Skandha 6, Adhyāya 17

यतश्चान्तर्हितोऽनन्तस्तस्यै कृत्वा दिशे नमः ।विद्याधरश्चित्रकेतुश्चचार गगनेचरः॥ 1 ॥

yataścāntarhito'nantastasyai kṛtvā diśe namaḥ | vidyādharaścitraketuścacāra gaganecaraḥ

स लक्षं वर्षलक्षाणामव्याहतबलेन्द्रियः ।स्तूयमानो महायोगी मुनिभिः सिद्धचारणैः॥ 2 ॥

sa lakṣaṃ varṣalakṣāṇāmavyāhatabalendriyaḥ | stūyamāno mahāyogī munibhiḥ siddhacāraṇaiḥ

कुलाचलेन्द्रद्रोणीषु नानासङ्कल्पसिद्धिषु ।रेमे विद्याधरस्त्रीभिर्गापयन् हरिमीश्वरम्॥ 3 ॥

kulācalendradroṇīṣu nānāsaṅkalpasiddhiṣu | reme vidyādharastrībhirgāpayan harimīśvaram

एकदा स विमानेन विष्णुदत्तेन भास्वता ।गिरिशं ददृशे गच्छन् परीतं सिद्धचारणैः॥ 4 ॥

ekadā sa vimānena viṣṇudattena bhāsvatā | giriśaṃ dadṛśe gacchan parītaṃ siddhacāraṇaiḥ

आलिङ्ग्याङ्कीकृतां देवीं बाहुना मुनिसंसदि ।उवाच देव्याः शृण्वत्या जहासोच्चैस्तदन्तिके॥ 5 ॥

āliṅgyāṅkīkṛtāṃ devīṃ bāhunā munisaṃsadi | uvāca devyāḥ śṛṇvatyā jahāsoccaistadantike

एष लोकगुरुः साक्षाद्धर्मं वक्ता शरीरिणाम् ।आस्ते मुख्यः सभायां वै मिथुनीभूय भार्यया॥ 6 ॥

eṣa lokaguruḥ sākṣāddharmaṃ vaktā śarīriṇām | āste mukhyaḥ sabhāyāṃ vai mithunībhūya bhāryayā

जटाधरस्तीव्रतपा ब्रह्मवादिसभापतिः ।अङ्कीकृत्य स्त्रियं चास्ते गतह्रीः प्राकृतो यथा॥ 7 ॥

jaṭādharastīvratapā brahmavādisabhāpatiḥ | aṅkīkṛtya striyaṃ cāste gatahrīḥ prākṛto yathā

प्रायशः प्राकृताश्चापि स्त्रियं रहसि बिभ्रति ।अयं महाव्रतधरो बिभर्ति सदसि स्त्रियम्॥ 8 ॥

prāyaśaḥ prākṛtāścāpi striyaṃ rahasi bibhrati | ayaṃ mahāvratadharo bibharti sadasi striyam

भगवानपि तच्छ्रुत्वा प्रहस्यागाधधीर्नृप ।तूष्णीं बभूव सदसि सभ्याश्च तदनुव्रताः॥ 9 ॥

bhagavānapi tacchrutvā prahasyāgādhadhīrnṛpa | tūṣṇīṃ babhūva sadasi sabhyāśca tadanuvratāḥ

इत्यतद्वीर्यविदुषि ब्रुवाणे बह्वशोभनम् ।रुषाऽऽह देवी धृष्टाय निर्जितात्माभिमानिने॥ 10 ॥

ityatadvīryaviduṣi bruvāṇe bahvaśobhanam | ruṣā''ha devī dhṛṣṭāya nirjitātmābhimānine

अयं किमधुना लोके शास्ता दण्डधरः प्रभुः ।अस्मद्विधानां दुष्टानां निर्लज्जानां च विप्रकृत्॥ 11 ॥

ayaṃ kimadhunā loke śāstā daṇḍadharaḥ prabhuḥ | asmadvidhānāṃ duṣṭānāṃ nirlajjānāṃ ca viprakṛt

न वेद धर्मं किल पद्मयोनि- र्न ब्रह्मपुत्रा भृगुनारदाद्याः ।न वै कुमारः कपिलो मनुश्च ये नो निषेधन्त्यतिवर्तिनं हरम्॥ 12 ॥

na veda dharmaṃ kila padmayoni- rna brahmaputrā bhṛgunāradādyāḥ | na vai kumāraḥ kapilo manuśca ye no niṣedhantyativartinaṃ haram

एषामनुध्येयपदाब्जयुग्मं जगद्गुरुं मङ्गलमङ्गलं स्वयम् ।यः क्षत्रबन्धुः परिभूय सूरीन् प्रशास्ति धृष्टस्तदयं हि दण्ड्यः॥ 13 ॥

eṣāmanudhyeyapadābjayugmaṃ jagadguruṃ maṅgalamaṅgalaṃ svayam | yaḥ kṣatrabandhuḥ paribhūya sūrīn praśāsti dhṛṣṭastadayaṃ hi daṇḍyaḥ

नायमर्हति वैकुण्ठपादमूलोपसर्पणम् ।सम्भावितमतिः स्तब्धः साधुभिः पर्युपासितम्॥ 14 ॥

nāyamarhati vaikuṇṭhapādamūlopasarpaṇam | sambhāvitamatiḥ stabdhaḥ sādhubhiḥ paryupāsitam

अतः पापीयसीं योनिमासुरीं याहि दुर्मते ।यथेह भूयो महतां न कर्ता पुत्र किल्बिषम्॥ 15 ॥

ataḥ pāpīyasīṃ yonimāsurīṃ yāhi durmate | yatheha bhūyo mahatāṃ na kartā putra kilbiṣam

एवं शप्तश्चित्रकेतुर्विमानादवरुह्य सः ।प्रसादयामास सतीं मूर्ध्ना नम्रेण भारत॥ 16 ॥

evaṃ śaptaścitraketurvimānādavaruhya saḥ | prasādayāmāsa satīṃ mūrdhnā namreṇa bhārata

प्रतिगृह्णामि ते शापमात्मनोऽञ्जलिनाम्बिके ।देवैर्मर्त्याय यत्प्रोक्तं पूर्वदिष्टं हि तस्य तत्॥ 17 ॥

pratigṛhṇāmi te śāpamātmano'ñjalināmbike | devairmartyāya yatproktaṃ pūrvadiṣṭaṃ hi tasya tat

संसारचक्र एतस्मिञ्जन्तुरज्ञानमोहितः ।भ्राम्यन् सुखं च दुःखं च भुङ्क्ते सर्वत्र सर्वदा॥ 18 ॥

saṃsāracakra etasmiñjanturajñānamohitaḥ | bhrāmyan sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca bhuṅkte sarvatra sarvadā

नैवात्मा न परश्चापि कर्ता स्यात्सुखदुःखयोः ।कर्तारं मन्यतेऽत्राज्ञ आत्मानं परमेव च॥ 19 ॥

naivātmā na paraścāpi kartā syātsukhaduḥkhayoḥ | kartāraṃ manyate'trājña ātmānaṃ parameva ca

गुणप्रवाह एतस्मिन् कः शापः को न्वनुग्रहः ।कः स्वर्गो नरकः को वा किं सुखं दुःखमेव वा॥ 20 ॥

guṇapravāha etasmin kaḥ śāpaḥ ko nvanugrahaḥ | kaḥ svargo narakaḥ ko vā kiṃ sukhaṃ duḥkhameva vā

एकः सृजति भूतानि भगवानात्ममायया ।एषां बन्धं च मोक्षं च सुखं दुःखं च निष्कलः॥ 21 ॥

ekaḥ sṛjati bhūtāni bhagavānātmamāyayā | eṣāṃ bandhaṃ ca mokṣaṃ ca sukhaṃ duḥkhaṃ ca niṣkalaḥ

न तस्य कश्चिद्दयितः प्रतीपो न ज्ञातिबन्धुर्न परो न च स्वः ।समस्य सर्वत्र निरञ्जनस्य सुखे न रागः कुत एव रोषः॥ 22 ॥

na tasya kaściddayitaḥ pratīpo na jñātibandhurna paro na ca svaḥ | samasya sarvatra nirañjanasya sukhe na rāgaḥ kuta eva roṣaḥ

तथापि तच्छक्तिविसर्ग एषां सुखाय दुःखाय हिताहिताय ।बन्धाय मोक्षाय च मृत्युजन्मनोः शरीरिणां संसृतयेव कल्पते॥ 23 ॥

tathāpi tacchaktivisarga eṣāṃ sukhāya duḥkhāya hitāhitāya | bandhāya mokṣāya ca mṛtyujanmanoḥ śarīriṇāṃ saṃsṛtayeva kalpate

अथ प्रसादये न त्वां शापमोक्षाय भामिनि ।यन्मन्यसे असाधूक्तं मम तत्क्षम्यतां सति॥ 24 ॥

atha prasādaye na tvāṃ śāpamokṣāya bhāmini | yanmanyase asādhūktaṃ mama tatkṣamyatāṃ sati

जगाम स्वविमानेन पश्यतोः स्मयतोस्तयोः॥ 25 ॥

jagāma svavimānena paśyatoḥ smayatostayoḥ

ततस्तु भगवान् रुद्रो रुद्राणीमिदमब्रवीत् ।देवर्षिदैत्यसिद्धानां पार्षदानां च शृण्वताम्॥ 26 ॥

tatastu bhagavān rudro rudrāṇīmidamabravīt | devarṣidaityasiddhānāṃ pārṣadānāṃ ca śṛṇvatām

दृष्टवत्यसि सुश्रोणि हरेरद्भुतकर्मणः ।माहात्म्यं भृत्यभृत्यानां निःस्पृहाणां महात्मनाम्॥ 27 ॥

dṛṣṭavatyasi suśroṇi hareradbhutakarmaṇaḥ | māhātmyaṃ bhṛtyabhṛtyānāṃ niḥspṛhāṇāṃ mahātmanām

नारायणपराः सर्वे न कुतश्चन बिभ्यति ।स्वर्गापवर्गनरकेष्वपि तुल्यार्थदर्शिनः॥ 28 ॥

nārāyaṇaparāḥ sarve na kutaścana bibhyati | svargāpavarganarakeṣvapi tulyārthadarśinaḥ

देहिनां देहसंयोगाद्द्वन्द्वानीश्वरलीलया ।सुखं दुःखं मृतिर्जन्म शापोऽनुग्रह एव च॥ 29 ॥

dehināṃ dehasaṃyogāddvandvānīśvaralīlayā | sukhaṃ duḥkhaṃ mṛtirjanma śāpo'nugraha eva ca

अविवेककृतः पुंसो ह्यर्थभेद इवात्मनि ।गुणदोषविकल्पश्च भिदेव स्रजिवत्कृतः॥ 30 ॥

avivekakṛtaḥ puṃso hyarthabheda ivātmani | guṇadoṣavikalpaśca bhideva srajivatkṛtaḥ

वासुदेवे भगवति भक्तिमुद्वहतां नृणाम् ।ज्ञानवैराग्यवीर्याणां नेह कश्चिद्व्यपाश्रयः॥ 31 ॥

vāsudeve bhagavati bhaktimudvahatāṃ nṛṇām | jñānavairāgyavīryāṇāṃ neha kaścidvyapāśrayaḥ

नाहं विरिञ्चो न कुमारनारदौ न ब्रह्मपुत्रा मुनयः सुरेशाः ।विदाम यस्येहितमंशकांशका न तत्स्वरूपं पृथगीशमानिनः॥ 32 ॥

nāhaṃ viriñco na kumāranāradau na brahmaputrā munayaḥ sureśāḥ | vidāma yasyehitamaṃśakāṃśakā na tatsvarūpaṃ pṛthagīśamāninaḥ

न ह्यस्यास्ति प्रियः कश्चिन्नाप्रियः स्वः परोऽपि वा ।आत्मत्वात्सर्वभूतानां सर्वभूतप्रियो हरिः॥ 33 ॥

na hyasyāsti priyaḥ kaścinnāpriyaḥ svaḥ paro'pi vā | ātmatvātsarvabhūtānāṃ sarvabhūtapriyo hariḥ

तस्य चायं महाभागश्चित्रकेतुः प्रियोऽनुगः ।सर्वत्र समदृक् शान्तो ह्यहं चैवाच्युतप्रियः॥ 34 ॥

tasya cāyaṃ mahābhāgaścitraketuḥ priyo'nugaḥ | sarvatra samadṛk śānto hyahaṃ caivācyutapriyaḥ

तस्मान्न विस्मयः कार्यः पुरुषेषु महात्मसु ।महापुरुषभक्तेषु शान्तेषु समदर्शिषु॥ 35 ॥

tasmānna vismayaḥ kāryaḥ puruṣeṣu mahātmasu | mahāpuruṣabhakteṣu śānteṣu samadarśiṣu

बभूव शान्तधी राजन् देवी विगतविस्मया॥ 36 ॥

babhūva śāntadhī rājan devī vigatavismayā

मूर्ध्ना सञ्जगृहे शापमेतावत्साधुलक्षणम्॥ 37 ॥

mūrdhnā sañjagṛhe śāpametāvatsādhulakṣaṇam

जज्ञे त्वष्टुर्दक्षिणाग्नौ दानवीं योनिमाश्रितः ।वृत्र इत्यभिविख्यातो ज्ञानविज्ञानसंयुतः॥ 38 ॥

jajñe tvaṣṭurdakṣiṇāgnau dānavīṃ yonimāśritaḥ | vṛtra ityabhivikhyāto jñānavijñānasaṃyutaḥ

एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि ।वृत्रस्यासुरजातेश्च कारणं भगवन्मतेः॥ 39 ॥

etatte sarvamākhyātaṃ yanmāṃ tvaṃ paripṛcchasi | vṛtrasyāsurajāteśca kāraṇaṃ bhagavanmateḥ

इतिहासमिमं पुण्यं चित्रकेतोर्महात्मनः ।माहात्म्यं विष्णुभक्तानां श्रुत्वा बन्धाद्विमुच्यते॥ 40 ॥

itihāsamimaṃ puṇyaṃ citraketormahātmanaḥ | māhātmyaṃ viṣṇubhaktānāṃ śrutvā bandhādvimucyate

य एतत्प्रातरुत्थाय श्रद्धया वाग्यतः पठेत् ।इतिहासं हरिं स्मृत्वा स याति परमां गतिम्॥ 41 ॥

ya etatprātarutthāya śraddhayā vāgyataḥ paṭhet | itihāsaṃ hariṃ smṛtvā sa yāti paramāṃ gatim

षष्ठस्कन्धे चित्रकेतुशापो नाम सप्तदशोऽध्यायः॥ 17b ॥

ṣaṣṭhaskandhe citraketuśāpo nāma saptadaśo'dhyāyaḥ