Skandha 6, Adhyāya 10

इन्द्रमेवं समादिश्य भगवान् विश्वभावनः ।पश्यतामनिमेषाणां तत्रैवान्तर्दधे हरिः॥ 1 ॥

indramevaṃ samādiśya bhagavān viśvabhāvanaḥ | paśyatāmanimeṣāṇāṃ tatraivāntardadhe hariḥ

तथाभियाचितो देवैरृषिराथर्वणो महान् ।मोदमान उवाचेदं प्रहसन्निव भारत॥ 2 ॥

tathābhiyācito devairṛṣirātharvaṇo mahān | modamāna uvācedaṃ prahasanniva bhārata

अपि वृन्दारका यूयं न जानीथ शरीरिणाम् ।संस्थायां यस्त्वभिद्रोहो दुःसहश्चेतनापहः॥ 3 ॥

api vṛndārakā yūyaṃ na jānītha śarīriṇām | saṃsthāyāṃ yastvabhidroho duḥsahaścetanāpahaḥ

जिजीविषूणां जीवानामात्मा प्रेष्ठ इहेप्सितः ।क उत्सहेत तं दातुं भिक्षमाणाय विष्णवे॥ 4 ॥

jijīviṣūṇāṃ jīvānāmātmā preṣṭha ihepsitaḥ | ka utsaheta taṃ dātuṃ bhikṣamāṇāya viṣṇave

किं नु तद्दुस्त्यजं ब्रह्मन् पुंसां भूतानुकम्पिनाम् ।भवद्विधानां महतां पुण्यश्लोकेड्यकर्मणाम्॥ 5 ॥

kiṃ nu taddustyajaṃ brahman puṃsāṃ bhūtānukampinām | bhavadvidhānāṃ mahatāṃ puṇyaślokeḍyakarmaṇām

न नु स्वार्थपरो लोको न वेद परसङ्कटम् ।यदि वेद न याचेत नेति नाह यदीश्वरः॥ 6 ॥

na nu svārthaparo loko na veda parasaṅkaṭam | yadi veda na yāceta neti nāha yadīśvaraḥ

धर्मं वः श्रोतुकामेन यूयं मे प्रत्युदाहृताः ।एष वः प्रियमात्मानं त्यजन्तं सन्त्यजाम्यहम्॥ 7 ॥

dharmaṃ vaḥ śrotukāmena yūyaṃ me pratyudāhṛtāḥ | eṣa vaḥ priyamātmānaṃ tyajantaṃ santyajāmyaham

योऽध्रुवेणात्मना नाथा न धर्मं न यशः पुमान् ।ईहेत भूतदयया स शोच्यः स्थावरैरपि॥ 8 ॥

yo'dhruveṇātmanā nāthā na dharmaṃ na yaśaḥ pumān | īheta bhūtadayayā sa śocyaḥ sthāvarairapi

एतावानव्ययो धर्मः पुण्यश्लोकैरुपासितः ।यो भूतशोकहर्षाभ्यामात्मा शोचति हृष्यति॥ 9 ॥

etāvānavyayo dharmaḥ puṇyaślokairupāsitaḥ | yo bhūtaśokaharṣābhyāmātmā śocati hṛṣyati

अहो दैन्यमहो कष्टं पारक्यैः क्षणभङ्गुरैः ।यन्नोपकुर्यादस्वार्थैर्मर्त्यः स्वज्ञातिविग्रहैः॥ 10 ॥

aho dainyamaho kaṣṭaṃ pārakyaiḥ kṣaṇabhaṅguraiḥ | yannopakuryādasvārthairmartyaḥ svajñātivigrahaiḥ

एवं कृतव्यवसितो दध्यङ्ङाथर्वणस्तनुम् ।परे भगवति ब्रह्मण्यात्मानं सन्नयन् जहौ॥ 11 ॥

evaṃ kṛtavyavasito dadhyaṅṅātharvaṇastanum | pare bhagavati brahmaṇyātmānaṃ sannayan jahau

यताक्षासुमनोबुद्धिस्तत्त्वदृग् ध्वस्तबन्धनः ।आस्थितः परमं योगं न देहं बुबुधे गतम्॥ 12 ॥

yatākṣāsumanobuddhistattvadṛg dhvastabandhanaḥ | āsthitaḥ paramaṃ yogaṃ na dehaṃ bubudhe gatam

अथेन्द्रो वज्रमुद्यम्य निर्मितं विश्वकर्मणा ।मुनेः शुक्तिभिरुत्सिक्तो भगवत्तेजसान्वितः॥ 13 ॥

athendro vajramudyamya nirmitaṃ viśvakarmaṇā | muneḥ śuktibhirutsikto bhagavattejasānvitaḥ

वृतो देवगणैः सर्वैर्गजेन्द्रोपर्यशोभत ।स्तूयमानो मुनिगणैस्त्रैलोक्यं हर्षयन्निव॥ 14 ॥

vṛto devagaṇaiḥ sarvairgajendroparyaśobhata | stūyamāno munigaṇaistrailokyaṃ harṣayanniva

वृत्रमभ्यद्रवच्छत्रुमसुरानीकयूथपैः ।पर्यस्तमोजसा राजन् क्रुद्धो रुद्र इवान्तकम्॥ 15 ॥

vṛtramabhyadravacchatrumasurānīkayūthapaiḥ | paryastamojasā rājan kruddho rudra ivāntakam

ततः सुराणामसुरै रणः परमदारुणः ।त्रेतामुखे नर्मदायामभवत्प्रथमे युगे॥ 16 ॥

tataḥ surāṇāmasurai raṇaḥ paramadāruṇaḥ | tretāmukhe narmadāyāmabhavatprathame yuge

रुद्रैर्वसुभिरादित्यैरश्विभ्यां पितृवह्निभिः ।मरुद्भिरृभुभिः साध्यैर्विश्वेदेवैर्मरुत्पतिम्॥ 17 ॥

rudrairvasubhirādityairaśvibhyāṃ pitṛvahnibhiḥ | marudbhirṛbhubhiḥ sādhyairviśvedevairmarutpatim

दृष्ट्वा वज्रधरं शक्रं रोचमानं स्वया श्रिया ।नामृष्यन्नसुरा राजन् मृधे वृत्रपुरःसराः॥ 18 ॥

dṛṣṭvā vajradharaṃ śakraṃ rocamānaṃ svayā śriyā | nāmṛṣyannasurā rājan mṛdhe vṛtrapuraḥsarāḥ

नमुचिः शम्बरोऽनर्वा द्विमूर्धा ऋषभोऽसुरः ।हयग्रीवः शङ्कुशिरा विप्रचित्तिरयोमुखः॥ 19 ॥

namuciḥ śambaro'narvā dvimūrdhā ṛṣabho'suraḥ | hayagrīvaḥ śaṅkuśirā vipracittirayomukhaḥ

पुलोमा वृषपर्वा च प्रहेतिर्हेतिरुत्कलः ।दैतेया दानवा यक्षा रक्षांसि च सहस्रशः॥ 20 ॥

pulomā vṛṣaparvā ca prahetirhetirutkalaḥ | daiteyā dānavā yakṣā rakṣāṃsi ca sahasraśaḥ

सुमालिमालिप्रमुखाः कार्तस्वरपरिच्छदाः ।प्रतिषिध्येन्द्रसेनाग्रं मृत्योरपि दुरासदम्॥ 21 ॥

sumālimālipramukhāḥ kārtasvaraparicchadāḥ | pratiṣidhyendrasenāgraṃ mṛtyorapi durāsadam

अभ्यर्दयन्नसम्भ्रान्ताः सिंहनादेन दुर्मदाः ।गदाभिः परिघैर्बाणैः प्रासमुद्गरतोमरैः॥ 22 ॥

abhyardayannasambhrāntāḥ siṃhanādena durmadāḥ | gadābhiḥ parighairbāṇaiḥ prāsamudgaratomaraiḥ

शूलैः परश्वधैः खड्गैः शतघ्नीभिर्भुशुण्डिभिः ।सर्वतोऽवाकिरन् शस्त्रैरस्त्रैश्च विबुधर्षभान्॥ 23 ॥

śūlaiḥ paraśvadhaiḥ khaḍgaiḥ śataghnībhirbhuśuṇḍibhiḥ | sarvato'vākiran śastrairastraiśca vibudharṣabhān

न तेऽदृश्यन्त सञ्छन्नाः शरजालैः समन्ततः ।पुङ्खानुपुङ्खपतितैर्ज्योतींषीव नभोघनैः॥ 24 ॥

na te'dṛśyanta sañchannāḥ śarajālaiḥ samantataḥ | puṅkhānupuṅkhapatitairjyotīṃṣīva nabhoghanaiḥ

न ते शस्त्रास्त्रवर्षौघा ह्यासेदुः सुरसैनिकान् ।छिन्नाः सिद्धपथे देवैर्लघुहस्तैः सहस्रधा॥ 25 ॥

na te śastrāstravarṣaughā hyāseduḥ surasainikān | chinnāḥ siddhapathe devairlaghuhastaiḥ sahasradhā

अथ क्षीणास्त्रशस्त्रौघा गिरिशृङ्गद्रुमोपलैः ।अभ्यवर्षन् सुरबलं चिच्छिदुस्तांश्च पूर्ववत्॥ 26 ॥

atha kṣīṇāstraśastraughā giriśṛṅgadrumopalaiḥ | abhyavarṣan surabalaṃ cicchidustāṃśca pūrvavat

तानक्षतान् स्वस्तिमतो निशाम्य शस्त्रास्त्रपूगैरथ वृत्रनाथाः ।द्रुमैर्दृषद्भिर्विविधाद्रिशृङ्गै- रविक्षतांस्तत्रसुरिन्द्रसैनिकान्॥ 27 ॥

tānakṣatān svastimato niśāmya śastrāstrapūgairatha vṛtranāthāḥ | drumairdṛṣadbhirvividhādriśṛṅgai- ravikṣatāṃstatrasurindrasainikān

सर्वे प्रयासा अभवन् विमोघाः कृताः कृता देवगणेषु दैत्यैः ।कृष्णानुकूलेषु यथा महत्सु क्षुद्रैः प्रयुक्ता रुशती रूक्षवाचः॥ 28 ॥

sarve prayāsā abhavan vimoghāḥ kṛtāḥ kṛtā devagaṇeṣu daityaiḥ | kṛṣṇānukūleṣu yathā mahatsu kṣudraiḥ prayuktā ruśatī rūkṣavācaḥ

ते स्वप्रयासं वितथं निरीक्ष्य हरावभक्ता हतयुद्धदर्पाः ।पलायनायाजिमुखे विसृज्य पतिं मनस्ते दधुरात्तसाराः॥ 29 ॥

te svaprayāsaṃ vitathaṃ nirīkṣya harāvabhaktā hatayuddhadarpāḥ | palāyanāyājimukhe visṛjya patiṃ manaste dadhurāttasārāḥ

वृत्रोऽसुरांस्ताननुगान् मनस्वी प्रधावतः प्रेक्ष्य बभाष एतत् ।पलायितं प्रेक्ष्य बलं च भग्नं भयेन तीव्रेण विहस्य वीरः॥ 30 ॥

vṛtro'surāṃstānanugān manasvī pradhāvataḥ prekṣya babhāṣa etat | palāyitaṃ prekṣya balaṃ ca bhagnaṃ bhayena tīvreṇa vihasya vīraḥ

कालोपपन्नां रुचिरां मनस्विनां उवाच वाचं पुरुषप्रवीरः ।हे विप्रचित्ते नमुचे पुलोमन् मयानर्वञ्छम्बर मे शृणुध्वम्॥ 31 ॥

kālopapannāṃ rucirāṃ manasvināṃ uvāca vācaṃ puruṣapravīraḥ | he vipracitte namuce puloman mayānarvañchambara me śṛṇudhvam

जातस्य मृत्युर्ध्रुव एव सर्वतः प्रतिक्रिया यस्य न चेह कॢप्ता ।लोको यशश्चाथ ततो यदि ह्यमुं को नाम मृत्युं न वृणीत युक्तम्॥ 32 ॥

jātasya mṛtyurdhruva eva sarvataḥ pratikriyā yasya na ceha kḷptā | loko yaśaścātha tato yadi hyamuṃ ko nāma mṛtyuṃ na vṛṇīta yuktam

द्वौ सम्मताविह मृत्यू दुरापौ यद्ब्रह्मसन्धारणया जितासुः ।कलेवरं योगरतो विजह्या- द्यदग्रणीर्वीरशयेऽनिवृत्तः॥ 33 ॥

dvau sammatāviha mṛtyū durāpau yadbrahmasandhāraṇayā jitāsuḥ | kalevaraṃ yogarato vijahyā- dyadagraṇīrvīraśaye'nivṛttaḥ

षष्ठस्कन्धे इन्द्रवृत्रासुरयुद्धवर्णनं नाम दशमोऽध्यायः॥ 10b ॥

ṣaṣṭhaskandhe indravṛtrāsurayuddhavarṇanaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ