Skandha 8, Adhyāya 12

वृषध्वजो निशम्येदं योषिद्रूपेण दानवान् ।मोहयित्वा सुरगणान् हरिः सोममपाययत्॥ 1 ॥

vṛṣadhvajo niśamyedaṃ yoṣidrūpeṇa dānavān | mohayitvā suragaṇān hariḥ somamapāyayat

वृषमारुह्य गिरिशः सर्वभूतगणैर्वृतः ।सह देव्या ययौ द्रष्टुं यत्रास्ते मधुसूदनः॥ 2 ॥

vṛṣamāruhya giriśaḥ sarvabhūtagaṇairvṛtaḥ | saha devyā yayau draṣṭuṃ yatrāste madhusūdanaḥ

सभाजितो भगवता सादरं सोमया भवः ।सूपविष्ट उवाचेदं प्रतिपूज्य स्मयन् हरिम्॥ 3 ॥

sabhājito bhagavatā sādaraṃ somayā bhavaḥ | sūpaviṣṭa uvācedaṃ pratipūjya smayan harim

देवदेव जगद्व्यापिन् जगदीश जगन्मय ।सर्वेषामपि भावानां त्वमात्मा हेतुरीश्वरः॥ 4 ॥

devadeva jagadvyāpin jagadīśa jaganmaya | sarveṣāmapi bhāvānāṃ tvamātmā heturīśvaraḥ

आद्यन्तावस्य यन्मध्यमिदमन्यदहं बहिः ।यतोऽव्ययस्य नैतानि तत्सत्यं ब्रह्म चिद्भवान्॥ 5 ॥

ādyantāvasya yanmadhyamidamanyadahaṃ bahiḥ | yato'vyayasya naitāni tatsatyaṃ brahma cidbhavān

तवैव चरणाम्भोजं श्रेयस्कामा निराशिषः ।विसृज्योभयतः सङ्गं मुनयः समुपासते॥ 6 ॥

tavaiva caraṇāmbhojaṃ śreyaskāmā nirāśiṣaḥ | visṛjyobhayataḥ saṅgaṃ munayaḥ samupāsate

त्वं ब्रह्म पूर्णममृतं विगुणं विशोक- मानन्दमात्रमविकारमनन्यदन्यत् ।विश्वस्य हेतुरुदयस्थितिसंयमाना- मात्मेश्वरश्च तदपेक्षतयानपेक्षः॥ 7 ॥

tvaṃ brahma pūrṇamamṛtaṃ viguṇaṃ viśoka- mānandamātramavikāramananyadanyat | viśvasya heturudayasthitisaṃyamānā- mātmeśvaraśca tadapekṣatayānapekṣaḥ

एकस्त्वमेव सदसद्द्वयमद्वयं च स्वर्णं कृताकृतमिवेह न वस्तुभेदः ।अज्ञानतस्त्वयि जनैर्विहितो विकल्पो यस्माद्गुणव्यतिकरो निरुपाधिकस्य॥ 8 ॥

ekastvameva sadasaddvayamadvayaṃ ca svarṇaṃ kṛtākṛtamiveha na vastubhedaḥ | ajñānatastvayi janairvihito vikalpo yasmādguṇavyatikaro nirupādhikasya

त्वां ब्रह्म केचिदवयन्त्युत धर्ममेके एके परं सदसतोः पुरुषं परेशम् ।अन्येऽवयन्ति नवशक्तियुतं परं त्वां केचिन्महापुरुषमव्ययमात्मतन्त्रम्॥ 9 ॥

tvāṃ brahma kecidavayantyuta dharmameke eke paraṃ sadasatoḥ puruṣaṃ pareśam | anye'vayanti navaśaktiyutaṃ paraṃ tvāṃ kecinmahāpuruṣamavyayamātmatantram

नाहं परायुरृषयो न मरीचिमुख्या जानन्ति यद्विरचितं खलु सत्त्वसर्गाः ।यन्मायया मुषितचेतस ईश दैत्य- मर्त्यादयः किमुत शश्वदभद्रवृत्ताः॥ 10 ॥

nāhaṃ parāyurṛṣayo na marīcimukhyā jānanti yadviracitaṃ khalu sattvasargāḥ | yanmāyayā muṣitacetasa īśa daitya- martyādayaḥ kimuta śaśvadabhadravṛttāḥ

स त्वं समीहितमदः स्थितिजन्मनाशं भूतेहितं च जगतो भवबन्धमोक्षौ ।वायुर्यथा विशति खं च चराचराख्यं सर्वं तदात्मकतयावगमोऽवरुन्त्से॥ 11 ॥

sa tvaṃ samīhitamadaḥ sthitijanmanāśaṃ bhūtehitaṃ ca jagato bhavabandhamokṣau | vāyuryathā viśati khaṃ ca carācarākhyaṃ sarvaṃ tadātmakatayāvagamo'varuntse

अवतारा मया दृष्टा रममाणस्य ते गुणैः ।सोऽहं तद्द्रष्टुमिच्छामि यत्ते योषिद्वपुर्धृतम्॥ 12 ॥

avatārā mayā dṛṣṭā ramamāṇasya te guṇaiḥ | so'haṃ taddraṣṭumicchāmi yatte yoṣidvapurdhṛtam

येन सम्मोहिता दैत्याः पायिताश्चामृतं सुराः ।तद्दिदृक्षव आयाताः परं कौतूहलं हि नः॥ 13 ॥

yena sammohitā daityāḥ pāyitāścāmṛtaṃ surāḥ | taddidṛkṣava āyātāḥ paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ

एवमभ्यर्थितो विष्णुर्भगवान् शूलपाणिना ।प्रहस्य भावगम्भीरं गिरिशं प्रत्यभाषत॥ 14 ॥

evamabhyarthito viṣṇurbhagavān śūlapāṇinā | prahasya bhāvagambhīraṃ giriśaṃ pratyabhāṣata

कौतूहलाय दैत्यानां योषिद्वेषो मया कृतः ।पश्यता सुरकार्याणि गते पीयूषभाजने॥ 15 ॥

kautūhalāya daityānāṃ yoṣidveṣo mayā kṛtaḥ | paśyatā surakāryāṇi gate pīyūṣabhājane

तत्तेऽहं दर्शयिष्यामि दिदृक्षोः सुरसत्तम ।कामिनां बहु मन्तव्यं सङ्कल्पप्रभवोदयम्॥ 16 ॥

tatte'haṃ darśayiṣyāmi didṛkṣoḥ surasattama | kāmināṃ bahu mantavyaṃ saṅkalpaprabhavodayam

सर्वतश्चारयंश्चक्षुर्भव आस्ते सहोमया॥ 17 ॥

sarvataścārayaṃścakṣurbhava āste sahomayā

ततो ददर्शोपवने वरस्त्रियं विचित्रपुष्पारुणपल्लवद्रुमे ।विक्रीडतीं कन्दुकलीलया लस- द्दुकूलपर्यस्तनितम्बमेखलाम्॥ 18 ॥

tato dadarśopavane varastriyaṃ vicitrapuṣpāruṇapallavadrume | vikrīḍatīṃ kandukalīlayā lasa- ddukūlaparyastanitambamekhalām

आवर्तनोद्वर्तनकम्पितस्तन- प्रकृष्टहारोरुभरैः पदे पदे ।प्रभज्यमानामिव मध्यतश्चल- त्पदप्रवालं नयतीं ततस्ततः॥ 19 ॥

āvartanodvartanakampitastana- prakṛṣṭahārorubharaiḥ pade pade | prabhajyamānāmiva madhyataścala- tpadapravālaṃ nayatīṃ tatastataḥ

दिक्षु भ्रमत्कन्दुकचापलैर्भृशं प्रोद्विग्नतारायतलोललोचनाम् ।स्वकर्णविभ्राजितकुण्डलोल्लस- त्कपोलनीलालकमण्डिताननाम्॥ 20 ॥

dikṣu bhramatkandukacāpalairbhṛśaṃ prodvignatārāyatalolalocanām | svakarṇavibhrājitakuṇḍalollasa- tkapolanīlālakamaṇḍitānanām

श्लथद्दुकूलं कबरीं च विच्युतां सन्नह्यतीं वामकरेण वल्गुना ।विनिघ्नतीमन्यकरेण कन्दुकं विमोहयन्तीं जगदात्ममायया॥ 21 ॥

ślathaddukūlaṃ kabarīṃ ca vicyutāṃ sannahyatīṃ vāmakareṇa valgunā | vinighnatīmanyakareṇa kandukaṃ vimohayantīṃ jagadātmamāyayā

तां वीक्ष्य देव इति कन्दुकलीलयेष- द्व्रीडास्फुटस्मितविसृष्टकटाक्षमुष्टः ।स्त्रीप्रेक्षणप्रतिसमीक्षणविह्वलात्मा नात्मानमन्तिक उमां स्वगणांश्च वेद॥ 22 ॥

tāṃ vīkṣya deva iti kandukalīlayeṣa- dvrīḍāsphuṭasmitavisṛṣṭakaṭākṣamuṣṭaḥ | strīprekṣaṇapratisamīkṣaṇavihvalātmā nātmānamantika umāṃ svagaṇāṃśca veda

तस्याः कराग्रात्स तु कन्दुको यदा गतो विदूरं तमनुव्रजत्स्त्रियाः ।वासः ससूत्रं लघु मारुतोऽहर- द्भवस्य देवस्य किलानुपश्यतः॥ 23 ॥

tasyāḥ karāgrātsa tu kanduko yadā gato vidūraṃ tamanuvrajatstriyāḥ | vāsaḥ sasūtraṃ laghu māruto'hara- dbhavasya devasya kilānupaśyataḥ

एवं तां रुचिरापाङ्गीं दर्शनीयां मनोरमाम् ।दृष्ट्वा तस्यां मनश्चक्रे विषज्जन्त्यां भवः किल॥ 24 ॥

evaṃ tāṃ rucirāpāṅgīṃ darśanīyāṃ manoramām | dṛṣṭvā tasyāṃ manaścakre viṣajjantyāṃ bhavaḥ kila

तयापहृतविज्ञानस्तत्कृतस्मरविह्वलः ।भवान्या अपि पश्यन्त्या गतह्रीस्तत्पदं ययौ॥ 25 ॥

tayāpahṛtavijñānastatkṛtasmaravihvalaḥ | bhavānyā api paśyantyā gatahrīstatpadaṃ yayau

सा तमायान्तमालोक्य विवस्त्रा व्रीडिता भृशम् ।निलीयमाना वृक्षेषु हसन्ती नान्वतिष्ठत॥ 26 ॥

sā tamāyāntamālokya vivastrā vrīḍitā bhṛśam | nilīyamānā vṛkṣeṣu hasantī nānvatiṣṭhata

तामन्वगच्छद्भगवान् भवः प्रमुषितेन्द्रियः ।कामस्य च वशं नीतः करेणुमिव यूथपः॥ 27 ॥

tāmanvagacchadbhagavān bhavaḥ pramuṣitendriyaḥ | kāmasya ca vaśaṃ nītaḥ kareṇumiva yūthapaḥ

सोऽनुव्रज्यातिवेगेन गृहीत्वानिच्छतीं स्त्रियम् ।केशबन्ध उपानीय बाहुभ्यां परिषस्वजे॥ 28 ॥

so'nuvrajyātivegena gṛhītvānicchatīṃ striyam | keśabandha upānīya bāhubhyāṃ pariṣasvaje

सोपगूढा भगवता करिणा करिणी यथा ।इतस्ततः प्रसर्पन्ती विप्रकीर्णशिरोरुहा॥ 29 ॥

sopagūḍhā bhagavatā kariṇā kariṇī yathā | itastataḥ prasarpantī viprakīrṇaśiroruhā

आत्मानं मोचयित्वाङ्ग सुरर्षभभुजान्तरात् ।प्राद्रवत्सा पृथुश्रोणी माया देवविनिर्मिता॥ 30 ॥

ātmānaṃ mocayitvāṅga surarṣabhabhujāntarāt | prādravatsā pṛthuśroṇī māyā devavinirmitā

तस्यासौ पदवीं रुद्रो विष्णोरद्भुतकर्मणः ।प्रत्यपद्यत कामेन वैरिणेव विनिर्जितः॥ 31 ॥

tasyāsau padavīṃ rudro viṣṇoradbhutakarmaṇaḥ | pratyapadyata kāmena vairiṇeva vinirjitaḥ

तस्यानुधावतो रेतश्चस्कन्दामोघरेतसः ।शुष्मिणो यूथपस्येव वासितामनुधावतः॥ 32 ॥

tasyānudhāvato retaścaskandāmogharetasaḥ | śuṣmiṇo yūthapasyeva vāsitāmanudhāvataḥ

यत्र यत्रापतन्मह्यां रेतस्तस्य महात्मनः ।तानि रूप्यस्य हेम्नश्च क्षेत्राण्यासन् महीपते॥ 33 ॥

yatra yatrāpatanmahyāṃ retastasya mahātmanaḥ | tāni rūpyasya hemnaśca kṣetrāṇyāsan mahīpate

सरित्सरःसु शैलेषु वनेषूपवनेषु च ।यत्र क्व चासन्नृषयस्तत्र सन्निहितो हरः॥ 34 ॥

saritsaraḥsu śaileṣu vaneṣūpavaneṣu ca | yatra kva cāsannṛṣayastatra sannihito haraḥ

स्कन्ने रेतसि सोऽपश्यदात्मानं देवमायया ।जडीकृतं नृपश्रेष्ठ सन्न्यवर्तत कश्मलात्॥ 35 ॥

skanne retasi so'paśyadātmānaṃ devamāyayā | jaḍīkṛtaṃ nṛpaśreṣṭha sannyavartata kaśmalāt

अथावगतमाहात्म्य आत्मनो जगदात्मनः ।अपरिज्ञेयवीर्यस्य न मेने तदु हाद्भुतम्॥ 36 ॥

athāvagatamāhātmya ātmano jagadātmanaḥ | aparijñeyavīryasya na mene tadu hādbhutam

तमविक्लवमव्रीडमालक्ष्य मधुसूदनः ।उवाच परमप्रीतो बिभ्रत्स्वां पौरुषीं तनुम्॥ 37 ॥

tamaviklavamavrīḍamālakṣya madhusūdanaḥ | uvāca paramaprīto bibhratsvāṃ pauruṣīṃ tanum

दिष्ट्या त्वं विबुधश्रेष्ठ स्वां निष्ठामात्मना स्थितः ।यन्मे स्त्रीरूपया स्वैरं मोहितोऽप्यङ्ग मायया॥ 38 ॥

diṣṭyā tvaṃ vibudhaśreṣṭha svāṃ niṣṭhāmātmanā sthitaḥ | yanme strīrūpayā svairaṃ mohito'pyaṅga māyayā

को नु मेऽतितरेन्मायां विषक्तस्त्वदृते पुमान् ।तांस्तान् विसृजतीं भावान् दुस्तरामकृतात्मभिः॥ 39 ॥

ko nu me'titarenmāyāṃ viṣaktastvadṛte pumān | tāṃstān visṛjatīṃ bhāvān dustarāmakṛtātmabhiḥ

सेयं गुणमयी माया न त्वामभिभविष्यति ।मया समेता कालेन कालरूपेण भागशः॥ 40 ॥

seyaṃ guṇamayī māyā na tvāmabhibhaviṣyati | mayā sametā kālena kālarūpeṇa bhāgaśaḥ

एवं भगवता राजन् श्रीवत्साङ्केन सत्कृतः ।आमन्त्र्य तं परिक्रम्य सगणः स्वालयं ययौ॥ 41 ॥

evaṃ bhagavatā rājan śrīvatsāṅkena satkṛtaḥ | āmantrya taṃ parikramya sagaṇaḥ svālayaṃ yayau

आत्मांशभूतां तां मायां भवानीं भगवान् भवः ।शंसतामृषिमुख्यानां प्रीत्याऽऽचष्टाथ भारत॥ 42 ॥

ātmāṃśabhūtāṃ tāṃ māyāṃ bhavānīṃ bhagavān bhavaḥ | śaṃsatāmṛṣimukhyānāṃ prītyā''caṣṭātha bhārata

अपि व्यपश्यस्त्वमजस्य मायां परस्य पुंसः परदेवतायाः ।अहं कलानामृषभो विमुह्ये ययावशोऽन्ये किमुतास्वतन्त्राः॥ 43 ॥

api vyapaśyastvamajasya māyāṃ parasya puṃsaḥ paradevatāyāḥ | ahaṃ kalānāmṛṣabho vimuhye yayāvaśo'nye kimutāsvatantrāḥ

यं मामपृच्छस्त्वमुपेत्य योगात् समासहस्रान्त उपारतं वै ।स एष साक्षात्पुरुषः पुराणो न यत्र कालो विशते न वेदः॥ 44 ॥

yaṃ māmapṛcchastvamupetya yogāt samāsahasrānta upārataṃ vai | sa eṣa sākṣātpuruṣaḥ purāṇo na yatra kālo viśate na vedaḥ

सिन्धोर्निर्मथने येन धृतः पृष्ठे महाचलः॥ 45 ॥

sindhornirmathane yena dhṛtaḥ pṛṣṭhe mahācalaḥ

एतन्मुहुः कीर्तयतोऽनुशृण्वतो न रिष्यते जातु समुद्यमः क्वचित् ।यदुत्तमश्लोकगुणानुवर्णनं समस्तसंसारपरिश्रमापहम्॥ 46 ॥

etanmuhuḥ kīrtayato'nuśṛṇvato na riṣyate jātu samudyamaḥ kvacit | yaduttamaślokaguṇānuvarṇanaṃ samastasaṃsārapariśramāpaham

असदविषयमङ्घ्रिं भावगम्यं प्रपन्ना- नमृतममरवर्यानाशयत्सिन्धुमथ्यम् ।कपटयुवतिवेषो मोहयन् यः सुरारीन् तमहमुपसृतानां कामपूरं नतोऽस्मि॥ 47 ॥

asadaviṣayamaṅghriṃ bhāvagamyaṃ prapannā- namṛtamamaravaryānāśayatsindhumathyam | kapaṭayuvativeṣo mohayan yaḥ surārīn tamahamupasṛtānāṃ kāmapūraṃ nato'smi

मष्टमस्कन्धे शङ्करमोहनं नाम द्वादशोऽध्यायः॥ 12b ॥

maṣṭamaskandhe śaṅkaramohanaṃ nāma dvādaśo'dhyāyaḥ