Skandha 8, Adhyāya 11

अथो सुराः प्रत्युपलब्धचेतसः परस्य पुंसः परयानुकम्पया ।जघ्नुर्भृशं शक्रसमीरणादय- स्तांस्तान् रणे यैरभिसंहताः पुरा॥ 1 ॥

atho surāḥ pratyupalabdhacetasaḥ parasya puṃsaḥ parayānukampayā | jaghnurbhṛśaṃ śakrasamīraṇādaya- stāṃstān raṇe yairabhisaṃhatāḥ purā

वैरोचनाय संरब्धो भगवान् पाकशासनः ।उदयच्छद्यदा वज्रं प्रजा हा हेति चुक्रुशुः॥ 2 ॥

vairocanāya saṃrabdho bhagavān pākaśāsanaḥ | udayacchadyadā vajraṃ prajā hā heti cukruśuḥ

वज्रपाणिस्तमाहेदं तिरस्कृत्य पुरःस्थितम् ।मनस्विनं सुसम्पन्नं विचरन्तं महामृधे॥ 3 ॥

vajrapāṇistamāhedaṃ tiraskṛtya puraḥsthitam | manasvinaṃ susampannaṃ vicarantaṃ mahāmṛdhe

नटवन्मूढ मायाभिर्मायेशान् नो जिगीषसि ।जित्वा बालान् निबद्धाक्षान् नटो हरति तद्धनम्॥ 4 ॥

naṭavanmūḍha māyābhirmāyeśān no jigīṣasi | jitvā bālān nibaddhākṣān naṭo harati taddhanam

आरुरुक्षन्ति मायाभिरुत्सिसृप्सन्ति ये दिवम् ।तान् दस्यून् विधुनोम्यज्ञान् पूर्वस्माच्च पदादधः॥ 5 ॥

ārurukṣanti māyābhirutsisṛpsanti ye divam | tān dasyūn vidhunomyajñān pūrvasmācca padādadhaḥ

सोऽहं दुर्मायिनस्तेऽद्य वज्रेण शतपर्वणा ।शिरो हरिष्ये मन्दात्मन्घटस्व ज्ञातिभिः सह॥ 6 ॥

so'haṃ durmāyinaste'dya vajreṇa śataparvaṇā | śiro hariṣye mandātmanghaṭasva jñātibhiḥ saha

सङ्ग्रामे वर्तमानानां कालचोदितकर्मणाम् ।कीर्तिर्जयोऽजयो मृत्युः सर्वेषां स्युरनुक्रमात्॥ 7 ॥

saṅgrāme vartamānānāṃ kālacoditakarmaṇām | kīrtirjayo'jayo mṛtyuḥ sarveṣāṃ syuranukramāt

तदिदं कालरशनं जनाः पश्यन्ति सूरयः ।न हृष्यन्ति न शोचन्ति तत्र यूयमपण्डिताः॥ 8 ॥

tadidaṃ kālaraśanaṃ janāḥ paśyanti sūrayaḥ | na hṛṣyanti na śocanti tatra yūyamapaṇḍitāḥ

न वयं मन्यमानानामात्मानं तत्र साधनम् ।गिरो वः साधुशोच्यानां गृह्णीमो मर्मताडनाः॥ 9 ॥

na vayaṃ manyamānānāmātmānaṃ tatra sādhanam | giro vaḥ sādhuśocyānāṃ gṛhṇīmo marmatāḍanāḥ

इत्याक्षिप्य विभुं वीरो नाराचैर्वीरमर्दनः ।आकर्णपूर्णैरहनदाक्षेपैराहतं पुनः॥ 10 ॥

ityākṣipya vibhuṃ vīro nārācairvīramardanaḥ | ākarṇapūrṇairahanadākṣepairāhataṃ punaḥ

एवं निराकृतो देवो वैरिणा तथ्यवादिना ।नामृष्यत्तदधिक्षेपं तोत्राहत इव द्विपः॥ 11 ॥

evaṃ nirākṛto devo vairiṇā tathyavādinā | nāmṛṣyattadadhikṣepaṃ totrāhata iva dvipaḥ

प्राहरत्कुलिशं तस्मा अमोघं परमर्दनः ।सयानो न्यपतद्भूमौ छिन्नपक्ष इवाचलः॥ 12 ॥

prāharatkuliśaṃ tasmā amoghaṃ paramardanaḥ | sayāno nyapatadbhūmau chinnapakṣa ivācalaḥ

सखायं पतितं दृष्ट्वा जम्भो बलिसखः सुहृत् ।अभ्ययात्सौहृदं सख्युर्हतस्यापि समाचरन्॥ 13 ॥

sakhāyaṃ patitaṃ dṛṣṭvā jambho balisakhaḥ suhṛt | abhyayātsauhṛdaṃ sakhyurhatasyāpi samācaran

स सिंहवाह आसाद्य गदामुद्यम्य रंहसा ।जत्रावताडयच्छक्रं गजं च सुमहाबलः॥ 14 ॥

sa siṃhavāha āsādya gadāmudyamya raṃhasā | jatrāvatāḍayacchakraṃ gajaṃ ca sumahābalaḥ

गदाप्रहारव्यथितो भृशं विह्वलितो गजः ।जानुभ्यां धरणीं स्पृष्ट्वा कश्मलं परमं ययौ॥ 15 ॥

gadāprahāravyathito bhṛśaṃ vihvalito gajaḥ | jānubhyāṃ dharaṇīṃ spṛṣṭvā kaśmalaṃ paramaṃ yayau

ततो रथो मातलिना हरिभिर्दशशतैर्वृतः ।आनीतो द्विपमुत्सृज्य रथमारुरुहे विभुः॥ 16 ॥

tato ratho mātalinā haribhirdaśaśatairvṛtaḥ | ānīto dvipamutsṛjya rathamāruruhe vibhuḥ

तस्य तत्पूजयन् कर्म यन्तुर्दानवसत्तमः ।शूलेन ज्वलता तं तु स्मयमानोऽहनन्मृधे॥ 17 ॥

tasya tatpūjayan karma yanturdānavasattamaḥ | śūlena jvalatā taṃ tu smayamāno'hananmṛdhe

सेहे रुजं सुदुर्मर्षां सत्त्वमालम्ब्य मातलिः ।इन्द्रो जम्भस्य सङ्क्रुद्धो वज्रेणापाहरच्छिरः॥ 18 ॥

sehe rujaṃ sudurmarṣāṃ sattvamālambya mātaliḥ | indro jambhasya saṅkruddho vajreṇāpāharacchiraḥ

जम्भं श्रुत्वा हतं तस्य ज्ञातयो नारदादृषेः ।नमुचिश्च बलः पाकस्तत्रापेतुस्त्वरान्विताः॥ 19 ॥

jambhaṃ śrutvā hataṃ tasya jñātayo nāradādṛṣeḥ | namuciśca balaḥ pākastatrāpetustvarānvitāḥ

वचोभिः परुषैरिन्द्रमर्दयन्तोऽस्य मर्मसु ।शरैरवाकिरन् मेघा धाराभिरिव पर्वतम्॥ 20 ॥

vacobhiḥ paruṣairindramardayanto'sya marmasu | śarairavākiran meghā dhārābhiriva parvatam

हरीन् दशशतान्याजौ हर्यश्वस्य बलः शरैः ।तावद्भिरर्दयामास युगपल्लघुहस्तवान्॥ 21 ॥

harīn daśaśatānyājau haryaśvasya balaḥ śaraiḥ | tāvadbhirardayāmāsa yugapallaghuhastavān

शताभ्यां मातलिं पाको रथं सावयवं पृथक् ।सकृत्सन्धानमोक्षेण तदद्भुतमभूद्रणे॥ 22 ॥

śatābhyāṃ mātaliṃ pāko rathaṃ sāvayavaṃ pṛthak | sakṛtsandhānamokṣeṇa tadadbhutamabhūdraṇe

नमुचिः पञ्चदशभिः स्वर्णपुङ्खैर्महेषुभिः ।आहत्य व्यनदत्सङ्ख्ये सतोय इव तोयदः॥ 23 ॥

namuciḥ pañcadaśabhiḥ svarṇapuṅkhairmaheṣubhiḥ | āhatya vyanadatsaṅkhye satoya iva toyadaḥ

सर्वतः शरकूटेन शक्रं सरथसारथिम् ।छादयामासुरसुराः प्रावृट्सूर्यमिवाम्बुदाः॥ 24 ॥

sarvataḥ śarakūṭena śakraṃ sarathasārathim | chādayāmāsurasurāḥ prāvṛṭsūryamivāmbudāḥ

अलक्षयन्तस्तमतीव विह्वला विचुक्रुशुर्देवगणाः सहानुगाः ।अनायकाः शत्रुबलेन निर्जिता वणिक्पथा भिन्ननवो यथार्णवे॥ 25 ॥

alakṣayantastamatīva vihvalā vicukruśurdevagaṇāḥ sahānugāḥ | anāyakāḥ śatrubalena nirjitā vaṇikpathā bhinnanavo yathārṇave

ततस्तुराषाडिषुबद्धपञ्जरा- द्विनिर्गतः साश्वरथध्वजाग्रणीः ।बभौ दिशः खं पृथिवीं च रोचयन् स्वतेजसा सूर्य इव क्षपात्यये॥ 26 ॥

tatasturāṣāḍiṣubaddhapañjarā- dvinirgataḥ sāśvarathadhvajāgraṇīḥ | babhau diśaḥ khaṃ pṛthivīṃ ca rocayan svatejasā sūrya iva kṣapātyaye

निरीक्ष्य पृतनां देवः परैरभ्यर्दितां रणे ।उदयच्छद्रिपुं हन्तुं वज्रं वज्रधरो रुषा॥ 27 ॥

nirīkṣya pṛtanāṃ devaḥ parairabhyarditāṃ raṇe | udayacchadripuṃ hantuṃ vajraṃ vajradharo ruṣā

स तेनैवाष्टधारेण शिरसी बलपाकयोः ।ज्ञातीनां पश्यतां राजन् जहार जनयन् भयम्॥ 28 ॥

sa tenaivāṣṭadhāreṇa śirasī balapākayoḥ | jñātīnāṃ paśyatāṃ rājan jahāra janayan bhayam

नमुचिस्तद्वधं दृष्ट्वा शोकामर्षरुषान्वितः ।जिघांसुरिन्द्रं नृपते चकार परमोद्यमम्॥ 29 ॥

namucistadvadhaṃ dṛṣṭvā śokāmarṣaruṣānvitaḥ | jighāṃsurindraṃ nṛpate cakāra paramodyamam

अश्मसारमयं शूलं घण्टावद्धेमभूषणम् ।प्रगृह्याभ्यद्रवत्क्रुद्धो हतोऽसीति वितर्जयन् ।प्राहिणोद्देवराजाय निनदन् मृगराडिव॥ 30 ॥

aśmasāramayaṃ śūlaṃ ghaṇṭāvaddhemabhūṣaṇam | pragṛhyābhyadravatkruddho hato'sīti vitarjayan | prāhiṇoddevarājāya ninadan mṛgarāḍiva

तदापतद्गगनतले महाजवं विचिच्छिदे हरिरिषुभिः सहस्रधा ।तमाहनन्नृप कुलिशेन कन्धरे रुषान्वितस्त्रिदशपतिः शिरो हरन्॥ 31 ॥

tadāpatadgaganatale mahājavaṃ vicicchide haririṣubhiḥ sahasradhā | tamāhanannṛpa kuliśena kandhare ruṣānvitastridaśapatiḥ śiro haran

न तस्य हि त्वचमपि वज्र ऊर्जितो बिभेद यः सुरपतिनौजसेरितः ।तदद्भुतं परमतिवीर्यवृत्रभि- त्तिरस्कृतो नमुचिशिरोधरत्वचा॥ 32 ॥

na tasya hi tvacamapi vajra ūrjito bibheda yaḥ surapatinaujaseritaḥ | tadadbhutaṃ paramativīryavṛtrabhi- ttiraskṛto namuciśirodharatvacā

तस्मादिन्द्रोऽबिभेच्छत्रोर्वज्रः प्रतिहतो यतः ।किमिदं दैवयोगेन भूतं लोकविमोहनम्॥ 33 ॥

tasmādindro'bibhecchatrorvajraḥ pratihato yataḥ | kimidaṃ daivayogena bhūtaṃ lokavimohanam

येन मे पूर्वमद्रीणां पक्षच्छेदः प्रजात्यये ।कृतो निविशतां भारैः पतत्त्रैः पततां भुवि॥ 34 ॥

yena me pūrvamadrīṇāṃ pakṣacchedaḥ prajātyaye | kṛto niviśatāṃ bhāraiḥ patattraiḥ patatāṃ bhuvi

तपःसारमयं त्वाष्ट्रं वृत्रो येन विपाटितः ।अन्ये चापि बलोपेताः सर्वास्त्रैरक्षतत्वचः॥ 35 ॥

tapaḥsāramayaṃ tvāṣṭraṃ vṛtro yena vipāṭitaḥ | anye cāpi balopetāḥ sarvāstrairakṣatatvacaḥ

सोऽयं प्रतिहतो वज्रो मया मुक्तोऽसुरेऽल्पके ।नाहं तदाददे दण्डं ब्रह्मतेजोऽप्यकारणम्॥ 36 ॥

so'yaṃ pratihato vajro mayā mukto'sure'lpake | nāhaṃ tadādade daṇḍaṃ brahmatejo'pyakāraṇam

नायं शुष्कैरथो नार्द्रैर्वधमर्हति दानवः॥ 37 ॥

nāyaṃ śuṣkairatho nārdrairvadhamarhati dānavaḥ

मयास्मै यद्वरो दत्तो मृत्युर्नैवार्द्रशुष्कयोः ।अतोऽन्यश्चिन्तनीयस्ते उपायो मघवन् रिपोः॥ 38 ॥

mayāsmai yadvaro datto mṛtyurnaivārdraśuṣkayoḥ | ato'nyaścintanīyaste upāyo maghavan ripoḥ

तां दैवीं गिरमाकर्ण्य मघवान् सुसमाहितः ।ध्यायन् फेनमथापश्यदुपायमुभयात्मकम्॥ 39 ॥

tāṃ daivīṃ giramākarṇya maghavān susamāhitaḥ | dhyāyan phenamathāpaśyadupāyamubhayātmakam

न शुष्केण न चार्द्रेण जहार नमुचेः शिरः ।तं तुष्टुवुर्मुनिगणा माल्यैश्चावाकिरन् विभुम्॥ 40 ॥

na śuṣkeṇa na cārdreṇa jahāra namuceḥ śiraḥ | taṃ tuṣṭuvurmunigaṇā mālyaiścāvākiran vibhum

गन्धर्वमुख्यौ जगतुर्विश्वावसुपरावसू ।देवदुन्दुभयो नेदुर्नर्तक्यो ननृतुर्मुदा॥ 41 ॥

gandharvamukhyau jagaturviśvāvasuparāvasū | devadundubhayo nedurnartakyo nanṛturmudā

अन्येऽप्येवं प्रतिद्वन्द्वान् वाय्वग्निवरुणादयः ।सूदयामासुरस्त्रौघैर्मृगान् केसरिणो यथा॥ 42 ॥

anye'pyevaṃ pratidvandvān vāyvagnivaruṇādayaḥ | sūdayāmāsurastraughairmṛgān kesariṇo yathā

ब्रह्मणा प्रेषितो देवान् देवर्षिर्नारदो नृप ।वारयामास विबुधान् दृष्ट्वा दानवसङ्क्षयम्॥ 43 ॥

brahmaṇā preṣito devān devarṣirnārado nṛpa | vārayāmāsa vibudhān dṛṣṭvā dānavasaṅkṣayam

भवद्भिरमृतं प्राप्तं नारायणभुजाश्रयैः ।श्रिया समेधिताः सर्व उपारमत विग्रहात्॥ 44 ॥

bhavadbhiramṛtaṃ prāptaṃ nārāyaṇabhujāśrayaiḥ | śriyā samedhitāḥ sarva upāramata vigrahāt

संयम्य मन्युसंरम्भं मानयन्तो मुनेर्वचः ।उपगीयमानानुचरैर्ययुः सर्वे त्रिविष्टपम्॥ 45 ॥

saṃyamya manyusaṃrambhaṃ mānayanto munervacaḥ | upagīyamānānucarairyayuḥ sarve triviṣṭapam

येऽवशिष्टा रणे तस्मिन् नारदानुमतेन ते ।बलिं विपन्नमादाय अस्तं गिरिमुपागमन्॥ 46 ॥

ye'vaśiṣṭā raṇe tasmin nāradānumatena te | baliṃ vipannamādāya astaṃ girimupāgaman

तत्राविनष्टावयवान् विद्यमानशिरोधरान् ।उशना जीवयामास सञ्जीविन्या स्वविद्यया॥ 47 ॥

tatrāvinaṣṭāvayavān vidyamānaśirodharān | uśanā jīvayāmāsa sañjīvinyā svavidyayā

बलिश्चोशनसा स्पृष्टः प्रत्यापन्नेन्द्रियस्मृतिः ।पराजितोऽपि नाखिद्यल्लोकतत्त्वविचक्षणः॥ 48 ॥

baliścośanasā spṛṣṭaḥ pratyāpannendriyasmṛtiḥ | parājito'pi nākhidyallokatattvavicakṣaṇaḥ

मष्टमस्कन्धे देवासुरसङ्ग्रामे एकादशोऽध्यायः॥ 11b ॥

maṣṭamaskandhe devāsurasaṅgrāme ekādaśo'dhyāyaḥ