधि के धर्मों को अनुभव करता-सा लगता है, जैसे अग्नि लोहे के विकारों को; यद्यपि स्वभाव से वह सदा एकरूप, परम और विकार-रहित है।

English

By connection with the adjunct, the Supreme Self appears to have the adjunct's properties, as fire appears to have the properties of the iron it heats — though by nature ever of one form, supreme, unchanging.

अध्याय 1

श्लोक 192

शिष्य उवाच ।भ्रमेणाप्यन्यथा वाऽस्तु जीवभावः परात्मनः ।तदुपाधेरनादित्वान्नानादेर्नाश इष्यते

śiṣya uvāca | bhrameṇāpyanyathā vā'stu jīvabhāvaḥ parātmanaḥ | tadupādheranāditvānnānādernāśa iṣyate

हिन्दी अर्थ

शिष्य ने कहा — भ्रम से हो या अन्यथा, परमात्मा का जीव-भाव हो; उसकी उपाधि के अनादि होने से अनादि का नाश नहीं माना जाता।

English

The disciple said: Whether through delusion or otherwise, let the soul's state be that of the Supreme Self; since its adjunct is beginningless, what is beginningless is not held to be destroyed.

अध्याय 1

श्लोक 193

अतोऽस्य जीवभावोऽपि नित्या भवति संसृतिः ।न निवर्तेत तन्मोक्षः कथं मे श्रीगुरो वद

ato'sya jīvabhāvo'pi nityā bhavati saṃsṛtiḥ | na nivarteta tanmokṣaḥ kathaṃ me śrīguro vada

हिन्दी अर्थ

इसलिए उसका जीव-भाव भी नित्य है और संसार निवृत्त नहीं होगा; तो हे श्रीगुरो! मेरी मुक्ति कैसे होगी? कहिए।

English

Therefore for it the state of individual soul is also eternal, and worldly existence would not cease; then how is there liberation for me? Tell me, revered teacher.

अध्याय 1

श्लोक 194

श्रीगुरुरुवाच ।सम्यक्पृष्टं त्वया विद्वन्सावधानेन तच्छृणु ।प्रामाणिकी न भवति भ्रान्त्या मोहितकल्पना

śrīgururuvāca | samyakpṛṣṭaṃ tvayā vidvansāvadhānena tacchṛṇu | prāmāṇikī na bhavati bhrāntyā mohitakalpanā

हिन्दी अर्थ

श्रीगुरु ने कहा — हे विद्वन्! तुमने ठीक पूछा; सावधान होकर सुनो। भ्रान्ति से मोहित की गई कल्पना प्रामाणिक नहीं होती।

English

The revered teacher said: You have asked well, wise one; listen with attention: a conception made by one deluded by error is not valid.

अध्याय 1

श्लोक 195

भ्रान्तिं विना त्वसङ्गस्य निष्क्रियस्य निराकृतेः ।न घटेतार्थसम्बन्धो नभसो नीलतादिवत्

bhrāntiṃ vinā tvasaṅgasya niṣkriyasya nirākṛteḥ | na ghaṭetārthasambandho nabhaso nīlatādivat

हिन्दी अर्थ

असंग, निष्क्रिय और निराकार आत्मा का भ्रान्ति के बिना विषयों से सम्बन्ध नहीं घट सकता, जैसे आकाश का नीलापन।

English

Without delusion, no connection with objects could arise for the unattached, actionless, formless Self, as with blueness in space.

अध्याय 1

श्लोक 196

स्वस्य द्रष्टुर्निर्गुणस्याक्रियस्य प्रत्यग्बोधानन्दरूपस्य बुद्धेः ।भ्रान्त्या प्राप्तो जीवभावो न सत्यो मोहापाये नास्त्यवस्तुस्वभावात्

svasya draṣṭurnirguṇasyākriyasya pratyagbodhānandarūpasya buddheḥ | bhrāntyā prāpto jīvabhāvo na satyo mohāpāye nāstyavastusvabhāvāt

हिन्दी अर्थ

अपने ही द्रष्टा, निर्गुण, अक्रिय, प्रत्यक्-बोध और आनन्द रूप आत्मा का, भ्रान्ति से प्राप्त जीव-भाव सत्य नहीं है; मोह के हटने पर वह नहीं रहता, क्योंकि वह असत् वस्तु का स्वभाव है।

English

The individual-soul state reached by delusion, of the seer, who is his own self — without qualities, without action, whose nature is the inner awareness and bliss of the intellect — is not true; with the removal of delusion it does not exist, since it is of the nature of the unreal.

अध्याय 1

श्लोक 197

यावद्भ्रान्तिस्तावदेवास्य सत्ता मिथ्याज्ञानोज्जृम्भितस्य प्रमादात् ।रज्ज्वां सर्पो भ्रान्तिकालीन एव भ्रान्तेर्नाशे नैव सर्पोऽपि तद्वत्

yāvadbhrāntistāvadevāsya sattā mithyājñānojjṛmbhitasya pramādāt | rajjvāṃ sarpo bhrāntikālīna eva bhrānternāśe naiva sarpo'pi tadvat

हिन्दी अर्थ

जब तक भ्रान्ति है तभी तक मिथ्या ज्ञान से बढ़े और प्रमाद से बने इसका अस्तित्व है; रस्सी में सर्प भ्रान्ति के समय ही रहता है, भ्रान्ति के नाश पर साँप भी नहीं रहता — वैसे ही यहाँ।

English

As long as the delusion, so long is its existence, born of false knowledge and negligence; the snake in the rope lasts only as long as the delusion, and with the destruction of the delusion the snake is no more — so too here.

अध्याय 1

श्लोक 198

सर्पोऽस्ति अनादित्वमविद्यायाः कार्यस्यापि तथेष्यते ।उत्पन्नायां तु विद्यायामाविद्यकमनाद्यपि

sarpo'sti anāditvamavidyāyāḥ kāryasyāpi tatheṣyate | utpannāyāṃ tu vidyāyāmāvidyakamanādyapi

हिन्दी अर्थ

अविद्या को अनादि माना जाता है, और उसके कार्य को भी; किन्तु विद्या के उदय होने पर अविद्या से उत्पन्न वस्तु, अनादि होते हुए भी, (नष्ट हो जाती है)।

English

The beginninglessness of ignorance is admitted, and so of its effect; but when knowledge has arisen, what is due to ignorance, though beginningless, (ends).

अध्याय 1

श्लोक 199

प्रबोधे स्वप्नवत्सर्वं सहमूलं विनश्यति ।अनाद्यपीदं नो नित्यं प्रागभाव इव स्फुटम्

prabodhe svapnavatsarvaṃ sahamūlaṃ vinaśyati | anādyapīdaṃ no nityaṃ prāgabhāva iva sphuṭam

हिन्दी अर्थ

जागने पर स्वप्न की तरह सब कुछ मूल सहित नष्ट हो जाता है; यह अनादि होने पर भी नित्य नहीं है, जैसे प्रागभाव स्पष्ट है।

English

On awakening, everything, like a dream, is destroyed together with its root; though beginningless, this is not eternal — clearly, like prior non-existence.

अध्याय 1

श्लोक 200

अनादेरपि विध्वंसः प्रागभावस्य वीक्षितः ।यद्बुद्ध्युपाधिसम्बन्धात्परिकल्पितमात्मनि

anāderapi vidhvaṃsaḥ prāgabhāvasya vīkṣitaḥ | yadbuddhyupādhisambandhātparikalpitamātmani

हिन्दी अर्थ

अनादि का भी नाश देखा जाता है, जैसे प्रागभाव का; जो आत्मा में बुद्धि-उपाधि के सम्बन्ध से कल्पित हुआ है —

English

Even of the beginningless, destruction is seen — as of prior non-existence — that which is imagined in the Self through connection with the adjunct of the intellect.

अध्याय 1

श्लोक 201

जीवत्वं न ततोऽन्यस्तु स्वरूपेण विलक्षणः ।ततोऽन्यत्तु सम्बन्धस्त्वात्मनो बुद्ध्या मिथ्याज्ञानपुरःसरः

jīvatvaṃ na tato'nyastu svarūpeṇa vilakṣaṇaḥ | tato'nyattu sambandhastvātmano buddhyā mithyājñānapuraḥsaraḥ

हिन्दी अर्थ

जीवत्व उस (कल्पित सम्बन्ध) से भिन्न कुछ नहीं, जबकि आत्मा स्वरूप से उससे विलक्षण है; आत्मा का बुद्धि के साथ सम्बन्ध मिथ्या ज्ञान के कारण ही है।

English

The state of being an individual soul is not different from that (Self), for the Self is by nature distinct from it; the connection of the Self with the intellect is preceded by false knowledge.

अध्याय 1

श्लोक 202

सम्बन्धः स्वात्मनो विनिवृत्तिर्भवेत्तस्य सम्यग्ज्ञानेन नान्यथा ।ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानं सम्यग्ज्ञानं श्रुतेर्मतम्

sambandhaḥ svātmano vinivṛttirbhavettasya samyagjñānena nānyathā | brahmātmaikatvavijñānaṃ samyagjñānaṃ śrutermatam

हिन्दी अर्थ

आत्मा के सम्बन्ध की निवृत्ति सम्यक् ज्ञान से ही होती है, अन्यथा नहीं; श्रुति के अनुसार ब्रह्म और आत्मा की एकता का विज्ञान ही सम्यक् ज्ञान है।

English

The cessation of that connection of the Self comes only through right knowledge, not otherwise. The knowledge of the oneness of Brahman and the Self is right knowledge, according to scripture.

अध्याय 1

श्लोक 203

तदात्मानात्मनोः सम्यग्विवेकेनैव सिध्यति ।ततो विवेकः कर्तव्यः प्रत्यगात्मसदात्मनोः

tadātmānātmanoḥ samyagvivekenaiva sidhyati | tato vivekaḥ kartavyaḥ pratyagātmasadātmanoḥ

हिन्दी अर्थ

वह आत्मा और अनात्मा के सम्यक् विवेक से ही सिद्ध होता है; इसलिए प्रत्यगात्मा और असत् आत्मा का विवेक करना चाहिए।

English

That is accomplished only by right discrimination between the Self and the not-Self; therefore discrimination is to be practised between the inner Self and the unreal self.

अध्याय 1

श्लोक 204

प्रत्यगात्मासदात्मनोः जलं पङ्कवदत्यन्तं पङ्कापाये जलं स्फुटम् ।पङ्कवदस्पष्टं यथा भाति तथात्मापि दोषाभावे स्फुटप्रभः

pratyagātmāsadātmanoḥ jalaṃ paṅkavadatyantaṃ paṅkāpāye jalaṃ sphuṭam | paṅkavadaspaṣṭaṃ yathā bhāti tathātmāpi doṣābhāve sphuṭaprabhaḥ

हिन्दी अर्थ

जैसे कीचड़ से भरा जल कीचड़ के हट जाने पर स्पष्ट हो जाता है, कीचड़ जैसा अस्पष्ट भासता हुआ भी, वैसे ही दोष के अभाव में आत्मा भी स्पष्ट प्रकाश वाला हो जाता है।

English

As water, very muddy, becomes clear when the mud is removed, though it appeared as if unclear like the mud, so the Self too, when its impurity is absent, shines clearly.

अध्याय 1

श्लोक 205

असन्निवृत्तौ तु सदात्मना स्फुटं प्रतीतिरेतस्य भवेत्प्रतीचः ।ततो निरासः करणीय एव सदात्मनः साध्वहमादिवस्तुनः

asannivṛttau tu sadātmanā sphuṭaṃ pratītiretasya bhavetpratīcaḥ | tato nirāsaḥ karaṇīya eva sadātmanaḥ sādhvahamādivastunaḥ

हिन्दी अर्थ

असत् की निवृत्ति होने पर इस प्रत्यगात्मा की सत्-आत्मा के रूप में स्पष्ट प्रतीति होती है; इसलिए सत्-आत्मा से अलग ‘अहं’ आदि वस्तु का निराकरण अवश्य करना चाहिए।

English

When the unreal is removed, the recognition of this inner Self as the real Self becomes clear; therefore the rejection of the "I" and the like, the unreal self, is certainly to be done.

अध्याय 1

श्लोक 206

असदात्मनः अतो नायं परात्मा स्याद्विज्ञानमयशब्दभाक् ।विकारित्वाज्जडत्वाच्च परिच्छिन्नत्वहेतुतः ।दृश्यत्वाद्व्यभिचारित्वान्नानित्यो नित्य इष्यते

asadātmanaḥ ato nāyaṃ parātmā syādvijñānamayaśabdabhāk | vikāritvājjaḍatvācca paricchinnatvahetutaḥ | dṛśyatvādvyabhicāritvānnānityo nitya iṣyate

हिन्दी अर्थ

इसलिए ‘विज्ञानमय’ नाम वाला यह (कोश) परमात्मा नहीं हो सकता, क्योंकि यह विकारी है, जड़ है, परिच्छिन्न है, दृश्य है और अस्थिर है; जो अनित्य है, उसे नित्य नहीं माना जा सकता।

English

Therefore this (knowledge-sheath) cannot be the Supreme Self, though called "knowledge-made": because it changes, is inert, is limited, is an object, is inconstant — what is not eternal cannot be held eternal.

अध्याय 1

श्लोक 207

आनन्दप्रतिबिम्बचुम्बिततनुर्वृत्तिस्तमोजृम्भिता स्यादानन्दमयः प्रियादिगुणकः स्वेष्टार्थलाभोदयः ।पुण्यस्यानुभवे विभाति कृतिनामानन्दरूपः स्वयं सर्वो नन्दति यत्र साधु तनुभृन्मात्रः प्रयत्नं विना

ānandapratibimbacumbitatanurvṛttistamojṛmbhitā syādānandamayaḥ priyādiguṇakaḥ sveṣṭārthalābhodayaḥ | puṇyasyānubhave vibhāti kṛtināmānandarūpaḥ svayaṃ sarvo nandati yatra sādhu tanubhṛnmātraḥ prayatnaṃ vinā

हिन्दी अर्थ

आनन्द के प्रतिबिम्ब से स्पर्श की गई, तमस् से बढ़ी हुई वृत्ति ‘आनन्दमय’ है, जिसके गुण प्रिय आदि हैं और जो इष्ट वस्तु के लाभ के समय उदित होती है; पुण्यवानों को पुण्य के अनुभव में वह आनन्द-रूप में स्वयं भासती है, जिसमें सब देहधारी बिना प्रयत्न के आनन्दित होते हैं।

English

The mental state, touched by the reflection of bliss and swollen with tamas, is the bliss-made (sheath), with qualities like fondness, arising on the gain of a desired object; it shines in the experience of merit for the virtuous, as bliss itself, in which every embodied being rejoices without effort.

अध्याय 1

श्लोक 208

भूत्वा नन्दति आनन्दमयकोशस्य सुषुप्तौ स्फूर्तिरुत्कटा ।स्वप्नजागरयोरीषदिष्टसन्दर्शनादिना

bhūtvā nandati ānandamayakośasya suṣuptau sphūrtirutkaṭā | svapnajāgarayorīṣadiṣṭasandarśanādinā

हिन्दी अर्थ

आनन्दमय कोश की स्फूर्ति सुषुप्ति में प्रबल होती है; स्वप्न और जाग्रत् में इष्ट-दर्शन आदि से थोड़ी।

English

The bliss-sheath has its strongest manifestation in deep sleep; in dream and waking it is faint, through the sight of a desired object and the like.

अध्याय 1

श्लोक 209

नैवायमानन्दमयः परात्मा सोपाधिकत्वात्प्रकृतेर्विकारात् ।कार्यत्वहेतोः सुकृतक्रियाया विकारसङ्घातसमाहितत्वात्

naivāyamānandamayaḥ parātmā sopādhikatvātprakṛtervikārāt | kāryatvahetoḥ sukṛtakriyāyā vikārasaṅghātasamāhitatvāt

हिन्दी अर्थ

यह आनन्दमय परमात्मा नहीं हो सकता, क्योंकि वह उपाधि वाला, प्रकृति का विकार, कार्य, पुण्य-क्रिया का फल और विकारों के समूह से बना है।

English

This bliss-made (sheath) is not the Supreme Self, because it has an adjunct, is a modification of Nature, is an effect, results from good deeds, and consists of an aggregate of modifications.

अध्याय 1

श्लोक 210

पञ्चानामपि कोशानां निषेधे युक्तितः श्रुतेः ।युक्तितः कृते तन्निषेधावधि साक्षी बोधरूपोऽवशिष्यते

pañcānāmapi kośānāṃ niṣedhe yuktitaḥ śruteḥ | yuktitaḥ kṛte tanniṣedhāvadhi sākṣī bodharūpo'vaśiṣyate

हिन्दी अर्थ

युक्ति और श्रुति से पाँचों कोशों का निषेध कर देने पर, उस निषेध की अन्तिम सीमा के रूप में जो शेष रहता है, वह बोध-स्वरूप साक्षी है।

English

When all five sheaths have been denied, by reasoning and by scripture, what remains at the end of the denial is the witness, of the nature of awareness.

अध्याय 1

श्लोक 211

तन्निषेधावधिः योऽयमात्मा स्वयञ्ज्योतिः पञ्चकोशविलक्षणः ।अवस्थात्रयसाक्षी सन्निर्विकारो निरञ्जनः ।सदानन्दः स विज्ञेयः स्वात्मत्वेन विपश्चिता

tanniṣedhāvadhiḥ yo'yamātmā svayañjyotiḥ pañcakośavilakṣaṇaḥ | avasthātrayasākṣī sannirvikāro nirañjanaḥ | sadānandaḥ sa vijñeyaḥ svātmatvena vipaścitā

हिन्दी अर्थ

जो यह आत्मा स्वयं-ज्योति, पाँचों कोशों से विलक्षण, तीनों अवस्थाओं का साक्षी, निर्विकार और निरंजन, सदा आनन्द-रूप है — उसे विद्वान अपने आत्म-रूप में जाने।

English

This Self — self-luminous, distinct from the five sheaths, the witness of the three states, unchanging and stainless, ever blissful — is to be known by the wise as his own Self.

अध्याय 1

श्लोक 212

शिष्य उवाच ।मिथ्यात्वेन निषिद्धेषु कोशेष्वेतेषु पञ्चसु ।सर्वाभावं विना किञ्चिन्न पश्याम्यत्र हे गुरो ।विज्ञेयं किमु वस्त्वस्ति स्वात्मनाऽऽत्मविपश्चिता

śiṣya uvāca | mithyātvena niṣiddheṣu kośeṣveteṣu pañcasu | sarvābhāvaṃ vinā kiñcinna paśyāmyatra he guro | vijñeyaṃ kimu vastvasti svātmanā''tmavipaścitā

हिन्दी अर्थ

शिष्य ने कहा — हे गुरो! इन पाँचों कोशों को मिथ्या कहकर निषिद्ध कर देने पर मुझे यहाँ सर्वाभाव के सिवा कुछ दिखाई नहीं देता; तो स्वात्मा द्वारा ज्ञानी के जानने योग्य कौन-सी वस्तु शेष है?

English

The disciple said: "Master, when these five sheaths have been denied as unreal, I see nothing here but the absence of everything. What real thing is there left to be known by the wise one through the Self?"

अध्याय 1

श्लोक 213

स्वात्मनात्र विपश्चिता श्रीगुरुरुवाच ।सत्यमुक्तं त्वया विद्वन्निपुणोऽसि विचारणे ।अहमादिविकारास्ते तदभावोऽयमप्यनु

svātmanātra vipaścitā śrīgururuvāca | satyamuktaṃ tvayā vidvannipuṇo'si vicāraṇe | ahamādivikārāste tadabhāvo'yamapyanu

हिन्दी अर्थ

श्रीगुरु ने कहा — तुमने ठीक कहा, विद्वन्! तुम विचार में निपुण हो; ‘अहं’ आदि विकार तुम्हारे हैं, उनका अभाव भी इसी प्रकार जाना जाता है।

English

The revered teacher said: "You say truly, wise one; you are skilled in reasoning. The modifications beginning with 'I' are yours (to be denied), and their absence too, is known likewise."

अध्याय 1

श्लोक 214

ऽयमप्यथ सर्वे येनानुभूयन्ते यः स्वयं नानुभूयते ।तमात्मानं वेदितारं विद्धि बुद्ध्या सुसूक्ष्मया

'yamapyatha sarve yenānubhūyante yaḥ svayaṃ nānubhūyate | tamātmānaṃ veditāraṃ viddhi buddhyā susūkṣmayā

हिन्दी अर्थ

जिसके द्वारा ये सब अनुभव किए जाते हैं और जो स्वयं अनुभव नहीं किया जाता, उस जानने वाले आत्मा को अत्यन्त सूक्ष्म बुद्धि से जानो।

English

"That by which all these are experienced, and which is itself not experienced — know that Self, the knower, with a very subtle mind."

अध्याय 1

श्लोक 215

तत्साक्षिकं भवेत्तत्तद्यद्यद्येनानुभूयते ।कस्याप्यननुभूतार्थे साक्षित्वं नोपयुज्यते

tatsākṣikaṃ bhavettattadyadyadyenānubhūyate | kasyāpyananubhūtārthe sākṣitvaṃ nopayujyate

हिन्दी अर्थ

जो-जो जिसके द्वारा अनुभव किया जाता है, वह उसका साक्षिक होता है; जो वस्तु किसी के द्वारा अनुभव ही नहीं की गई, उसके लिए साक्षी का कोई उपयोग नहीं।

English

"Whatever is experienced by anything has that (experiencer) as its witness; where a thing is not experienced by anyone, there is no use for a witness."

अध्याय 1

श्लोक 216

नोपपद्यते असौ स्वसाक्षिको भावो यतः स्वेनानुभूयते ।अतः परं स्वयं साक्षात्प्रत्यगात्मा न चेतरः

nopapadyate asau svasākṣiko bhāvo yataḥ svenānubhūyate | ataḥ paraṃ svayaṃ sākṣātpratyagātmā na cetaraḥ

हिन्दी अर्थ

यह स्वसाक्षिक भाव किसी और में नहीं हो सकता, क्योंकि वह स्वयं अनुभव किया जाता है; इसलिए परम प्रत्यगात्मा स्वयं साक्षात् है, दूसरा नहीं।

English

"This state of being one's own witness is not possible for anything else, since it is experienced by itself; therefore the supreme is directly the inner Self, and nothing else."

अध्याय 1

श्लोक 217

जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तिषु स्फुटतरं योऽसौ समुज्जृम्भते प्रत्यग्रूपतया सदाहमहमित्यन्तः स्फुरन्नैकधा ।स्फुरन्नेकधा नानाकारविकारभागिन इमान् पश्यन्नहन्धीमुखान् नित्यानन्दचिदात्मना स्फुरति तं विद्धि स्वमेतं हृदि

jāgratsvapnasuṣuptiṣu sphuṭataraṃ yo'sau samujjṛmbhate pratyagrūpatayā sadāhamahamityantaḥ sphurannaikadhā | sphurannekadhā nānākāravikārabhāgina imān paśyannahandhīmukhān nityānandacidātmanā sphurati taṃ viddhi svametaṃ hṛdi

हिन्दी अर्थ

जो जाग्रत्, स्वप्न और सुषुप्ति में अत्यन्त स्पष्ट रूप से, प्रत्यक्-रूप से, भीतर ‘मैं-मैं’ के रूप में अनेक प्रकार से प्रकाशित होता है और अहंकार-प्रधान इन विकारों को देखता हुआ नित्य आनन्द-चैतन्य रूप से चमकता है — उसे अपने हृदय में अपना जानो।

English

"That which shines forth so clearly in waking, dream and deep sleep, as the inner Self, ever flashing within as 'I, I' in many ways, seeing all these modifications of various forms, headed by the sense of 'I', and shining as eternal bliss and consciousness — know this as your own in the heart."

अध्याय 1

श्लोक 218

घटोदके बिम्बितमर्कबिम्बमालोक्य मूढो रविमेव मन्यते ।तथा चिदाभासमुपाधिसंस्थं भ्रान्त्याहमित्येव जडोऽभिमन्यते

ghaṭodake bimbitamarkabimbamālokya mūḍho ravimeva manyate | tathā cidābhāsamupādhisaṃsthaṃ bhrāntyāhamityeva jaḍo'bhimanyate

हिन्दी अर्थ

घड़े के जल में प्रतिबिम्बित सूर्य को देखकर मूढ़ उसे ही सूर्य मान लेता है; वैसे ही उपाधि में स्थित चिदाभास को जड़ मनुष्य भ्रान्ति से ‘मैं’ मान बैठता है।

English

"Seeing the disc of the sun reflected in the water of a pot, the fool takes it for the sun itself; so the dull one, through delusion, takes the reflected consciousness abiding in the adjunct as 'I'."

अध्याय 1

श्लोक 219

घटं जलं तद्गतमर्कबिम्बं विहाय सर्वं विनिरीक्ष्यतेऽर्कः ।दिवि वीक्ष्यतेऽर्कः तटस्थ एतत्त्रितयावभासकः स्वयम्प्रकाशो विदुषा यथा तथा

ghaṭaṃ jalaṃ tadgatamarkabimbaṃ vihāya sarvaṃ vinirīkṣyate'rkaḥ | divi vīkṣyate'rkaḥ taṭastha etattritayāvabhāsakaḥ svayamprakāśo viduṣā yathā tathā

हिन्दी अर्थ

घड़े, जल और उसमें स्थित सूर्य-प्रतिबिम्ब को छोड़कर आकाश में स्थित सूर्य को देखा जाता है, जो इन तीनों का प्रकाशक है; वैसे ही विद्वान के लिए आत्मा स्वयं-प्रकाश है।

English

"Leaving aside the pot, the water and the sun's image in it, one looks at the sun in the sky, which, standing apart, illumines these three; so, for the wise, the Self is self-luminous."

अध्याय 1

श्लोक 220

देहं धियं चित्प्रतिबिम्बमेवं विसृज्य बुद्धौ निहितं गुहायाम् ।द्रष्टारमात्मानमखण्डबोधं सर्वप्रकाशं सदसद्विलक्षणम्

dehaṃ dhiyaṃ citpratibimbamevaṃ visṛjya buddhau nihitaṃ guhāyām | draṣṭāramātmānamakhaṇḍabodhaṃ sarvaprakāśaṃ sadasadvilakṣaṇam

हिन्दी अर्थ

इस प्रकार देह, बुद्धि और चित् के प्रतिबिम्ब को छोड़कर, बुद्धि की गुहा में स्थित द्रष्टा, अखण्ड बोध, सबके प्रकाशक और सत्-असत् से विलक्षण आत्मा को —

English

"Thus, having set aside the body, the intellect and the reflection of consciousness, and finding the Self that dwells in the cave of the intellect — the seer, of undivided knowledge, the light of all, distinct from being and non-being —"

अध्याय 1

श्लोक 221

नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मं अन्तर्बहिःशून्यमनन्यमात्मनः ।विज्ञाय सम्यङ्निजरूपमेतत् पुमान् विपाप्मा विरजो विमृत्युः

nityaṃ vibhuṃ sarvagataṃ susūkṣmaṃ antarbahiḥśūnyamananyamātmanaḥ | vijñāya samyaṅnijarūpametat pumān vipāpmā virajo vimṛtyuḥ

हिन्दी अर्थ

नित्य, विभु, सर्वगत, अति सूक्ष्म, भीतर-बाहर शून्य और अपने से अभिन्न जानकर, जिसने अपने इस स्वरूप को भली-भाँति जान लिया, वह पुरुष पाप-रहित, निर्मल और अमर होकर

English

"eternal, all-pervading, omnipresent, very subtle, empty of inside and outside, non-different from oneself — a man who has rightly known this own form of himself,"

अध्याय 1

श्लोक 222

विशोक आनन्दघनो विपश्चित् स्वयं कुतश्चिन्न बिभेति कश्चित् ।नान्योऽस्ति पन्था भवबन्धमुक्तेः विना स्वतत्त्वावगमं मुमुक्षोः

viśoka ānandaghano vipaścit svayaṃ kutaścinna bibheti kaścit | nānyo'sti panthā bhavabandhamukteḥ vinā svatattvāvagamaṃ mumukṣoḥ

हिन्दी अर्थ

शोक-रहित, आनन्द-घन, ज्ञानी बन जाता है; वह स्वयं किसी से नहीं डरता। मुमुक्षु के लिए अपने तत्त्व को जाने बिना संसार-बन्धन से मुक्ति का दूसरा कोई मार्ग नहीं।

English

"becomes free from sin, stain and death, free from sorrow, a mass of bliss, a knower; he fears nothing from anything. There is no other way for the seeker of liberation from the bonds of worldly existence than knowing his own truth."

अध्याय 1

श्लोक 223

ब्रह्माभिन्नत्वविज्ञानं भवमोक्षस्य कारणम् ।येनाद्वितीयमानन्दं ब्रह्म सम्पद्यते बुधैः

brahmābhinnatvavijñānaṃ bhavamokṣasya kāraṇam | yenādvitīyamānandaṃ brahma sampadyate budhaiḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्म से अभिन्नता का विज्ञान ही भवमोक्ष का कारण है, जिससे विद्वान अद्वितीय आनन्द-रूप ब्रह्म को प्राप्त होते हैं।

English

"The knowledge of one's non-difference from Brahman is the cause of release from worldly existence, by which the wise attain Brahman, the non-dual bliss."

अध्याय 1

श्लोक 224

सम्पद्यते बुधः ब्रह्मभूतस्तु संसृत्यै विद्वान्नावर्तते पुनः ।विज्ञातव्यमतः सम्यग्ब्रह्माभिन्नत्वमात्मनः

sampadyate budhaḥ brahmabhūtastu saṃsṛtyai vidvānnāvartate punaḥ | vijñātavyamataḥ samyagbrahmābhinnatvamātmanaḥ

हिन्दी अर्थ

ब्रह्म-भूत विद्वान संसार में फिर नहीं लौटता; इसलिए आत्मा की ब्रह्म से अभिन्नता को भली-भाँति जानना चाहिए।

English

"One who has become Brahman does not return to worldly existence; therefore the non-difference of the Self from Brahman must be rightly known."

अध्याय 1

श्लोक 225

सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्म विशुद्धं परं स्वतःसिद्धम् ।नित्यानन्दैकरसं प्रत्यगभिन्नं निरन्तरं जयति

satyaṃ jñānamanantaṃ brahma viśuddhaṃ paraṃ svataḥsiddham | nityānandaikarasaṃ pratyagabhinnaṃ nirantaraṃ jayati

हिन्दी अर्थ

सत्य, ज्ञान, अनन्त, विशुद्ध, परम, स्वतःसिद्ध, नित्य आनन्द के एकरस, प्रत्यगात्मा से अभिन्न, निरन्तर ब्रह्म की जय हो।

English

"Brahman — truth, knowledge, infinite, pure, supreme, self-established, of one taste of eternal bliss, non-different from the inner Self, unbroken — is victorious."

अध्याय 1

श्लोक 226

सदिदं परमाद्वैतं स्वस्मादन्यस्य वस्तुनोऽभावात् ।न ह्यन्यदस्ति किञ्चित् सम्यक् परमार्थतत्त्वबोधदशायाम्

sadidaṃ paramādvaitaṃ svasmādanyasya vastuno'bhāvāt | na hyanyadasti kiñcit samyak paramārthatattvabodhadaśāyām

हिन्दी अर्थ

अपने से भिन्न किसी वस्तु के अभाव के कारण यह सत् परम अद्वैत है; परमार्थ-तत्त्व के सम्यक् बोध की दशा में दूसरा कुछ भी नहीं है।

English

"This is the supreme non-duality, since there is nothing else apart from itself. Nothing else at all exists, in the state of right knowledge of the ultimate truth."

अध्याय 1

श्लोक 227

परतत्त्वबोधसुदशायाम् यदिदं सकलं विश्वं नानारूपं प्रतीतमज्ञानात् ।तत्सर्वं ब्रह्मैव प्रत्यस्ताशेषभावनादोषम्

paratattvabodhasudaśāyām yadidaṃ sakalaṃ viśvaṃ nānārūpaṃ pratītamajñānāt | tatsarvaṃ brahmaiva pratyastāśeṣabhāvanādoṣam

हिन्दी अर्थ

परतत्त्व-बोध की सुन्दर दशा में — यह जो सम्पूर्ण विश्व अज्ञान से अनेक रूपों में प्रतीत होता है, वह सब सब भावना-दोषों के हट जाने पर ब्रह्म ही है।

English

"This whole universe, appearing in many forms through ignorance — all that is only Brahman, when the fault of every false imagination has been cast away."

अध्याय 1

श्लोक 228

मृत्कार्यभूतोऽपि मृदो न भिन्नः कुम्भोऽस्ति सर्वत्र तु मृत्स्वरूपात् ।न कुम्भरूपं पृथगस्ति कुम्भः कुतो मृषा कल्पितनाममात्रः

mṛtkāryabhūto'pi mṛdo na bhinnaḥ kumbho'sti sarvatra tu mṛtsvarūpāt | na kumbharūpaṃ pṛthagasti kumbhaḥ kuto mṛṣā kalpitanāmamātraḥ

हिन्दी अर्थ

घड़ा मिट्टी का कार्य होने पर भी मिट्टी से भिन्न नहीं है; सर्वत्र वह मिट्टी का ही स्वरूप है। घड़े का रूप अलग नहीं है; तो घड़ा केवल झूठा कल्पित नाम ही है।

English

"A pot, though an effect of clay, is not different from clay; everywhere it is only the nature of clay. The form of a pot exists nowhere apart; so how is a pot anything but a name falsely imagined?"

अध्याय 1

श्लोक 229

केनापि मृद्भिन्नतया स्वरूपं घटस्य सन्दर्शयितुं न शक्यते ।अतो घटः कल्पित एव मोहान्मृदेव सत्यं परमार्थभूतम्

kenāpi mṛdbhinnatayā svarūpaṃ ghaṭasya sandarśayituṃ na śakyate | ato ghaṭaḥ kalpita eva mohānmṛdeva satyaṃ paramārthabhūtam

हिन्दी अर्थ

घड़े का स्वरूप मिट्टी से भिन्न दिखाने में कोई समर्थ नहीं; इसलिए घड़ा मोह से कल्पित ही है — मिट्टी ही सत्य, परमार्थ-रूप है।

English

"No one can show the pot as something different from clay; therefore the pot is only imagined through delusion — clay alone is true, the ultimate reality."

अध्याय 1

श्लोक 230

सद्ब्रह्मकार्यं सकलं सदेवं तन्मात्रमेतन्न ततोऽन्यदस्ति ।सन्मात्रमेतन्न अस्तीति यो वक्ति न तस्य मोहो विनिर्गतो निद्रितवत्प्रजल्पः

sadbrahmakāryaṃ sakalaṃ sadevaṃ tanmātrametanna tato'nyadasti | sanmātrametanna astīti yo vakti na tasya moho vinirgato nidritavatprajalpaḥ

हिन्दी अर्थ

सत्-ब्रह्म का सारा कार्य सत् ही है, केवल वही है, उससे भिन्न कुछ नहीं। जो कहता है कि ‘यह सत् नहीं है’ उसका मोह गया नहीं; वह सोए हुए की तरह बड़बड़ाता है।

English

"Thus the whole effect of Brahman is the Real alone; it is only that, nothing else. He who says 'it is not' — his delusion is not gone; he babbles like one asleep."

अध्याय 1

श्लोक 231

ब्रह्मैवेदं विश्वमित्येव वाणी श्रौती ब्रूतेऽथर्वनिष्ठा वरिष्ठा ।तस्मादेतद्ब्रह्ममात्रं हि विश्वं नाधिष्ठानाद्भिन्नताऽऽरोपितस्य

brahmaivedaṃ viśvamityeva vāṇī śrautī brūte'tharvaniṣṭhā variṣṭhā | tasmādetadbrahmamātraṃ hi viśvaṃ nādhiṣṭhānādbhinnatā''ropitasya

हिन्दी अर्थ

‘यह विश्व ब्रह्म ही है’ — ऐसा अथर्व-निष्ठ श्रेष्ठ श्रुति-वाणी कहती है; इसलिए यह विश्व केवल ब्रह्म ही है; आरोपित वस्तु अधिष्ठान से भिन्न नहीं होती।

English

"'All this universe is Brahman' — so speaks the excellent voice of scripture, rooted in the Atharva Veda. Therefore this universe is Brahman alone; what is superimposed is not different from its substratum."

अध्याय 1

श्लोक 232

सत्यं यदि स्याज्जगदेतदात्मनोऽ नन्तत्त्वहानिर्निगमाप्रमाणता ।असत्यवादित्वमपीशितुः स्यान्नैतत्त्रयं साधु हितं महात्मनाम्

satyaṃ yadi syājjagadetadātmano' nantattvahānirnigamāpramāṇatā | asatyavāditvamapīśituḥ syānnaitattrayaṃ sādhu hitaṃ mahātmanām

हिन्दी अर्थ

यदि यह जगत सत्य होता तो आत्मा की अनन्तता की हानि, वेदों की अप्रमाणता और ईश्वर की असत्यवादिता — ये तीनों दोष होते; महात्माओं के लिए ये तीनों स्वीकार्य और हितकर नहीं।

English

"If the universe were real, the infinity of the Self would be lost, the Vedas would lose authority, and the Lord would be guilty of falsehood — none of these three is acceptable to the great."

अध्याय 1

श्लोक 233

ईश्वरो वस्तुतत्त्वज्ञो न चाहं तेष्ववस्थितः ।न च मत्स्थानि भूतानीत्येवमेव व्यचीक्लृपत्

īśvaro vastutattvajño na cāhaṃ teṣvavasthitaḥ | na ca matsthāni bhūtānītyevameva vyacīklṛpat

हिन्दी अर्थ

वस्तु-तत्त्व को जानने वाले ईश्वर ने ऐसा कहा — ‘मैं उनमें स्थित नहीं हूँ और भूत मुझमें स्थित नहीं हैं।’

English

"'The Lord, who knows the truth of things, says: I do not abide in them, and beings do not abide in me' — thus (He) declared."

अध्याय 1

श्लोक 234

व्यचीकथत् यदि सत्यं भवेद्विश्वं सुषुप्तावुपलभ्यताम् ।यन्नोपलभ्यते किञ्चिदतोऽसत्स्वप्नवन्मृषा

vyacīkathat yadi satyaṃ bhavedviśvaṃ suṣuptāvupalabhyatām | yannopalabhyate kiñcidato'satsvapnavanmṛṣā

हिन्दी अर्थ

‘यदि विश्व सत्य होता, तो सुषुप्ति में भी उसकी उपलब्धि होती; चूँकि वहाँ कुछ भी उपलब्ध नहीं होता, इसलिए यह स्वप्न की भाँति असत् और मिथ्या है।’

English

"If the universe were real, let it be perceived in deep sleep; since nothing is perceived there, it is unreal, false like a dream."

अध्याय 1

श्लोक 235

अतः पृथङ्नास्ति जगत्परात्मनः पृथक्प्रतीतिस्तु मृषा गुणादिवत् ।गुणाहिवत् आरोपितस्यास्ति किमर्थवत्ताऽधिष्ठानमाभाति तथा भ्रमेण

ataḥ pṛthaṅnāsti jagatparātmanaḥ pṛthakpratītistu mṛṣā guṇādivat | guṇāhivat āropitasyāsti kimarthavattā'dhiṣṭhānamābhāti tathā bhrameṇa

हिन्दी अर्थ

इसलिए जगत परमात्मा से अलग नहीं है; उसका अलग प्रतीत होना रस्सी में सर्प के गुण की तरह मिथ्या है। आरोपित की क्या सार्थकता? अधिष्ठान ही भ्रम से वैसा भासता है।

English

"Therefore the world is not separate from the Supreme Self; its being perceived as separate is false, like a quality of the rope-snake. What reality has the superimposed? The substratum shines thus through delusion."

अध्याय 1

श्लोक 236

भ्रान्तस्य यद्यद्भ्रमतः प्रतीतं ब्रह्मैव तत्तद्रजतं हि शुक्तिः ।इदन्तया ब्रह्म सदैव रूप्यते त्वारोपितं ब्रह्मणि नाममात्रम्

bhrāntasya yadyadbhramataḥ pratītaṃ brahmaiva tattadrajataṃ hi śuktiḥ | idantayā brahma sadaiva rūpyate tvāropitaṃ brahmaṇi nāmamātram

हिन्दी अर्थ

भ्रान्त पुरुष को भ्रम से जो-जो प्रतीत होता है, वह ब्रह्म ही है, जैसे सीप ही चाँदी है; ब्रह्म सदा ‘यह’ रूप से निर्दिष्ट होता है, जबकि ब्रह्म में आरोपित वस्तु केवल नाम है।

English

"Whatever is perceived by a deluded man through delusion is only Brahman, as the silver is the shell; Brahman is always taken as 'this,' while what is superimposed on Brahman is a mere name."

अध्याय 1

श्लोक 237

अतः परं ब्रह्म सदद्वितीयं विशुद्धविज्ञानघनं निरञ्जनम् ।प्रशान्तमाद्यन्तविहीनमक्रियं निरन्तरानन्दरसस्वरूपम्

ataḥ paraṃ brahma sadadvitīyaṃ viśuddhavijñānaghanaṃ nirañjanam | praśāntamādyantavihīnamakriyaṃ nirantarānandarasasvarūpam

हिन्दी अर्थ

‘इससे परे परब्रह्म है — सत्, अद्वितीय, विशुद्ध विज्ञान-घन, निरंजन, प्रशान्त, आदि-अन्त से रहित, अक्रिय और निरन्तर आनन्द-रस-स्वरूप;’

English

"Beyond this is Brahman, real, non-dual, a mass of pure knowledge, stainless, tranquil, without beginning or end, actionless, of the nature of the taste of unbroken bliss —"

अध्याय 1

श्लोक 238

निरस्तमायाकृतसर्वभेदं नित्यं सुखं निष्कलमप्रमेयम् ।नित्यं ध्रुवं अरूपमव्यक्तमनाख्यमव्ययं ज्योतिः स्वयं किञ्चिदिदं चकास्ति

nirastamāyākṛtasarvabhedaṃ nityaṃ sukhaṃ niṣkalamaprameyam | nityaṃ dhruvaṃ arūpamavyaktamanākhyamavyayaṃ jyotiḥ svayaṃ kiñcididaṃ cakāsti

हिन्दी अर्थ

‘माया द्वारा किए गए सब भेदों से रहित, नित्य सुख-स्वरूप, निष्कल, अप्रमेय, नित्य, ध्रुव, अरूप, अव्यक्त, अनाम, अव्यय और स्वयं-ज्योति — ऐसा कोई अनिर्वचनीय तत्त्व प्रकाशित होता है।’

English

"free of all the differences made by Maya, eternal happiness, without parts, immeasurable, eternal, steady, formless, unmanifest, nameless, imperishable, self-luminous — shining as something."

अध्याय 1

श्लोक 239

ज्ञातृज्ञेयज्ञानशून्यमनन्तं निर्विकल्पकम् ।केवलाखण्डचिन्मात्रं परं तत्त्वं विदुर्बुधाः

jñātṛjñeyajñānaśūnyamanantaṃ nirvikalpakam | kevalākhaṇḍacinmātraṃ paraṃ tattvaṃ vidurbudhāḥ

हिन्दी अर्थ

ज्ञाता, ज्ञेय और ज्ञान से रहित, अनन्त, निर्विकल्प, केवल अखण्ड चिन्मात्र — इसी को विद्वान परम तत्त्व जानते हैं।

English

"Devoid of knower, known and knowledge, infinite, free of alternatives, mere undivided consciousness — this the wise know as the supreme truth."

अध्याय 1

श्लोक 240

अहेयमनुपादेयं मनोवाचामगोचरम् ।अप्रमेयमनाद्यन्तं ब्रह्म पूर्णमहं महः

aheyamanupādeyaṃ manovācāmagocaram | aprameyamanādyantaṃ brahma pūrṇamahaṃ mahaḥ

हिन्दी अर्थ

जो न त्याज्य है, न ग्राह्य; मन-वाणी से अगोचर, अप्रमेय, आदि-अन्त-रहित ब्रह्म है — वही पूर्ण महान तेज मैं हूँ।

English

"Not to be rejected, not to be taken up, beyond the reach of mind and speech, immeasurable, without beginning or end — Brahman, the full, great light, am I."

अध्याय 1

श्लोक 241

तत्त्वम्पदाभ्यामभिधीयमानयोः ब्रह्मात्मनोः शोधितयोर्यदीत्थम् ।श्रुत्या तयोस्तत्त्वमसीति सम्यग् एकत्वमेव प्रतिपाद्यते मुहुः

tattvampadābhyāmabhidhīyamānayoḥ brahmātmanoḥ śodhitayoryadīttham | śrutyā tayostattvamasīti samyag ekatvameva pratipādyate muhuḥ

हिन्दी अर्थ

‘तत्’ और ‘त्वम्’ पदों से कहे गए ब्रह्म और आत्मा के अर्थ जब इस प्रकार शोधित हो जाते हैं, तब ‘तत्त्वमसि’ श्रुति उनकी एकता को ही भली-भाँति बार-बार प्रतिपादित करती है।

English

When the meanings of the words "that" and "thou" are thus purified, Brahman and the Self, the scripture, by "That thou art," repeatedly teaches their oneness rightly.

अध्याय 1

श्लोक 242

एक्यं तयोर्लक्षितयोर्न वाच्ययोः निगद्यतेऽन्योन्यविरुद्धधर्मिणोः ।खद्योतभान्वोरिव राजभृत्ययोः कूपाम्बुराश्योः परमाणुमेर्वोः

ekyaṃ tayorlakṣitayorna vācyayoḥ nigadyate'nyonyaviruddhadharmiṇoḥ | khadyotabhānvoriva rājabhṛtyayoḥ kūpāmburāśyoḥ paramāṇumervoḥ

हिन्दी अर्थ

परस्पर-विरोधी धर्मों वाले उन दोनों की एकता वाच्यार्थ से नहीं, लक्ष्यार्थ से कही जाती है — जैसे जुगनू और सूर्य, राजा और सेवक, कुएँ और समुद्र, परमाणु और मेरु की।

English

Their oneness is expressed through the implied, not the literal, meanings of the two whose apparent attributes are contradictory — like a firefly and the sun, a king and his servant, a well and the ocean, an atom and Mount Meru.

अध्याय 1

श्लोक 243

तयोर्विरोधोऽयमुपाधिकल्पितो न वास्तवः कश्चिदुपाधिरेषः ।ईशस्य माया महदादिकारणं जीवस्य कार्यं शृणु पञ्चकोशम्

tayorvirodho'yamupādhikalpito na vāstavaḥ kaścidupādhireṣaḥ | īśasya māyā mahadādikāraṇaṃ jīvasya kāryaṃ śṛṇu pañcakośam

हिन्दी अर्थ

उन दोनों का यह विरोध उपाधि से कल्पित है, वास्तविक नहीं; यह केवल उपाधि है। ईश्वर की उपाधि माया है, जो महत् आदि का कारण है; जीव की उपाधि कार्य है — पाँच कोश; सुनो।

English

This contradiction between them is imagined through the adjunct, not real; it is just the adjunct. The Lord's adjunct is Maya, the cause beginning with the Great Principle; the soul's is the effect — hear: the five sheaths.

अध्याय 1

श्लोक 244

पञ्चकोशाः एतावुपाधी परजीवयोस्तयोः सम्यङ्निरासे न परो न जीवः ।राज्यं नरेन्द्रस्य भटस्य खेटक्स्तयोरपोहे न भटो न राजा

pañcakośāḥ etāvupādhī parajīvayostayoḥ samyaṅnirāse na paro na jīvaḥ | rājyaṃ narendrasya bhaṭasya kheṭakstayorapohe na bhaṭo na rājā

हिन्दी अर्थ

परमात्मा और जीव की इन दोनों उपाधियों के भली-भाँति हट जाने पर न परमात्मा रहता है न जीव — जैसे राजा के राज्य और सैनिक की ढाल के हट जाने पर न सैनिक रहता है न राजा।

English

When these two adjuncts of the Supreme and the soul are entirely removed, there is neither Supreme nor soul — as, when the king's kingdom and the soldier's shield are taken away, there is neither soldier nor king.

अध्याय 1

श्लोक 245

अथात आदेश इति श्रुतिः स्वयं निषेधति ब्रह्मणि कल्पितं द्वयम् ।श्रुतिप्रमाणानुगृहीतबोधात्तयोर्निरासः करणीय एव

athāta ādeśa iti śrutiḥ svayaṃ niṣedhati brahmaṇi kalpitaṃ dvayam | śrutipramāṇānugṛhītabodhāttayornirāsaḥ karaṇīya eva

हिन्दी अर्थ

‘अब इसलिए आदेश है’ — श्रुति स्वयं ब्रह्म में कल्पित द्वैत का निषेध करती है; श्रुति-प्रमाण से पुष्ट बोध द्वारा उन दोनों का निराकरण करना ही चाहिए।

English

"Now therefore the teaching" — the scripture itself denies the duality imagined in Brahman. By the knowledge upheld by the authority of scripture, the removal of the two must be accomplished.

अध्याय 1

श्लोक 246

नेदं नेदं कल्पितत्वान्न सत्यं रज्जुदृष्टव्यालवत्स्वप्नवच्च ।रज्जौ इत्थं दृश्यं साधुयुक्त्या व्यपोह्य ज्ञेयः पश्चादेकभावस्तयोर्यः

nedaṃ nedaṃ kalpitatvānna satyaṃ rajjudṛṣṭavyālavatsvapnavacca | rajjau itthaṃ dṛśyaṃ sādhuyuktyā vyapohya jñeyaḥ paścādekabhāvastayoryaḥ

हिन्दी अर्थ

‘यह नहीं, यह नहीं’ — कल्पित होने से सत्य नहीं, जैसे रस्सी में दिखा साँप या स्वप्न। उत्तम युक्ति से इस दृश्य को हटाकर बाद में उन दोनों की एकता जाननी चाहिए।

English

"Not this, not this" — because it is imagined it is not real, like a snake seen in a rope, or like a dream. Having removed what is seen, by sound reasoning, the identity of the two (Brahman and the Self) is to be known afterward.

अध्याय 1

श्लोक 247

ततस्तु तौ लक्षणया सुलक्ष्यौ तयोरखण्डैकरसत्वसिद्धये ।नालं जहत्या न तथाऽजहत्या किन्तूभयार्थात्मिकयैव भाव्यम्

tatastu tau lakṣaṇayā sulakṣyau tayorakhaṇḍaikarasatvasiddhaye | nālaṃ jahatyā na tathā'jahatyā kintūbhayārthātmikayaiva bhāvyam

हिन्दी अर्थ

फिर वे दोनों लक्षणा से भली-भाँति लक्षित होते हैं; उनकी अखण्ड एकरसता की सिद्धि के लिए न जहत्-लक्षणा पर्याप्त है, न अजहत्-लक्षणा; बल्कि दोनों अर्थों वाली (जहदजहत्) लक्षणा से ही भावना करनी चाहिए।

English

Then the two, well indicated by implication, are to be understood in their undivided oneness; neither the giving-up implication nor the not-giving-up implication suffices; it must be a combination of both.

अध्याय 1

श्लोक 248

भयार्थैकतयैव स देवदत्तोऽयमितीह चैकता विरुद्धधर्मांशमपास्य कथ्यते ।यथा तथा तत्त्वमसीतिवाक्ये विरुद्धधर्मानुभयत्र हित्वा

bhayārthaikatayaiva sa devadatto'yamitīha caikatā viruddhadharmāṃśamapāsya kathyate | yathā tathā tattvamasītivākye viruddhadharmānubhayatra hitvā

हिन्दी अर्थ

जैसे ‘यह वही देवदत्त है’ में विरोधी धर्म-अंश को त्यागकर एकता कही जाती है, वैसे ही ‘तत्त्वमसि’ वाक्य में दोनों ओर के विरोधी धर्मों को त्यागकर —

English

As in "This is that Devadatta," oneness is stated by setting aside the parts with contradictory attributes, so in the sentence "That thou art" one should set aside the contradictory attributes on both sides.

अध्याय 1

श्लोक 249

संलक्ष्य चिन्मात्रतया सदात्मनोः अखण्डभावः परिचीयते बुधैः ।एवं महावाक्यशतेन कथ्यते ब्रह्मात्मनोरैक्यमखण्डभावः

saṃlakṣya cinmātratayā sadātmanoḥ akhaṇḍabhāvaḥ paricīyate budhaiḥ | evaṃ mahāvākyaśatena kathyate brahmātmanoraikyamakhaṇḍabhāvaḥ

हिन्दी अर्थ

दोनों में सत्-आत्मा को चिन्मात्र के रूप में लक्षित करके विद्वान अखण्ड भाव को पहचानते हैं। इस प्रकार सैकड़ों महावाक्यों से ब्रह्म और आत्मा की अखण्ड एकता कही जाती है।

English

Having recognised, by pure consciousness alone, the real Self in both, the wise know the undivided state. Thus, by hundreds of great sayings, the oneness of Brahman and the Self, the undivided state, is taught.

अध्याय 1

श्लोक 250

अस्थूलमित्येतदसन्निरस्य सिद्धं स्वतो व्योमवदप्रतर्क्यम् ।अतो मृषामात्रमिदं प्रतीतं जहीहि यत्स्वात्मतया गृहीतम् ।ब्रह्माहमित्येव विशुद्धबुद्ध्या विद्धि स्वमात्मानमखण्डबोधम्

asthūlamityetadasannirasya siddhaṃ svato vyomavadapratarkyam | ato mṛṣāmātramidaṃ pratītaṃ jahīhi yatsvātmatayā gṛhītam | brahmāhamityeva viśuddhabuddhyā viddhi svamātmānamakhaṇḍabodham

हिन्दी अर्थ

‘अस्थूल’ आदि वाक्यों से असत् का निषेध करके आत्मा स्वतः सिद्ध और आकाश की तरह अप्रतर्क्य है। इसलिए इस प्रतीत होने वाले मिथ्या को, जिसे तुमने अपना आत्मा मान रखा है, त्याग दो; शुद्ध बुद्धि से ‘मैं ब्रह्म हूँ’ ऐसा अपने अखण्ड-बोध आत्मा को जानो।

English

Having rejected the unreal by "not gross" and the like, the Self is established by itself, unthinkable like space. Therefore give up this appearing, merely false thing which you have taken as your self. By pure understanding know your own Self as "I am Brahman," of undivided knowledge.

अध्याय 1

श्लोक 251

मृत्कार्यं सकलं घटादि सततं मृन्मात्रमेवाहितं तद्वत्सज्जनितं सदात्मकमिदं सन्मात्रमेवाखिलम् ।यस्मान्नास्ति सतः परं किमपि तत्सत्यं स आत्मा स्वयं तस्मात्तत्त्वमसि प्रशान्तममलं ब्रह्माद्वयं यत्परम्

mṛtkāryaṃ sakalaṃ ghaṭādi satataṃ mṛnmātramevāhitaṃ tadvatsajjanitaṃ sadātmakamidaṃ sanmātramevākhilam | yasmānnāsti sataḥ paraṃ kimapi tatsatyaṃ sa ātmā svayaṃ tasmāttattvamasi praśāntamamalaṃ brahmādvayaṃ yatparam

हिन्दी अर्थ

मिट्टी का सारा कार्य घड़े आदि सदा केवल मिट्टी ही हैं; वैसे ही सत् से उत्पन्न यह सब सत्-स्वरूप है, केवल सत् ही है। चूँकि सत् से परे कुछ भी नहीं, वही सत्य आत्मा स्वयं है; इसलिए तुम वही हो — शान्त, निर्मल, अद्वय परम ब्रह्म।

English

As all effects of clay, such as pots, are always only clay, so all this, born of the Real, is only the Real; since there is nothing whatever beyond the Real, that Real is the Self itself; therefore you are That — the tranquil, stainless Brahman, non-dual, the supreme.

अध्याय 1

श्लोक 252

निद्राकल्पितदेशकालविषयज्ञात्रादि सर्वं यथा मिथ्या तद्वदिहापि जाग्रति जगत्स्वाज्ञानकार्यत्वतः ।यस्मादेवमिदं शरीरकरणप्राणाहमाद्यप्यसत् तस्मात्तत्त्वमसि प्रशान्तममलं ब्रह्माद्वयं यत्परम्

nidrākalpitadeśakālaviṣayajñātrādi sarvaṃ yathā mithyā tadvadihāpi jāgrati jagatsvājñānakāryatvataḥ | yasmādevamidaṃ śarīrakaraṇaprāṇāhamādyapyasat tasmāttattvamasi praśāntamamalaṃ brahmādvayaṃ yatparam

हिन्दी अर्थ

जैसे निद्रा में कल्पित देश, काल, विषय, ज्ञाता आदि सब मिथ्या है, वैसे ही यहाँ जाग्रत् में भी जगत अपने अज्ञान का कार्य होने से मिथ्या है। चूँकि इस प्रकार शरीर, इन्द्रिय, प्राण और अहंकार आदि भी असत् हैं, इसलिए तुम वही हो — शान्त, निर्मल, अद्वय परम ब्रह्म।

English

As all that belongs to a dream — place, time, objects, knower and the rest — is false, so in waking too the world is an effect of one's own ignorance. Since thus this body, organs, breath and ego are unreal, therefore you are That — the tranquil, stainless Brahman, non-dual, the supreme.

अध्याय 1

श्लोक 253

यत्र भ्रान्त्या कल्पितं तद्विवेके तत्तन्मात्रं नैव तस्माद्विभिन्नम् ।स्वप्ने नष्टं स्वप्नविश्वं विचित्रं स्वस्माद्भिन्नं किन्नु दृष्टं प्रबोधे

yatra bhrāntyā kalpitaṃ tadviveke tattanmātraṃ naiva tasmādvibhinnam | svapne naṣṭaṃ svapnaviśvaṃ vicitraṃ svasmādbhinnaṃ kinnu dṛṣṭaṃ prabodhe

हिन्दी अर्थ

जो भ्रान्ति से कल्पित है, विवेक होने पर वह उसी (अधिष्ठान) मात्र है, उससे भिन्न नहीं। स्वप्न में नष्ट हुआ विचित्र स्वप्न-विश्व जागने पर क्या अपने से भिन्न दिखाई देता है?

English

What is imagined through delusion is, on discrimination, only that (substratum) and not different from it. The manifold dream-universe vanished in dream — is it seen as different from oneself on waking?

अध्याय 1

श्लोक 254

जातिनीतिकुलगोत्रदूरगं नामरूपगुणदोषवर्जितम् ।देशकालविषयातिवर्ति यद् ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि

jātinītikulagotradūragaṃ nāmarūpaguṇadoṣavarjitam | deśakālaviṣayātivarti yad brahma tattvamasi bhāvayātmani

हिन्दी अर्थ

जाति, नीति, कुल और गोत्र से परे, नाम, रूप, गुण और दोष से रहित, जो देश, काल और विषयों से परे है—वही ब्रह्म तुम हो, ऐसा अपने अंतःकरण में ध्यान करो।

English

Beyond caste, rule, family and lineage, free of name, form, quality and fault, transcending place, time and object — that Brahman you are; meditate on it in the Self.

अध्याय 1

श्लोक 255

यत्परं सकलवागगोचरं गोचरं विमलबोधचक्षुषः ।शुद्धचिद्घनमनादि वस्तु यद् ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि

yatparaṃ sakalavāgagocaraṃ gocaraṃ vimalabodhacakṣuṣaḥ | śuddhacidghanamanādi vastu yad brahma tattvamasi bhāvayātmani

हिन्दी अर्थ

जो परम सब वाणी का अगोचर है, पर निर्मल बोध-चक्षु का गोचर है; जो शुद्ध चिद्-घन, अनादि वस्तु ब्रह्म है — वही तुम हो; अपने भीतर उसकी भावना करो।

English

That supreme, beyond the reach of all speech, yet within the range of the eye of pure knowledge; the pure, dense consciousness, the beginningless reality — that Brahman you are; meditate on it in the Self.

अध्याय 1

श्लोक 256

षड्भिरूर्मिभिरयोगि योगिहृद्भावितं न करणैर्विभावितम् ।बुद्ध्यवेद्यमनवद्यमस्ति यद् ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि

ṣaḍbhirūrmibhirayogi yogihṛdbhāvitaṃ na karaṇairvibhāvitam | buddhyavedyamanavadyamasti yad brahma tattvamasi bhāvayātmani

हिन्दी अर्थ

जो छह ऊर्मियों से रहित, योगियों के हृदय में भावित, इन्द्रियों द्वारा अज्ञेय, बुद्धि से अवेद्य और निर्दोष है — वही ब्रह्म तुम हो; अपने भीतर उसकी भावना करो।

English

Free from the six waves; contemplated in the hearts of yogis and not by the senses; not known by the intellect, blameless — that Brahman you are; meditate on it in the Self.

अध्याय 1

श्लोक 257

भ्रान्तिकल्पितजगत्कलाश्रयं स्वाश्रयं च सदसद्विलक्षणम् ।निष्कलं निरुपमानवद्धि यद् ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि

bhrāntikalpitajagatkalāśrayaṃ svāśrayaṃ ca sadasadvilakṣaṇam | niṣkalaṃ nirupamānavaddhi yad brahma tattvamasi bhāvayātmani

हिन्दी अर्थ

जो भ्रान्ति से कल्पित जगत की कलाओं का आश्रय, अपना ही आश्रय, सत्-असत् से विलक्षण, निष्कल और उपमा-रहित है — वही ब्रह्म तुम हो; अपने भीतर उसकी भावना करो।

English

The support of the parts of the universe imagined through delusion, its own support, distinct from being and non-being, without parts, without comparison — that Brahman you are; meditate on it in the Self.

अध्याय 1

श्लोक 258

जन्मवृद्धिपरिणत्यपक्षयव्याधिनाशनविहीनमव्ययम् ।विश्वसृष्ट्यवविघातकारणं ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि

janmavṛddhipariṇatyapakṣayavyādhināśanavihīnamavyayam | viśvasṛṣṭyavavighātakāraṇaṃ brahma tattvamasi bhāvayātmani

हिन्दी अर्थ

जो जन्म, वृद्धि, परिणाम, क्षय, रोग और नाश से रहित, अविनाशी है और विश्व की सृष्टि, स्थिति और संहार का कारण है — वही ब्रह्म तुम हो; अपने भीतर उसकी भावना करो।

English

Devoid of birth, growth, transformation, decay, disease and death, imperishable, the cause of the creation, maintenance and dissolution of the universe — that Brahman you are; meditate on it in the Self.

अध्याय 1

श्लोक 259

अस्तभेदमनपास्तलक्षणं निस्तरङ्गजलराशिनिश्चलम् ।नित्यमुक्तमविभक्तमूर्ति यद् ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि

astabhedamanapāstalakṣaṇaṃ nistaraṅgajalarāśiniścalam | nityamuktamavibhaktamūrti yad brahma tattvamasi bhāvayātmani

हिन्दी अर्थ

जो भेदों से रहित है, जिसके स्वरूप-लक्षण कभी निरस्त नहीं होते, जो तरंग-रहित जल-राशि की भाँति निश्चल है, नित्य-मुक्त और अविभक्त-मूर्ति है — वह ब्रह्म तुम हो; अपने भीतर इसका ध्यान करो।

English

Free of differences, its characteristics undenied, motionless like a waveless ocean, ever free, of undivided form — that Brahman you are; meditate on it in the Self.

अध्याय 1

श्लोक 260

एकमेव सदनेककारणं कारणान्तरनिरास्यकारणम् ।सकारणम् कार्यकारणविलक्षणं स्वयं ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि

ekameva sadanekakāraṇaṃ kāraṇāntaranirāsyakāraṇam | sakāraṇam kāryakāraṇavilakṣaṇaṃ svayaṃ brahma tattvamasi bhāvayātmani

हिन्दी अर्थ

जो एक ही सत् है और अनेक का कारण है, जो अन्य कारणों का निराकरण करने वाला स्वयं अकारण है, कार्य और कारण से विलक्षण — वही ब्रह्म तुम हो; अपने भीतर उसकी भावना करो।

English

One alone, the real, the cause of the many, the cause that removes any other cause, itself without cause, distinct from cause and effect — that Brahman you are; meditate on it in the Self.

अध्याय 1

श्लोक 261

निर्विकल्पकमनल्पमक्षरं यत्क्षराक्षरविलक्षणं परम् ।नित्यमव्ययसुखं निरञ्जनं ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि

nirvikalpakamanalpamakṣaraṃ yatkṣarākṣaravilakṣaṇaṃ param | nityamavyayasukhaṃ nirañjanaṃ brahma tattvamasi bhāvayātmani

हिन्दी अर्थ

जो निर्विकल्प, महान, अक्षर और क्षर-अक्षर से विलक्षण परम है, नित्य, अव्यय सुख वाला और निरंजन है — वही ब्रह्म तुम हो; अपने भीतर उसकी भावना करो।

English

Free of alternatives, great, imperishable, distinct from the perishable and the imperishable, supreme, of eternal, unchanging happiness, stainless — that Brahman you are; meditate on it in the Self.

अध्याय 1

श्लोक 262

यद्विभाति सदनेकधा भ्रमान्नामरूपगुणविक्रियात्मना ।हेमवत्स्वयमविक्रियं सदा ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि

yadvibhāti sadanekadhā bhramānnāmarūpaguṇavikriyātmanā | hemavatsvayamavikriyaṃ sadā brahma tattvamasi bhāvayātmani

हिन्दी अर्थ

जो भ्रम से नाम, रूप, गुण और विकार के रूप में अनेक प्रकार से भासता है, किन्तु सोने की तरह स्वयं सदा अविकारी है — वही ब्रह्म तुम हो; अपने भीतर उसकी भावना करो।

English

That which, through delusion, shines as manifold through name, form, quality and change, yet itself is always unchanged like gold — that Brahman you are; meditate on it in the Self.

अध्याय 1

श्लोक 263

यच्चकास्त्यनपरं परात्परं प्रत्यगेकरसमात्मलक्षणम् ।सत्यचित्सुखमनन्तमव्ययं ब्रह्म तत्त्वमसि भावयात्मनि

yaccakāstyanaparaṃ parātparaṃ pratyagekarasamātmalakṣaṇam | satyacitsukhamanantamavyayaṃ brahma tattvamasi bhāvayātmani

हिन्दी अर्थ

जो प्रकाशित होता है, जिससे परे कुछ नहीं, जो परे से भी परे, प्रत्यक्, एकरस और आत्म-लक्षण है; सत्य, चित्, सुख, अनन्त और अव्यय है — वही ब्रह्म तुम हो; अपने भीतर उसकी भावना करो।

English

That which shines with nothing beyond it, beyond the beyond, the inner one, of one taste, having the Self as its mark, being-consciousness-bliss, infinite, imperishable — that Brahman you are; meditate on it in the Self.

अध्याय 1

श्लोक 264

उक्तमर्थमिममात्मनि स्वयं भावयेत्प्रथितयुक्तिभिर्धिया ।भावय प्रथित संशयादिरहितं कराम्बुवत् तेन तत्त्वनिगमो भविष्यति

uktamarthamimamātmani svayaṃ bhāvayetprathitayuktibhirdhiyā | bhāvaya prathita saṃśayādirahitaṃ karāmbuvat tena tattvanigamo bhaviṣyati

हिन्दी अर्थ

जो अर्थ कहा गया है, उसकी स्वयं अपने भीतर बुद्धि से प्रसिद्ध युक्तियों द्वारा भावना करे; संशय आदि से रहित होकर, हथेली पर रखे जल की तरह, तब तत्त्व का निश्चय हो जाएगा।

English

Let one contemplate in oneself, with the mind, by well-known reasonings, this matter that has been stated; being free of doubts, like water in the palm, thus the truth of the scriptures will be known.

अध्याय 1

श्लोक 265

सम्बोधमात्रं परिशुद्धतत्त्वं विज्ञाय सङ्घे नृपवच्च सैन्ये ।तदाश्रयः स्वात्मनि सर्वदा स्थितो विलापय ब्रह्मणि विश्वजातम्

sambodhamātraṃ pariśuddhatattvaṃ vijñāya saṅghe nṛpavacca sainye | tadāśrayaḥ svātmani sarvadā sthito vilāpaya brahmaṇi viśvajātam

हिन्दी अर्थ

सम्बोधमात्र शुद्ध तत्त्व को जानकर, जैसे सेना में राजा को जाना जाता है, उसी के आश्रय अपने आत्मा में सदा स्थित रहकर समस्त उत्पन्न जगत को ब्रह्म में विलीन कर दो।

English

Having known the pure truth, mere awareness, as a king (is known) among an army, taking refuge in that and always abiding in the Self, dissolve the whole produced world in Brahman.

अध्याय 1

श्लोक 266

दृश्यजातम् बुद्धौ गुहायां सदसद्विलक्षणं ब्रह्मास्ति सत्यं परमद्वितीयम् ।तदात्मना योऽत्र वसेद्गुहायां पुनर्न तस्याङ्गगुहाप्रवेशः

dṛśyajātam buddhau guhāyāṃ sadasadvilakṣaṇaṃ brahmāsti satyaṃ paramadvitīyam | tadātmanā yo'tra vasedguhāyāṃ punarna tasyāṅgaguhāpraveśaḥ

हिन्दी अर्थ

बुद्धि की गुहा में सत्-असत् से विलक्षण, सत्य, परम, अद्वितीय ब्रह्म है। जो उस रूप होकर यहाँ इस गुहा में रहता है, उसका फिर गर्भ-गुहा में प्रवेश नहीं होता।

English

Brahman exists — real, supreme, non-dual, distinct from being and non-being, in the cave of the intellect. He who here abides in that cave as that (Brahman) has no more entry into the cave of a womb.

अध्याय 1

श्लोक 267

ज्ञाते वस्तुन्यपि बलवती वासनाऽनादिरेषा कर्ता भोक्ताप्यहमिति दृढा याऽस्य संसारहेतुः ।प्रत्यग्दृष्ट्याऽऽत्मनि निवसता सापनेया प्रयत्नान्मुक्तिं प्राहुस्तदिह मुनयो वासनातानवं यत्

jñāte vastunyapi balavatī vāsanā'nādireṣā kartā bhoktāpyahamiti dṛḍhā yā'sya saṃsārahetuḥ | pratyagdṛṣṭyā''tmani nivasatā sāpaneyā prayatnānmuktiṃ prāhustadiha munayo vāsanātānavaṃ yat

हिन्दी अर्थ

वस्तु को जान लेने पर भी यह अनादि बलवती वासना — ‘मैं कर्ता और भोक्ता हूँ’ — जो दृढ़ है और इसके संसार का हेतु है, प्रत्यक्-दृष्टि से आत्मा में निवास करते हुए प्रयत्नपूर्वक हटानी चाहिए; यहाँ मुनि वासना के क्षीण होने को ही मुक्ति कहते हैं।

English

Even when the Reality is known, this beginningless habit-impression, "I am the doer and enjoyer," which is strong, is the cause of worldly existence for him; it must be removed with effort by dwelling in the Self with inward vision. This the sages call liberation: the thinning out of habit-impressions.

स्रोत: https://sanskritdocuments.org/doc_z_misc_shankara/viveknew.itx · प्राप्त 30/9/2026

शास्त्रीय प्रामाणिकता एवं पारदर्शकताSources & Interpretation

स्रोत, संस्करण एवं व्याख्या वर्गीकरण

धर्म ग्रंथ पर मूल शास्त्र, पारंपरिक भाष्य और आधुनिक व्याख्या को पूर्णतः पृथक रखा जाता है ताकि पाठक को किसी भी व्याख्या के शास्त्र होने का भ्रम न हो।

सामग्री वर्गीकरण संकेत (Epistemic Content Labels)

6 स्तरिय प्रमाण व्यवस्था
मूल पाठOriginal text

अपौरुषेय / प्रामाणिक शास्त्र (Primary Canonical Scripture)

मूल संस्कृत, प्राकृत अथवा अवधी श्लोक/मंत्र। यह सर्वोच्च प्रमाण (प्रस्थान) है। इस पाठ में किसी भी आधुनिक व्याख्याकार का हस्तक्षेप नहीं है।

शाब्दिक अनुवादLiteral translation

पदार्थ व अन्वय (Direct Grammatical & Word-for-Word Meaning)

व्याकरणसम्मत प्रत्यक्ष शब्दार्थ (अन्वय)। बिना किसी दार्शनिक संप्रदाय के पूर्वाग्रह के, संस्कृत शब्दों का सटीक भाषांतर।

पारंपरिक भाष्यTraditional commentary

आचार्य परंपरा व टीका (Classical Lineage Commentary)

प्राचीन आचार्य परंपरा (यथा शंकराचार्य, रामानुजाचार्य, मध्वाचार्य, श्रीधर स्वामी) द्वारा विरचित शास्त्रीय भाष्य व टीकाएं।

सरल व्याख्याSimple explanation

भावार्थ व सुबोध प्रबोधन (Accessible Pedagogical Exposition)

आधुनिक जिज्ञासुओं के लिए सरल भाषा में भावार्थ। यह मूल मंत्र नहीं, बल्कि पाठ को सुगम बनाने हेतु संपादकीय व्याख्या है।

आधुनिक चिंतनModern reflection

समसामयिक विमर्श व अनुप्रयोग (Contemporary Application & Analysis)

दार्शनिक, मनोवैज्ञानिक व वैज्ञानिक समरूपताओं पर आधुनिक चिंतन। यह मूल शास्त्र का अंग नहीं है और इसे शास्त्रोक्त सिद्धांत के रूप में नहीं देखा जाना चाहिए।

शोध टिप्पणीResearch note

पांडुलिपि एवं ऐतिहासिक शोध (Critical Apparatus & Manuscript Research)

पांडुलिपि विविधताएं, पाठ-भेद (variant readings), छंद रचना, और ऐतिहासिक व तुलनात्मक भाषावैज्ञानिक शोध। यह शास्त्र का मूल संदेश बदलने हेतु नहीं, बल्कि पाठ की प्रामाणिकता परखने के लिए है।

पाठ-भेद एवं संशोधनVariants & corrections

पाठ-भेद टिप्पणी (Alternative Reading / Variant Notes):

Collated with Sri Sringeri Sharada Peetham critical text.