Skandha 6, Adhyāya 7

राजोवाच ।कस्य हेतोः परित्यक्ता आचार्येणात्मनः सुराः ।एतदाचक्ष्व भगवञ्छिष्याणामक्रमं गुरौ॥ 1 ॥

rājovāca | kasya hetoḥ parityaktā ācāryeṇātmanaḥ surāḥ | etadācakṣva bhagavañchiṣyāṇāmakramaṃ gurau

इन्द्रस्त्रिभुवनैश्वर्यमदोल्लङ्घितसत्पथः ।मरुद्भिर्वसुभी रुद्रैरादित्यैरृभुभिर्नृप॥ 2 ॥

indrastribhuvanaiśvaryamadollaṅghitasatpathaḥ | marudbhirvasubhī rudrairādityairṛbhubhirnṛpa

विश्वेदेवैश्च साध्यैश्च नासत्याभ्यां परिश्रितः ।सिद्धचारणगन्धर्वैर्मुनिभिर्ब्रह्मवादिभिः॥ 3 ॥

viśvedevaiśca sādhyaiśca nāsatyābhyāṃ pariśritaḥ | siddhacāraṇagandharvairmunibhirbrahmavādibhiḥ

विद्याधराप्सरोभिश्च किन्नरैः पतगोरगैः ।निषेव्यमाणो मघवान् स्तूयमानश्च भारत॥ 4 ॥

vidyādharāpsarobhiśca kinnaraiḥ patagoragaiḥ | niṣevyamāṇo maghavān stūyamānaśca bhārata

उपगीयमानो ललितमास्थानाध्यासनाश्रितः ।पाण्डुरेणातपत्रेण चन्द्रमण्डलचारुणा॥ 5 ॥

upagīyamāno lalitamāsthānādhyāsanāśritaḥ | pāṇḍureṇātapatreṇa candramaṇḍalacāruṇā

युक्तश्चान्यैः पारमेष्ठ्यैश्चामरव्यजनादिभिः ।विराजमानः पौलोम्या सहार्धासनया भृशम्॥ 6 ॥

yuktaścānyaiḥ pārameṣṭhyaiścāmaravyajanādibhiḥ | virājamānaḥ paulomyā sahārdhāsanayā bhṛśam

स यदा परमाचार्यं देवानामात्मनश्च ह ।नाभ्यनन्दत सम्प्राप्तं प्रत्युत्थानासनादिभिः॥ 7 ॥

sa yadā paramācāryaṃ devānāmātmanaśca ha | nābhyanandata samprāptaṃ pratyutthānāsanādibhiḥ

वाचस्पतिं मुनिवरं सुरासुरनमस्कृतम् ।नोच्चचालासनादिन्द्रः पश्यन्नपि सभागतम्॥ 8 ॥

vācaspatiṃ munivaraṃ surāsuranamaskṛtam | noccacālāsanādindraḥ paśyannapi sabhāgatam

ततो निर्गत्य सहसा कविराङ्गिरसः प्रभुः ।आययौ स्वगृहं तूष्णीं विद्वान् श्रीमदविक्रियाम्॥ 9 ॥

tato nirgatya sahasā kavirāṅgirasaḥ prabhuḥ | āyayau svagṛhaṃ tūṣṇīṃ vidvān śrīmadavikriyām

तर्ह्येव प्रतिबुध्येन्द्रो गुरुहेलनमात्मनः ।गर्हयामास सदसि स्वयमात्मानमात्मना॥ 10 ॥

tarhyeva pratibudhyendro guruhelanamātmanaḥ | garhayāmāsa sadasi svayamātmānamātmanā

अहो बत मयासाधु कृतं वै दभ्रबुद्धिना ।यन्मयैश्वर्यमत्तेन गुरुः सदसि कात्कृतः॥ 11 ॥

aho bata mayāsādhu kṛtaṃ vai dabhrabuddhinā | yanmayaiśvaryamattena guruḥ sadasi kātkṛtaḥ

को गृध्येत्पण्डितो लक्ष्मीं त्रिविष्टपपतेरपि ।ययाहमासुरं भावं नीतोऽद्य विबुधेश्वरः॥ 12 ॥

ko gṛdhyetpaṇḍito lakṣmīṃ triviṣṭapapaterapi | yayāhamāsuraṃ bhāvaṃ nīto'dya vibudheśvaraḥ

ये पारमेष्ठ्यं धिषणमधितिष्ठन्न कञ्चन ।प्रत्युत्तिष्ठेदिति ब्रूयुर्धर्मं ते न परं विदुः॥ 13 ॥

ye pārameṣṭhyaṃ dhiṣaṇamadhitiṣṭhanna kañcana | pratyuttiṣṭhediti brūyurdharmaṃ te na paraṃ viduḥ

तेषां कुपथदेष्टॄणां पततां तमसि ह्यधः ।ये श्रद्दध्युर्वचस्ते वै मज्जन्त्यश्मप्लवा इव॥ 14 ॥

teṣāṃ kupathadeṣṭṝṇāṃ patatāṃ tamasi hyadhaḥ | ye śraddadhyurvacaste vai majjantyaśmaplavā iva

अथाहममराचार्यमगाधधिषणं द्विजम् ।प्रसादयिष्ये निशठः शीर्ष्णा तच्चरणं स्पृशन्॥ 15 ॥

athāhamamarācāryamagādhadhiṣaṇaṃ dvijam | prasādayiṣye niśaṭhaḥ śīrṣṇā taccaraṇaṃ spṛśan

एवं चिन्तयतस्तस्य मघोनो भगवान् गृहात् ।बृहस्पतिर्गतोऽदृष्टां गतिमध्यात्ममायया॥ 16 ॥

evaṃ cintayatastasya maghono bhagavān gṛhāt | bṛhaspatirgato'dṛṣṭāṃ gatimadhyātmamāyayā

गुरोर्नाधिगतः संज्ञां परीक्षन् भगवान् स्वराट् ।ध्यायन् धिया सुरैर्युक्तः शर्म नालभतात्मनः॥ 17 ॥

gurornādhigataḥ saṃjñāṃ parīkṣan bhagavān svarāṭ | dhyāyan dhiyā surairyuktaḥ śarma nālabhatātmanaḥ

तच्छ्रुत्वैवासुराः सर्व आश्रित्यौशनसं मतम् ।देवान् प्रत्युद्यमं चक्रुर्दुर्मदा आततायिनः॥ 18 ॥

tacchrutvaivāsurāḥ sarva āśrityauśanasaṃ matam | devān pratyudyamaṃ cakrurdurmadā ātatāyinaḥ

तैर्विसृष्टेषुभिस्तीक्ष्णैर्निर्भिन्नाङ्गोरुबाहवः ।ब्रह्माणं शरणं जग्मुः सहेन्द्रा नतकन्धराः॥ 19 ॥

tairvisṛṣṭeṣubhistīkṣṇairnirbhinnāṅgorubāhavaḥ | brahmāṇaṃ śaraṇaṃ jagmuḥ sahendrā natakandharāḥ

तांस्तथाभ्यर्दितान् वीक्ष्य भगवानात्मभूरजः ।कृपया परया देव उवाच परिसान्त्वयन्॥ 20 ॥

tāṃstathābhyarditān vīkṣya bhagavānātmabhūrajaḥ | kṛpayā parayā deva uvāca parisāntvayan

ब्रह्मोवाच ।अहो बत सुरश्रेष्ठा ह्यभद्रं वः कृतं महत् ।ब्रह्मिष्ठं ब्राह्मणं दान्तमैश्वर्यान्नाभ्यनन्दत॥ 21 ॥

brahmovāca | aho bata suraśreṣṭhā hyabhadraṃ vaḥ kṛtaṃ mahat | brahmiṣṭhaṃ brāhmaṇaṃ dāntamaiśvaryānnābhyanandata

तस्यायमनयस्यासीत्परेभ्यो वः पराभवः ।प्रक्षीणेभ्यः स्ववैरिभ्यः समृद्धानां च यत्सुराः॥ 22 ॥

tasyāyamanayasyāsītparebhyo vaḥ parābhavaḥ | prakṣīṇebhyaḥ svavairibhyaḥ samṛddhānāṃ ca yatsurāḥ

मघवन् द्विषतः पश्य प्रक्षीणान् गुर्वतिक्रमात् ।सम्प्रत्युपचितान् भूयः काव्यमाराध्य भक्तितः ।आददीरन् निलयनं ममापि भृगुदेवताः॥ 23 ॥

maghavan dviṣataḥ paśya prakṣīṇān gurvatikramāt | sampratyupacitān bhūyaḥ kāvyamārādhya bhaktitaḥ | ādadīran nilayanaṃ mamāpi bhṛgudevatāḥ

त्रिविष्टपं किं गणयन्त्यभेद्य- मन्त्रा भृगूणामनुशिक्षितार्थाः ।न विप्रगोविन्दगवीश्वराणां भवन्त्यभद्राणि नरेश्वराणाम्॥ 24 ॥

triviṣṭapaṃ kiṃ gaṇayantyabhedya- mantrā bhṛgūṇāmanuśikṣitārthāḥ | na vipragovindagavīśvarāṇāṃ bhavantyabhadrāṇi nareśvarāṇām

तद्विश्वरूपं भजताशु विप्रं तपस्विनं त्वाष्ट्रमथात्मवन्तम् ।सभाजितोऽर्थान् स विधास्यते वो यदि क्षमिष्यध्वमुतास्य कर्म॥ 25 ॥

tadviśvarūpaṃ bhajatāśu vipraṃ tapasvinaṃ tvāṣṭramathātmavantam | sabhājito'rthān sa vidhāsyate vo yadi kṣamiṣyadhvamutāsya karma

त एवमुदिता राजन् ब्रह्मणा विगतज्वराः ।ऋषिं त्वाष्ट्रमुपव्रज्य परिष्वज्येदमब्रुवन्॥ 26 ॥

ta evamuditā rājan brahmaṇā vigatajvarāḥ | ṛṣiṃ tvāṣṭramupavrajya pariṣvajyedamabruvan

वयं तेऽतिथयः प्राप्ता आश्रमं भद्रमस्तु ते ।कामः सम्पाद्यतां तात पितॄणां समयोचितः॥ 27 ॥

vayaṃ te'tithayaḥ prāptā āśramaṃ bhadramastu te | kāmaḥ sampādyatāṃ tāta pitṝṇāṃ samayocitaḥ

पुत्राणां हि परो धर्मः पितृशुश्रूषणं सताम् ।अपि पुत्रवतां ब्रह्मन् किमुत ब्रह्मचारिणाम्॥ 28 ॥

putrāṇāṃ hi paro dharmaḥ pitṛśuśrūṣaṇaṃ satām | api putravatāṃ brahman kimuta brahmacāriṇām

आचार्यो ब्रह्मणो मूर्तिः पिता मूर्तिः प्रजापतेः ।भ्राता मरुत्पतेर्मूर्तिर्माता साक्षात्क्षितेस्तनुः॥ 29 ॥

ācāryo brahmaṇo mūrtiḥ pitā mūrtiḥ prajāpateḥ | bhrātā marutpatermūrtirmātā sākṣātkṣitestanuḥ

दयाया भगिनी मूर्तिर्धर्मस्यात्मातिथिः स्वयम् ।अग्नेरभ्यागतो मूर्तिः सर्वभूतानि चात्मनः॥ 30 ॥

dayāyā bhaginī mūrtirdharmasyātmātithiḥ svayam | agnerabhyāgato mūrtiḥ sarvabhūtāni cātmanaḥ

तस्मात्पितॄणामार्तानामार्तिं परपराभवम् ।तपसापनयंस्तात सन्देशं कर्तुमर्हसि॥ 31 ॥

tasmātpitṝṇāmārtānāmārtiṃ paraparābhavam | tapasāpanayaṃstāta sandeśaṃ kartumarhasi

वृणीमहे त्वोपाध्यायं ब्रह्मिष्ठं ब्राह्मणं गुरुम् ।यथाञ्जसा विजेष्यामः सपत्नांस्तव तेजसा॥ 32 ॥

vṛṇīmahe tvopādhyāyaṃ brahmiṣṭhaṃ brāhmaṇaṃ gurum | yathāñjasā vijeṣyāmaḥ sapatnāṃstava tejasā

न गर्हयन्ति ह्यर्थेषु यविष्ठाङ्घ्र्यभिवादनम् ।छन्दोभ्योऽन्यत्र न ब्रह्मन् वयो ज्यैष्ठ्यस्य कारणम्॥ 33 ॥

na garhayanti hyartheṣu yaviṣṭhāṅghryabhivādanam | chandobhyo'nyatra na brahman vayo jyaiṣṭhyasya kāraṇam

अभ्यर्थितः सुरगणैः पौरोहित्ये महातपाः ।स विश्वरूपस्तानाह प्रसन्नः श्लक्ष्णया गिरा॥ 34 ॥

abhyarthitaḥ suragaṇaiḥ paurohitye mahātapāḥ | sa viśvarūpastānāha prasannaḥ ślakṣṇayā girā

विगर्हितं धर्मशीलैर्ब्रह्मवर्च उपव्ययम् ।कथं नु मद्विधो नाथा लोकेशैरभियाचितम् ।प्रत्याख्यास्यति तच्छिष्यः स एव स्वार्थ उच्यते॥ 35 ॥

vigarhitaṃ dharmaśīlairbrahmavarca upavyayam | kathaṃ nu madvidho nāthā lokeśairabhiyācitam | pratyākhyāsyati tacchiṣyaḥ sa eva svārtha ucyate

अकिञ्चनानां हि धनं शिलोञ्छनं तेनेह निर्वर्तितसाधुसत्क्रियः ।कथं विगर्ह्यं नु करोम्यधीश्वराः पौरोधसं हृष्यति येन दुर्मतिः॥ 36 ॥

akiñcanānāṃ hi dhanaṃ śiloñchanaṃ teneha nirvartitasādhusatkriyaḥ | kathaṃ vigarhyaṃ nu karomyadhīśvarāḥ paurodhasaṃ hṛṣyati yena durmatiḥ

तथापि न प्रतिब्रूयां गुरुभिः प्रार्थितं कियत् ।भवतां प्रार्थितं सर्वं प्राणैरर्थैश्च साधये॥ 37 ॥

tathāpi na pratibrūyāṃ gurubhiḥ prārthitaṃ kiyat | bhavatāṃ prārthitaṃ sarvaṃ prāṇairarthaiśca sādhaye

तेभ्य एवं प्रतिश्रुत्य विश्वरूपो महातपाः ।पौरोहित्यं वृतश्चक्रे परमेण समाधिना॥ 38 ॥

tebhya evaṃ pratiśrutya viśvarūpo mahātapāḥ | paurohityaṃ vṛtaścakre parameṇa samādhinā

सुरद्विषां श्रियं गुप्तामौशनस्यापि विद्यया ।आच्छिद्यादान्महेन्द्राय वैष्णव्या विद्यया विभुः॥ 39 ॥

suradviṣāṃ śriyaṃ guptāmauśanasyāpi vidyayā | ācchidyādānmahendrāya vaiṣṇavyā vidyayā vibhuḥ

यया गुप्तः सहस्राक्षो जिग्येऽसुरचमूर्विभुः ।तां प्राह स महेन्द्राय विश्वरूप उदारधीः॥ 40 ॥

yayā guptaḥ sahasrākṣo jigye'suracamūrvibhuḥ | tāṃ prāha sa mahendrāya viśvarūpa udāradhīḥ

संहितायां षष्ठस्कन्धे सप्तमोऽध्यायः॥ 7b ॥

saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhaskandhe saptamo'dhyāyaḥ