Skandha 8, Adhyāya 16

एवं पुत्रेषु नष्टेषु देवमातादितिस्तदा ।हृते त्रिविष्टपे दैत्यैः पर्यतप्यदनाथवत्॥ 1 ॥

evaṃ putreṣu naṣṭeṣu devamātāditistadā | hṛte triviṣṭape daityaiḥ paryatapyadanāthavat

एकदा कश्यपस्तस्या आश्रमं भगवानगात् ।निरुत्सवं निरानन्दं समाधेर्विरतश्चिरात्॥ 2 ॥

ekadā kaśyapastasyā āśramaṃ bhagavānagāt | nirutsavaṃ nirānandaṃ samādhervirataścirāt

स पत्नीं दीनवदनां कृतासनपरिग्रहः ।सभाजितो यथान्यायमिदमाह कुरूद्वह॥ 3 ॥

sa patnīṃ dīnavadanāṃ kṛtāsanaparigrahaḥ | sabhājito yathānyāyamidamāha kurūdvaha

अप्यभद्रं न विप्राणां भद्रे लोकेऽधुनाऽऽगतम् ।न धर्मस्य न लोकस्य मृत्योश्छन्दानुवर्तिनः॥ 4 ॥

apyabhadraṃ na viprāṇāṃ bhadre loke'dhunā''gatam | na dharmasya na lokasya mṛtyośchandānuvartinaḥ

अपि वाकुशलं किञ्चिद्गृहेषु गृहमेधिनि ।धर्मस्यार्थस्य कामस्य यत्र योगो ह्ययोगिनाम्॥ 5 ॥

api vākuśalaṃ kiñcidgṛheṣu gṛhamedhini | dharmasyārthasya kāmasya yatra yogo hyayoginām

अपि वातिथयोऽभ्येत्य कुटुम्बासक्तया त्वया ।गृहादपूजिता याताः प्रत्युत्थानेन वा क्वचित्॥ 6 ॥

api vātithayo'bhyetya kuṭumbāsaktayā tvayā | gṛhādapūjitā yātāḥ pratyutthānena vā kvacit

गृहेषु येष्वतिथयो नार्चिताः सलिलैरपि ।यदि निर्यान्ति ते नूनं फेरुराजगृहोपमाः॥ 7 ॥

gṛheṣu yeṣvatithayo nārcitāḥ salilairapi | yadi niryānti te nūnaṃ pherurājagṛhopamāḥ

अप्यग्नयस्तु वेलायां न हुता हविषा सति ।त्वयोद्विग्नधिया भद्रे प्रोषिते मयि कर्हिचित्॥ 8 ॥

apyagnayastu velāyāṃ na hutā haviṣā sati | tvayodvignadhiyā bhadre proṣite mayi karhicit

यत्पूजया कामदुघान् याति लोकान् गृहान्वितः ।ब्राह्मणोऽग्निश्च वै विष्णोः सर्वदेवात्मनो मुखम्॥ 9 ॥

yatpūjayā kāmadughān yāti lokān gṛhānvitaḥ | brāhmaṇo'gniśca vai viṣṇoḥ sarvadevātmano mukham

अपि सर्वे कुशलिनस्तव पुत्रा मनस्विनि ।लक्षयेऽस्वस्थमात्मानं भवत्या लक्षणैरहम्॥ 10 ॥

api sarve kuśalinastava putrā manasvini | lakṣaye'svasthamātmānaṃ bhavatyā lakṣaṇairaham

भद्रं द्विजगवां ब्रह्मन् धर्मस्यास्य जनस्य च ।त्रिवर्गस्य परं क्षेत्रं गृहमेधिन् गृहा इमे॥ 11 ॥

bhadraṃ dvijagavāṃ brahman dharmasyāsya janasya ca | trivargasya paraṃ kṣetraṃ gṛhamedhin gṛhā ime

अग्नयोऽतिथयो भृत्या भिक्षवो ये च लिप्सवः ।सर्वं भगवतो ब्रह्मन्ननुध्यानान्न रिष्यति॥ 12 ॥

agnayo'tithayo bhṛtyā bhikṣavo ye ca lipsavaḥ | sarvaṃ bhagavato brahmannanudhyānānna riṣyati

को नु मे भगवन् कामो न सम्पद्येत मानसः ।यस्या भवान् प्रजाध्यक्ष एवं धर्मान् प्रभाषते॥ 13 ॥

ko nu me bhagavan kāmo na sampadyeta mānasaḥ | yasyā bhavān prajādhyakṣa evaṃ dharmān prabhāṣate

तवैव मारीच मनःशरीरजाः प्रजा इमाः सत्त्वरजस्तमोजुषः ।समो भवांस्तास्वसुरादिषु प्रभो तथापि भक्तं भजते महेश्वरः॥ 14 ॥

tavaiva mārīca manaḥśarīrajāḥ prajā imāḥ sattvarajastamojuṣaḥ | samo bhavāṃstāsvasurādiṣu prabho tathāpi bhaktaṃ bhajate maheśvaraḥ

तस्मादीश भजन्त्या मे श्रेयश्चिन्तय सुव्रत ।हृतश्रियो हृतस्थानान् सपत्नैः पाहि नः प्रभो॥ 15 ॥

tasmādīśa bhajantyā me śreyaścintaya suvrata | hṛtaśriyo hṛtasthānān sapatnaiḥ pāhi naḥ prabho

परैर्विवासिता साहं मग्ना व्यसनसागरे ।ऐश्वर्यं श्रीर्यशः स्थानं हृतानि प्रबलैर्मम॥ 16 ॥

parairvivāsitā sāhaṃ magnā vyasanasāgare | aiśvaryaṃ śrīryaśaḥ sthānaṃ hṛtāni prabalairmama

यथा तानि पुनः साधो प्रपद्येरन् ममात्मजाः ।तथा विधेहि कल्याणं धिया कल्याणकृत्तम॥ 17 ॥

yathā tāni punaḥ sādho prapadyeran mamātmajāḥ | tathā vidhehi kalyāṇaṃ dhiyā kalyāṇakṛttama

एवमभ्यर्थितोऽदित्या कस्तामाह स्मयन्निव ।अहो मायाबलं विष्णोः स्नेहबद्धमिदं जगत्॥ 18 ॥

evamabhyarthito'dityā kastāmāha smayanniva | aho māyābalaṃ viṣṇoḥ snehabaddhamidaṃ jagat

क्व देहो भौतिकोऽनात्मा क्व चात्मा प्रकृतेः परः ।कस्य के पतिपुत्राद्या मोह एव हि कारणम्॥ 19 ॥

kva deho bhautiko'nātmā kva cātmā prakṛteḥ paraḥ | kasya ke patiputrādyā moha eva hi kāraṇam

उपतिष्ठस्व पुरुषं भगवन्तं जनार्दनम् ।सर्वभूतगुहावासं वासुदेवं जगद्गुरुम्॥ 20 ॥

upatiṣṭhasva puruṣaṃ bhagavantaṃ janārdanam | sarvabhūtaguhāvāsaṃ vāsudevaṃ jagadgurum

स विधास्यति ते कामान् हरिर्दीनानुकम्पनः ।अमोघा भगवद्भक्तिर्नेतरेति मतिर्मम॥ 21 ॥

sa vidhāsyati te kāmān harirdīnānukampanaḥ | amoghā bhagavadbhaktirnetareti matirmama

केनाहं विधिना ब्रह्मन्नुपस्थास्ये जगत्पतिम् ।यथा मे सत्यसङ्कल्पो विदध्यात्स मनोरथम्॥ 22 ॥

kenāhaṃ vidhinā brahmannupasthāsye jagatpatim | yathā me satyasaṅkalpo vidadhyātsa manoratham

आदिश त्वं द्विजश्रेष्ठ विधिं तदुपधावनम् ।आशु तुष्यति मे देवः सीदन्त्याः सह पुत्रकैः॥ 23 ॥

ādiśa tvaṃ dvijaśreṣṭha vidhiṃ tadupadhāvanam | āśu tuṣyati me devaḥ sīdantyāḥ saha putrakaiḥ

एतन्मे भगवान् पृष्टः प्रजाकामस्य पद्मजः ।यदाह ते प्रवक्ष्यामि व्रतं केशवतोषणम्॥ 24 ॥

etanme bhagavān pṛṣṭaḥ prajākāmasya padmajaḥ | yadāha te pravakṣyāmi vrataṃ keśavatoṣaṇam

फाल्गुनस्यामले पक्षे द्वादशाहं पयोव्रतः ।अर्चयेदरविन्दाक्षं भक्त्या परमयान्वितः॥ 25 ॥

phālgunasyāmale pakṣe dvādaśāhaṃ payovrataḥ | arcayedaravindākṣaṃ bhaktyā paramayānvitaḥ

सिनीवाल्यां मृदाऽऽलिप्य स्नायात्क्रोडविदीर्णया ।यदि लभ्येत वै स्रोतस्येतं मन्त्रमुदीरयेत्॥ 26 ॥

sinīvālyāṃ mṛdā''lipya snāyātkroḍavidīrṇayā | yadi labhyeta vai srotasyetaṃ mantramudīrayet

त्वं देव्यादिवराहेण रसायाः स्थानमिच्छता ।उद्धृतासि नमस्तुभ्यं पाप्मानं मे प्रणाशय॥ 27 ॥

tvaṃ devyādivarāheṇa rasāyāḥ sthānamicchatā | uddhṛtāsi namastubhyaṃ pāpmānaṃ me praṇāśaya

निर्वर्तितात्मनियमो देवमर्चेत्समाहितः ।अर्चायां स्थण्डिले सूर्ये जले वह्नौ गुरावपि॥ 28 ॥

nirvartitātmaniyamo devamarcetsamāhitaḥ | arcāyāṃ sthaṇḍile sūrye jale vahnau gurāvapi

नमस्तुभ्यं भगवते पुरुषाय महीयसे ।सर्वभूतनिवासाय वासुदेवाय साक्षिणे॥ 29 ॥

namastubhyaṃ bhagavate puruṣāya mahīyase | sarvabhūtanivāsāya vāsudevāya sākṣiṇe

नमोऽव्यक्ताय सूक्ष्माय प्रधानपुरुषाय च ।चतुर्विंशद्गुणज्ञाय गुणसङ्ख्यानहेतवे॥ 30 ॥

namo'vyaktāya sūkṣmāya pradhānapuruṣāya ca | caturviṃśadguṇajñāya guṇasaṅkhyānahetave

नमो द्विशीर्ष्णे त्रिपदे चतुःशृङ्गाय तन्तवे ।सप्तहस्ताय यज्ञाय त्रयीविद्यात्मने नमः॥ 31 ॥

namo dviśīrṣṇe tripade catuḥśṛṅgāya tantave | saptahastāya yajñāya trayīvidyātmane namaḥ

नमः शिवाय रुद्राय नमः शक्तिधराय च ।सर्वविद्याधिपतये भूतानां पतये नमः॥ 32 ॥

namaḥ śivāya rudrāya namaḥ śaktidharāya ca | sarvavidyādhipataye bhūtānāṃ pataye namaḥ

नमो हिरण्यगर्भाय प्राणाय जगदात्मने ।योगैश्वर्यशरीराय नमस्ते योगहेतवे॥ 33 ॥

namo hiraṇyagarbhāya prāṇāya jagadātmane | yogaiśvaryaśarīrāya namaste yogahetave

नमस्त आदिदेवाय साक्षीभूताय ते नमः ।नारायणाय ऋषये नराय हरये नमः॥ 34 ॥

namasta ādidevāya sākṣībhūtāya te namaḥ | nārāyaṇāya ṛṣaye narāya haraye namaḥ

नमो मरकतश्यामवपुषेऽधिगतश्रिये ।केशवाय नमस्तुभ्यं नमस्ते पीतवाससे॥ 35 ॥

namo marakataśyāmavapuṣe'dhigataśriye | keśavāya namastubhyaṃ namaste pītavāsase

त्वं सर्ववरदः पुंसां वरेण्य वरदर्षभ ।अतस्ते श्रेयसे धीराः पादरेणुमुपासते॥ 36 ॥

tvaṃ sarvavaradaḥ puṃsāṃ vareṇya varadarṣabha | ataste śreyase dhīrāḥ pādareṇumupāsate

अन्ववर्तन्त यं देवाः श्रीश्च तत्पादपद्मयोः ।स्पृहयन्त इवामोदं भगवान् मे प्रसीदताम्॥ 37 ॥

anvavartanta yaṃ devāḥ śrīśca tatpādapadmayoḥ | spṛhayanta ivāmodaṃ bhagavān me prasīdatām

एतैर्मन्त्रैर्हृषीकेशमावाहनपुरस्कृतम् ।अर्चयेच्छ्रद्धया युक्तः पाद्योपस्पर्शनादिभिः॥ 38 ॥

etairmantrairhṛṣīkeśamāvāhanapuraskṛtam | arcayecchraddhayā yuktaḥ pādyopasparśanādibhiḥ

अर्चित्वा गन्धमाल्याद्यैः पयसा स्नपयेद्विभुम् ।वस्त्रोपवीताभरणपाद्योपस्पर्शनैस्ततः ।गन्धधूपादिभिश्चार्चेद्द्वादशाक्षरविद्यया॥ 39 ॥

arcitvā gandhamālyādyaiḥ payasā snapayedvibhum | vastropavītābharaṇapādyopasparśanaistataḥ | gandhadhūpādibhiścārceddvādaśākṣaravidyayā

शृतं पयसि नैवेद्यं शाल्यन्नं विभवे सति ।ससर्पिः सगुडं दत्त्वा जुहुयान्मूलविद्यया॥ 40 ॥

śṛtaṃ payasi naivedyaṃ śālyannaṃ vibhave sati | sasarpiḥ saguḍaṃ dattvā juhuyānmūlavidyayā

निवेदितं तद्भक्ताय दद्याद्भुञ्जीत वा स्वयम् ।दत्त्वाऽऽचमनमर्चित्वा ताम्बूलं च निवेदयेत्॥ 41 ॥

niveditaṃ tadbhaktāya dadyādbhuñjīta vā svayam | dattvā''camanamarcitvā tāmbūlaṃ ca nivedayet

जपेदष्टोत्तरशतं स्तुवीत स्तुतिभिः प्रभुम् ।कृत्वा प्रदक्षिणं भूमौ प्रणमेद्दण्डवन्मुदा॥ 42 ॥

japedaṣṭottaraśataṃ stuvīta stutibhiḥ prabhum | kṛtvā pradakṣiṇaṃ bhūmau praṇameddaṇḍavanmudā

कृत्वा शिरसि तच्छेषां देवमुद्वासयेत्ततः ।द्व्यवरान् भोजयेद्विप्रान् पायसेन यथोचितम्॥ 43 ॥

kṛtvā śirasi taccheṣāṃ devamudvāsayettataḥ | dvyavarān bhojayedviprān pāyasena yathocitam

भुञ्जीत तैरनुज्ञातः शेषं सेष्टः सभाजितैः ।ब्रह्मचार्यथ तद्रात्र्यां श्वोभूते प्रथमेऽहनि॥ 44 ॥

bhuñjīta tairanujñātaḥ śeṣaṃ seṣṭaḥ sabhājitaiḥ | brahmacāryatha tadrātryāṃ śvobhūte prathame'hani

स्नातः शुचिर्यथोक्तेन विधिना सुसमाहितः ।पयसा स्नापयित्वार्चेद्यावद्व्रतसमापनम्॥ 45 ॥

snātaḥ śuciryathoktena vidhinā susamāhitaḥ | payasā snāpayitvārcedyāvadvratasamāpanam

पयोभक्षो व्रतमिदं चरेद्विष्ण्वर्चनादृतः ।पूर्ववज्जुहुयादग्निं ब्राह्मणांश्चापि भोजयेत्॥ 46 ॥

payobhakṣo vratamidaṃ caredviṣṇvarcanādṛtaḥ | pūrvavajjuhuyādagniṃ brāhmaṇāṃścāpi bhojayet

एवं त्वहरहः कुर्याद्द्वादशाहं पयोव्रतः ।हरेराराधनं होममर्हणं द्विजतर्पणम्॥ 47 ॥

evaṃ tvaharahaḥ kuryāddvādaśāhaṃ payovrataḥ | harerārādhanaṃ homamarhaṇaṃ dvijatarpaṇam

प्रतिपद्दिनमारभ्य यावच्छुक्लत्रयोदशी ।ब्रह्मचर्यमधःस्वप्नं स्नानं त्रिषवणं चरेत्॥ 48 ॥

pratipaddinamārabhya yāvacchuklatrayodaśī | brahmacaryamadhaḥsvapnaṃ snānaṃ triṣavaṇaṃ caret

वर्जयेदसदालापं भोगानुच्चावचांस्तथा ।अहिंस्रः सर्वभूतानां वासुदेवपरायणः॥ 49 ॥

varjayedasadālāpaṃ bhogānuccāvacāṃstathā | ahiṃsraḥ sarvabhūtānāṃ vāsudevaparāyaṇaḥ

त्रयोदश्यामथो विष्णोः स्नपनं पञ्चकैर्विभोः ।कारयेच्छास्त्रदृष्टेन विधिना विधिकोविदैः॥ 50 ॥

trayodaśyāmatho viṣṇoḥ snapanaṃ pañcakairvibhoḥ | kārayecchāstradṛṣṭena vidhinā vidhikovidaiḥ

पूजां च महतीं कुर्याद्वित्तशाठ्यविवर्जितः ।चरुं निरूप्य पयसि शिपिविष्टाय विष्णवे॥ 51 ॥

pūjāṃ ca mahatīṃ kuryādvittaśāṭhyavivarjitaḥ | caruṃ nirūpya payasi śipiviṣṭāya viṣṇave

शृतेन तेन पुरुषं यजेत सुसमाहितः ।नैवेद्यं चातिगुणवद्दद्यात्पुरुषतुष्टिदम्॥ 52 ॥

śṛtena tena puruṣaṃ yajeta susamāhitaḥ | naivedyaṃ cātiguṇavaddadyātpuruṣatuṣṭidam

आचार्यं ज्ञानसम्पन्नं वस्त्राभरणधेनुभिः ।तोषयेदृत्विजश्चैव तद्विद्ध्याराधनं हरेः॥ 53 ॥

ācāryaṃ jñānasampannaṃ vastrābharaṇadhenubhiḥ | toṣayedṛtvijaścaiva tadviddhyārādhanaṃ hareḥ

भोजयेत्तान् गुणवता सदन्नेन शुचिस्मिते ।अन्यांश्च ब्राह्मणान् शक्त्या ये च तत्र समागताः॥ 54 ॥

bhojayettān guṇavatā sadannena śucismite | anyāṃśca brāhmaṇān śaktyā ye ca tatra samāgatāḥ

दक्षिणां गुरवे दद्यादृत्विग्भ्यश्च यथार्हतः ।अन्नाद्येनाश्वपाकांश्च प्रीणयेत्समुपागतान्॥ 55 ॥

dakṣiṇāṃ gurave dadyādṛtvigbhyaśca yathārhataḥ | annādyenāśvapākāṃśca prīṇayetsamupāgatān

भुक्तवत्सु च सर्वेषु दीनान्धकृपणेषु च ।विष्णोस्तत्प्रीणनं विद्वान् भुञ्जीत सह बन्धुभिः॥ 56 ॥

bhuktavatsu ca sarveṣu dīnāndhakṛpaṇeṣu ca | viṣṇostatprīṇanaṃ vidvān bhuñjīta saha bandhubhiḥ

नृत्यवादित्रगीतैश्च स्तुतिभिः स्वस्तिवाचकैः ।कारयेत्तत्कथाभिश्च पूजां भगवतोऽन्वहम्॥ 57 ॥

nṛtyavāditragītaiśca stutibhiḥ svastivācakaiḥ | kārayettatkathābhiśca pūjāṃ bhagavato'nvaham

एतत्पयोव्रतं नाम पुरुषाराधनं परम् ।पितामहेनाभिहितं मया ते समुदाहृतम्॥ 58 ॥

etatpayovrataṃ nāma puruṣārādhanaṃ param | pitāmahenābhihitaṃ mayā te samudāhṛtam

त्वं चानेन महाभागे सम्यक् चीर्णेन केशवम् ।आत्मना शुद्धभावेन नियतात्मा भजाव्ययम्॥ 59 ॥

tvaṃ cānena mahābhāge samyak cīrṇena keśavam | ātmanā śuddhabhāvena niyatātmā bhajāvyayam

अयं वै सर्वयज्ञाख्यः सर्वव्रतमिति स्मृतम् ।तपःसारमिदं भद्रे दानं चेश्वरतर्पणम्॥ 60 ॥

ayaṃ vai sarvayajñākhyaḥ sarvavratamiti smṛtam | tapaḥsāramidaṃ bhadre dānaṃ ceśvaratarpaṇam

त एव नियमाः साक्षात्त एव च यमोत्तमाः ।तपो दानं व्रतं यज्ञो येन तुष्यत्यधोक्षजः॥ 61 ॥

ta eva niyamāḥ sākṣātta eva ca yamottamāḥ | tapo dānaṃ vrataṃ yajño yena tuṣyatyadhokṣajaḥ

तस्मादेतद्व्रतं भद्रे प्रयता श्रद्धया चर ।भगवान् परितुष्टस्ते वरानाशु विधास्यति॥ 62 ॥

tasmādetadvrataṃ bhadre prayatā śraddhayā cara | bhagavān parituṣṭaste varānāśu vidhāsyati

अष्टमस्कन्धे अदितिपयोव्रतकथनं नाम षोडशोऽध्यायः॥ 16b ॥

aṣṭamaskandhe aditipayovratakathanaṃ nāma ṣoḍaśo'dhyāyaḥ