Kaivalya Pāda

जन्मौषधिमन्त्रतपःसमाधिजाः सिद्धयः॥ 1 ॥

janmauṣadhimantratapaḥsamādhijāḥ siddhayaḥ

जात्यन्तरपरिणामः प्रकृत्यापूरात्॥ 2 ॥

jātyantarapariṇāmaḥ prakṛtyāpūrāt

निमित्तमप्रयोजकं प्रकृतीनां वरणभेदस्तु ततः क्षेत्रिकवत्॥ 3 ॥

nimittamaprayojakaṃ prakṛtīnāṃ varaṇabhedastu tataḥ kṣetrikavat

निर्माणचित्तान्यस्मितामात्रात्॥ 4 ॥

nirmāṇacittānyasmitāmātrāt

प्रवृत्तिभेदे प्रयोजकं चित्तमेकमनेकेषाम्॥ 5 ॥

pravṛttibhede prayojakaṃ cittamekamanekeṣām

तत्र ध्यानजमनाशयम्॥ 6 ॥

tatra dhyānajamanāśayam

कर्माशुक्लाकृष्णं योगिनस्त्रिविधमितरेषाम्॥ 7 ॥

karmāśuklākṛṣṇaṃ yoginastrividhamitareṣām

ततस्तद्विपाकानुगुणानामेवाभिव्यक्तिर्वासनानाम्॥ 8 ॥

tatastadvipākānuguṇānāmevābhivyaktirvāsanānām

जातिदेशकालव्यवहितानामप्यानन्तर्यं स्मृतिसंस्कारयोरेकरूपत्वात्॥ 9 ॥

jātideśakālavyavahitānāmapyānantaryaṃ smṛtisaṃskārayorekarūpatvāt

तासामनादित्वं चाशिषो नित्यत्वात्॥ 10 ॥

tāsāmanāditvaṃ cāśiṣo nityatvāt

हेतुफलाश्रयालम्बनैः सङ्गृहीतत्वादेषामभावे तदभावः॥ 11 ॥

hetuphalāśrayālambanaiḥ saṅgṛhītatvādeṣāmabhāve tadabhāvaḥ

अतीतानागतं स्वरूपतोऽस्त्यध्वभेदाद्धर्माणाम्॥ 12 ॥

atītānāgataṃ svarūpato'styadhvabhedāddharmāṇām

ते व्यक्तसूक्ष्मा गुणात्मानः॥ 13 ॥

te vyaktasūkṣmā guṇātmānaḥ

परिणामैकत्वाद्वस्तुतत्त्वम्॥ 14 ॥

pariṇāmaikatvādvastutattvam

वस्तुसाम्ये चित्तभेदात्तयोर्विभक्तः पन्थाः॥ 15 ॥

vastusāmye cittabhedāttayorvibhaktaḥ panthāḥ

न चैकचित्ततन्त्रं वस्तु तदप्रमाणकं तदा किं स्यात्॥ 16 ॥

na caikacittatantraṃ vastu tadapramāṇakaṃ tadā kiṃ syāt

तदुपरागापेक्षित्वाच्चित्तस्य वस्तु ज्ञाताज्ञातम्॥ 17 ॥

taduparāgāpekṣitvāccittasya vastu jñātājñātam

सदा ज्ञाताश्चित्तवृत्तयस्तत्प्रभोः पुरुषस्यापरिणामित्वात्॥ 18 ॥

sadā jñātāścittavṛttayastatprabhoḥ puruṣasyāpariṇāmitvāt

न तत्स्वाभासं दृश्यत्वात्॥ 19 ॥

na tatsvābhāsaṃ dṛśyatvāt

एकसमये चोभयानवधारणम्॥ 20 ॥

ekasamaye cobhayānavadhāraṇam

चित्तान्तरदृश्ये बुद्धिबुद्धेरतिप्रसङ्गः स्मृतिसङ्करश्च॥ 21 ॥

cittāntaradṛśye buddhibuddheratiprasaṅgaḥ smṛtisaṅkaraśca

चितेरप्रतिसङ्क्रमायास्तदाकारापत्तौ स्वबुद्धिसंवेदनम्॥ 22 ॥

citerapratisaṅkramāyāstadākārāpattau svabuddhisaṃvedanam

द्रष्टृदृश्योपरक्तं चित्तं सर्वार्थम्॥ 23 ॥

draṣṭṛdṛśyoparaktaṃ cittaṃ sarvārtham

तदसङ्ख्येयवासनाभिश्चित्रमपि परार्थं संहत्यकारित्वात्॥ 24 ॥

tadasaṅkhyeyavāsanābhiścitramapi parārthaṃ saṃhatyakāritvāt

विशेषदर्शिन आत्मभावभावनाविनिवृत्तिः॥ 25 ॥

viśeṣadarśina ātmabhāvabhāvanāvinivṛttiḥ

तदा विवेकनिम्नं कैवल्यप्राग्भारं चित्तम्॥ 26 ॥

tadā vivekanimnaṃ kaivalyaprāgbhāraṃ cittam

तच्छिद्रेषु प्रत्ययान्तराणि संस्कारेभ्यः॥ 27 ॥

tacchidreṣu pratyayāntarāṇi saṃskārebhyaḥ

हानमेषां क्लेशवदुक्तम्॥ 28 ॥

hānameṣāṃ kleśavaduktam

प्रसङ्ख्यानेऽप्यकुसीदस्य सर्वथा विवेकख्यातेर्धर्ममेघः समाधिः॥ 29 ॥

prasaṅkhyāne'pyakusīdasya sarvathā vivekakhyāterdharmameghaḥ samādhiḥ

ततः क्लेशकर्मनिवृत्तिः॥ 30 ॥

tataḥ kleśakarmanivṛttiḥ

तदा सर्वावरणमलापेतस्य ज्ञानस्यानन्त्याज्ज्ञेयमल्पम्॥ 31 ॥

tadā sarvāvaraṇamalāpetasya jñānasyānantyājjñeyamalpam

ततः कृतार्थानां परिणामक्रमसमाप्तिर्गुणानाम्॥ 32 ॥

tataḥ kṛtārthānāṃ pariṇāmakramasamāptirguṇānām

क्षणप्रतियोगी परिणामापरान्तनिर्ग्राह्यः क्रमः॥ 33 ॥

kṣaṇapratiyogī pariṇāmāparāntanirgrāhyaḥ kramaḥ

पुरुषार्थशून्यानां गुणानां प्रतिप्रसवः कैवल्यं स्वरूपप्रतिष्ठा वा चितिशक्तिरिति॥ 34 ॥

puruṣārthaśūnyānāṃ guṇānāṃ pratiprasavaḥ kaivalyaṃ svarūpapratiṣṭhā vā citiśaktiriti