Skandha 8, Adhyāya 24

राजोवाच ।भगवन् श्रोतुमिच्छामि हरेरद्भुतकर्मणः ।अवतारकथामाद्यां मायामत्स्यविडम्बनम्॥ 1 ॥

rājovāca | bhagavan śrotumicchāmi hareradbhutakarmaṇaḥ | avatārakathāmādyāṃ māyāmatsyaviḍambanam

यदर्थमदधाद्रूपं मात्स्यं लोकजुगुप्सितम् ।तमःप्रकृतिदुर्मर्षं कर्मग्रस्त इवेश्वरः॥ 2 ॥

yadarthamadadhādrūpaṃ mātsyaṃ lokajugupsitam | tamaḥprakṛtidurmarṣaṃ karmagrasta iveśvaraḥ

एतन्नो भगवन् सर्वं यथावद्वक्तुमर्हसि ।उत्तमश्लोकचरितं सर्वलोकसुखावहम्॥ 3 ॥

etanno bhagavan sarvaṃ yathāvadvaktumarhasi | uttamaślokacaritaṃ sarvalokasukhāvaham

इत्युक्तो विष्णुरातेन भगवान् बादरायणिः ।उवाच चरितं विष्णोर्मत्स्यरूपेण यत्कृतम्॥ 4 ॥

ityukto viṣṇurātena bhagavān bādarāyaṇiḥ | uvāca caritaṃ viṣṇormatsyarūpeṇa yatkṛtam

गोविप्रसुरसाधूनां छन्दसामपि चेश्वरः ।रक्षामिच्छंस्तनूर्धत्ते धर्मस्यार्थस्य चैव हि॥ 5 ॥

goviprasurasādhūnāṃ chandasāmapi ceśvaraḥ | rakṣāmicchaṃstanūrdhatte dharmasyārthasya caiva hi

उच्चावचेषु भूतेषु चरन् वायुरिवेश्वरः ।नोच्चावचत्वं भजते निर्गुणत्वाद्धियो गुणैः॥ 6 ॥

uccāvaceṣu bhūteṣu caran vāyuriveśvaraḥ | noccāvacatvaṃ bhajate nirguṇatvāddhiyo guṇaiḥ

आसीदतीतकल्पान्ते ब्राह्मो नैमित्तिको लयः ।समुद्रोपप्लुतास्तत्र लोका भूरादयो नृप॥ 7 ॥

āsīdatītakalpānte brāhmo naimittiko layaḥ | samudropaplutāstatra lokā bhūrādayo nṛpa

कालेनागतनिद्रस्य धातुः शिशयिषोर्बली ।मुखतो निःसृतान् वेदान् हयग्रीवोऽन्तिकेऽहरत्॥ 8 ॥

kālenāgatanidrasya dhātuḥ śiśayiṣorbalī | mukhato niḥsṛtān vedān hayagrīvo'ntike'harat

ज्ञात्वा तद्दानवेन्द्रस्य हयग्रीवस्य चेष्टितम् ।दधार शफरीरूपं भगवान् हरिरीश्वरः॥ 9 ॥

jñātvā taddānavendrasya hayagrīvasya ceṣṭitam | dadhāra śapharīrūpaṃ bhagavān harirīśvaraḥ

तत्र राजऋषिः कश्चिन्नाम्ना सत्यव्रतो महान् ।नारायणपरोऽतप्यत्तपः स सलिलाशनः॥ 10 ॥

tatra rājaṛṣiḥ kaścinnāmnā satyavrato mahān | nārāyaṇaparo'tapyattapaḥ sa salilāśanaḥ

योऽसावस्मिन् महाकल्पे तनयः स विवस्वतः ।श्राद्धदेव इति ख्यातो मनुत्वे हरिणार्पितः॥ 11 ॥

yo'sāvasmin mahākalpe tanayaḥ sa vivasvataḥ | śrāddhadeva iti khyāto manutve hariṇārpitaḥ

एकदा कृतमालायां कुर्वतो जलतर्पणम् ।तस्याञ्जल्युदके काचिच्छफर्येकाभ्यपद्यत॥ 12 ॥

ekadā kṛtamālāyāṃ kurvato jalatarpaṇam | tasyāñjalyudake kācicchapharyekābhyapadyata

सत्यव्रतोऽञ्जलिगतां सह तोयेन भारत ।उत्ससर्ज नदीतोये शफरीं द्रविडेश्वरः॥ 13 ॥

satyavrato'ñjaligatāṃ saha toyena bhārata | utsasarja nadītoye śapharīṃ draviḍeśvaraḥ

तमाह सातिकरुणं महाकारुणिकं नृपम् ।यादोभ्यो ज्ञातिघातिभ्यो दीनां मां दीनवत्सल ।कथं विसृजसे राजन् भीतामस्मिन् सरिज्जले॥ 14 ॥

tamāha sātikaruṇaṃ mahākāruṇikaṃ nṛpam | yādobhyo jñātighātibhyo dīnāṃ māṃ dīnavatsala | kathaṃ visṛjase rājan bhītāmasmin sarijjale

तमात्मनोऽनुग्रहार्थं प्रीत्या मत्स्यवपुर्धरम् ।अजानन् रक्षणार्थाय शफर्याः स मनो दधे॥ 15 ॥

tamātmano'nugrahārthaṃ prītyā matsyavapurdharam | ajānan rakṣaṇārthāya śapharyāḥ sa mano dadhe

तस्या दीनतरं वाक्यमाश्रुत्य स महीपतिः ।कलशाप्सु निधायैनां दयालुर्निन्य आश्रमम्॥ 16 ॥

tasyā dīnataraṃ vākyamāśrutya sa mahīpatiḥ | kalaśāpsu nidhāyaināṃ dayālurninya āśramam

सा तु तत्रैकरात्रेण वर्धमाना कमण्डलौ ।अलब्ध्वाऽऽत्मावकाशं वा इदमाह महीपतिम्॥ 17 ॥

sā tu tatraikarātreṇa vardhamānā kamaṇḍalau | alabdhvā''tmāvakāśaṃ vā idamāha mahīpatim

नाहं कमण्डलावस्मिन् कृच्छ्रं वस्तुमिहोत्सहे ।कल्पयौकः सुविपुलं यत्राहं निवसे सुखम्॥ 18 ॥

nāhaṃ kamaṇḍalāvasmin kṛcchraṃ vastumihotsahe | kalpayaukaḥ suvipulaṃ yatrāhaṃ nivase sukham

स एनां तत आदाय न्यधादौदञ्चनोदके ।तत्र क्षिप्ता मुहूर्तेन हस्तत्रयमवर्धत॥ 19 ॥

sa enāṃ tata ādāya nyadhādaudañcanodake | tatra kṣiptā muhūrtena hastatrayamavardhata

न म एतदलं राजन् सुखं वस्तुमुदञ्चनम् ।पृथु देहि पदं मह्यं यत्त्वाहं शरणं गता॥ 20 ॥

na ma etadalaṃ rājan sukhaṃ vastumudañcanam | pṛthu dehi padaṃ mahyaṃ yattvāhaṃ śaraṇaṃ gatā

तत आदाय सा राज्ञा क्षिप्ता राजन् सरोवरे ।तदावृत्यात्मना सोऽयं महामीनोऽन्ववर्धत॥ 21 ॥

tata ādāya sā rājñā kṣiptā rājan sarovare | tadāvṛtyātmanā so'yaṃ mahāmīno'nvavardhata

नैतन्मे स्वस्तये राजन्नुदकं सलिलौकसः ।निधेहि रक्षायोगेन ह्रदे मामविदासिनि॥ 22 ॥

naitanme svastaye rājannudakaṃ salilaukasaḥ | nidhehi rakṣāyogena hrade māmavidāsini

इत्युक्तः सोऽनयन्मत्स्यं तत्र तत्राविदासिनि ।जलाशयेऽसम्मितं तं समुद्रे प्राक्षिपज्झषम्॥ 23 ॥

ityuktaḥ so'nayanmatsyaṃ tatra tatrāvidāsini | jalāśaye'sammitaṃ taṃ samudre prākṣipajjhaṣam

क्षिप्यमाणस्तमाहेदमिह मां मकरादयः ।अदन्त्यतिबला वीर मां नेहोत्स्रष्टुमर्हसि॥ 24 ॥

kṣipyamāṇastamāhedamiha māṃ makarādayaḥ | adantyatibalā vīra māṃ nehotsraṣṭumarhasi

एवं विमोहितस्तेन वदता वल्गुभारतीम् ।तमाह को भवानस्मान् मत्स्यरूपेण मोहयन्॥ 25 ॥

evaṃ vimohitastena vadatā valgubhāratīm | tamāha ko bhavānasmān matsyarūpeṇa mohayan

नैवं वीर्यो जलचरो दृष्टोऽस्माभिः श्रुतोऽपि च ।यो भवान् योजनशतमह्नाभिव्यानशे सरः॥ 26 ॥

naivaṃ vīryo jalacaro dṛṣṭo'smābhiḥ śruto'pi ca | yo bhavān yojanaśatamahnābhivyānaśe saraḥ

नूनं त्वं भगवान् साक्षाद्धरिर्नारायणोऽव्ययः ।अनुग्रहाय भूतानां धत्से रूपं जलौकसाम्॥ 27 ॥

nūnaṃ tvaṃ bhagavān sākṣāddharirnārāyaṇo'vyayaḥ | anugrahāya bhūtānāṃ dhatse rūpaṃ jalaukasām

नमस्ते पुरुषश्रेष्ठ स्थित्युत्पत्यप्ययेश्वर ।भक्तानां नः प्रपन्नानां मुख्यो ह्यात्मगतिर्विभो॥ 28 ॥

namaste puruṣaśreṣṭha sthityutpatyapyayeśvara | bhaktānāṃ naḥ prapannānāṃ mukhyo hyātmagatirvibho

सर्वे लीलावतारास्ते भूतानां भूतिहेतवः ।ज्ञातुमिच्छाम्यदो रूपं यदर्थं भवता धृतम्॥ 29 ॥

sarve līlāvatārāste bhūtānāṃ bhūtihetavaḥ | jñātumicchāmyado rūpaṃ yadarthaṃ bhavatā dhṛtam

न तेऽरविन्दाक्ष पदोपसर्पणं मृषा भवेत्सर्वसुहृत्प्रियात्मनः ।यथेतरेषां पृथगात्मनां सता- मदीदृशो यद्वपुरद्भुतं हि नः॥ 30 ॥

na te'ravindākṣa padopasarpaṇaṃ mṛṣā bhavetsarvasuhṛtpriyātmanaḥ | yathetareṣāṃ pṛthagātmanāṃ satā- madīdṛśo yadvapuradbhutaṃ hi naḥ

सत्यव्रतं मत्स्यवपुर्युगक्षये ।विहर्तुकामः प्रलयार्णवेऽब्रवी- च्चिकीर्षुरेकान्तजनप्रियः प्रियम्॥ 31 ॥

satyavrataṃ matsyavapuryugakṣaye | vihartukāmaḥ pralayārṇave'bravī- ccikīrṣurekāntajanapriyaḥ priyam

सप्तमेऽद्यतनादूर्ध्वमहन्येतदरिन्दम ।निमङ्क्ष्यत्यप्ययाम्भोधौ त्रैलोक्यं भूर्भुवादिकम्॥ 32 ॥

saptame'dyatanādūrdhvamahanyetadarindama | nimaṅkṣyatyapyayāmbhodhau trailokyaṃ bhūrbhuvādikam

त्रिलोक्यां लीयमानायां संवर्ताम्भसि वै तदा ।उपस्थास्यति नौः काचिद्विशाला त्वां मयेरिता॥ 33 ॥

trilokyāṃ līyamānāyāṃ saṃvartāmbhasi vai tadā | upasthāsyati nauḥ kācidviśālā tvāṃ mayeritā

त्वं तावदोषधीः सर्वा बीजान्युच्चावचानि च ।सप्तर्षिभिः परिवृतः सर्वसत्त्वोपबृंहितः॥ 34 ॥

tvaṃ tāvadoṣadhīḥ sarvā bījānyuccāvacāni ca | saptarṣibhiḥ parivṛtaḥ sarvasattvopabṛṃhitaḥ

आरुह्य बृहतीं नावं विचरिष्यस्यविक्लवः ।एकार्णवे निरालोके ऋषीणामेव वर्चसा॥ 35 ॥

āruhya bṛhatīṃ nāvaṃ vicariṣyasyaviklavaḥ | ekārṇave nirāloke ṛṣīṇāmeva varcasā

दोधूयमानां तां नावं समीरेण बलीयसा ।उपस्थितस्य मे शृङ्गे निबध्नीहि महाहिना॥ 36 ॥

dodhūyamānāṃ tāṃ nāvaṃ samīreṇa balīyasā | upasthitasya me śṛṅge nibadhnīhi mahāhinā

अहं त्वामृषिभिः साकं सहनावमुदन्वति ।विकर्षन् विचरिष्यामि यावद्ब्राह्मी निशा प्रभो॥ 37 ॥

ahaṃ tvāmṛṣibhiḥ sākaṃ sahanāvamudanvati | vikarṣan vicariṣyāmi yāvadbrāhmī niśā prabho

मदीयं महिमानं च परं ब्रह्मेति शब्दितम् ।वेत्स्यस्यनुगृहीतं मे सम्प्रश्नैर्विवृतं हृदि॥ 38 ॥

madīyaṃ mahimānaṃ ca paraṃ brahmeti śabditam | vetsyasyanugṛhītaṃ me sampraśnairvivṛtaṃ hṛdi

इत्थमादिश्य राजानं हरिरन्तरधीयत ।सोऽन्ववैक्षत तं कालं यं हृषीकेश आदिशत्॥ 39 ॥

itthamādiśya rājānaṃ harirantaradhīyata | so'nvavaikṣata taṃ kālaṃ yaṃ hṛṣīkeśa ādiśat

आस्तीर्य दर्भान् प्राक्कूलान् राजर्षिः प्रागुदङ्मुखः ।निषसाद हरेः पादौ चिन्तयन् मत्स्यरूपिणः॥ 40 ॥

āstīrya darbhān prākkūlān rājarṣiḥ prāgudaṅmukhaḥ | niṣasāda hareḥ pādau cintayan matsyarūpiṇaḥ

ततः समुद्र उद्वेलः सर्वतः प्लावयन् महीम् ।वर्धमानो महामेघैर्वर्षद्भिः समदृश्यत॥ 41 ॥

tataḥ samudra udvelaḥ sarvataḥ plāvayan mahīm | vardhamāno mahāmeghairvarṣadbhiḥ samadṛśyata

ध्यायन् भगवदादेशं ददृशे नावमागताम् ।तामारुरोह विप्रेन्द्रैरादायौषधिवीरुधः॥ 42 ॥

dhyāyan bhagavadādeśaṃ dadṛśe nāvamāgatām | tāmāruroha viprendrairādāyauṣadhivīrudhaḥ

तमूचुर्मुनयः प्रीता राजन् ध्यायस्व केशवम् ।स वै नः सङ्कटादस्मादविता शं विधास्यति॥ 43 ॥

tamūcurmunayaḥ prītā rājan dhyāyasva keśavam | sa vai naḥ saṅkaṭādasmādavitā śaṃ vidhāsyati

सोऽनुध्यातस्ततो राज्ञा प्रादुरासीन्महार्णवे ।एकशृङ्गधरो मत्स्यो हैमो नियुतयोजनः॥ 44 ॥

so'nudhyātastato rājñā prādurāsīnmahārṇave | ekaśṛṅgadharo matsyo haimo niyutayojanaḥ

निबध्य नावं तच्छृङ्गे यथोक्तो हरिणा पुरा ।वरत्रेणाहिना तुष्टस्तुष्टाव मधुसूदनम्॥ 45 ॥

nibadhya nāvaṃ tacchṛṅge yathokto hariṇā purā | varatreṇāhinā tuṣṭastuṣṭāva madhusūdanam

राजोवाच ।अनाद्यविद्योपहतात्मसंविद- स्तन्मूलसंसारपरिश्रमातुराः ।यदृच्छयेहोपसृता यमाप्नुयु- र्विमुक्तिदो नः परमो गुरुर्भवान्॥ 46 ॥

rājovāca | anādyavidyopahatātmasaṃvida- stanmūlasaṃsārapariśramāturāḥ | yadṛcchayehopasṛtā yamāpnuyu- rvimuktido naḥ paramo gururbhavān

जनोऽबुधोऽयं निजकर्मबन्धनः सुखेच्छया कर्म समीहतेऽसुखम् ।यत्सेवया तां विधुनोत्यसन्मतिं ग्रन्थिं स भिन्द्याद्धृदयं स नो गुरुः॥ 47 ॥

jano'budho'yaṃ nijakarmabandhanaḥ sukhecchayā karma samīhate'sukham | yatsevayā tāṃ vidhunotyasanmatiṃ granthiṃ sa bhindyāddhṛdayaṃ sa no guruḥ

यत्सेवयाग्नेरिव रुद्ररोदनं पुमान् विजह्यान्मलमात्मनस्तमः ।भजेत वर्णं निजमेष सोऽव्ययो भूयात्स ईशः परमो गुरोर्गुरुः॥ 48 ॥

yatsevayāgneriva rudrarodanaṃ pumān vijahyānmalamātmanastamaḥ | bhajeta varṇaṃ nijameṣa so'vyayo bhūyātsa īśaḥ paramo gurorguruḥ

न यत्प्रसादायुतभागलेश- मन्ये च देवा गुरवो जनाः स्वयम् ।कर्तुं समेताः प्रभवन्ति पुंस- स्तमीश्वरं त्वां शरणं प्रपद्ये॥ 49 ॥

na yatprasādāyutabhāgaleśa- manye ca devā guravo janāḥ svayam | kartuṃ sametāḥ prabhavanti puṃsa- stamīśvaraṃ tvāṃ śaraṇaṃ prapadye

अचक्षुरन्धस्य यथाग्रणीः कृत- स्तथा जनस्याविदुषोऽबुधो गुरुः ।त्वमर्कदृक्सर्वदृशां समीक्षणो वृतो गुरुर्नः स्वगतिं बुभुत्सताम्॥ 50 ॥

acakṣurandhasya yathāgraṇīḥ kṛta- stathā janasyāviduṣo'budho guruḥ | tvamarkadṛksarvadṛśāṃ samīkṣaṇo vṛto gururnaḥ svagatiṃ bubhutsatām

जनो जनस्यादिशतेऽसतीं मतिं यया प्रपद्येत दुरत्ययं तमः ।त्वं त्वव्ययं ज्ञानममोघमञ्जसा प्रपद्यते येन जनो निजं पदम्॥ 51 ॥

jano janasyādiśate'satīṃ matiṃ yayā prapadyeta duratyayaṃ tamaḥ | tvaṃ tvavyayaṃ jñānamamoghamañjasā prapadyate yena jano nijaṃ padam

त्वं सर्वलोकस्य सुहृत्प्रियेश्वरो ह्यात्मा गुरुर्ज्ञानमभीष्टसिद्धिः ।तथापि लोको न भवन्तमन्धधी- र्जानाति सन्तं हृदि बद्धकामः॥ 52 ॥

tvaṃ sarvalokasya suhṛtpriyeśvaro hyātmā gururjñānamabhīṣṭasiddhiḥ | tathāpi loko na bhavantamandhadhī- rjānāti santaṃ hṛdi baddhakāmaḥ

तं त्वामहं देववरं वरेण्यं प्रपद्य ईशं प्रतिबोधनाय ।छिन्ध्यर्थदीपैर्भगवन् वचोभि- र्ग्रन्थीन् हृदय्यान् विवृणु स्वमोकः॥ 53 ॥

taṃ tvāmahaṃ devavaraṃ vareṇyaṃ prapadya īśaṃ pratibodhanāya | chindhyarthadīpairbhagavan vacobhi- rgranthīn hṛdayyān vivṛṇu svamokaḥ

इत्युक्तवन्तं नृपतिं भगवानादिपूरुषः ।मत्स्यरूपी महाम्भोधौ विहरंस्तत्त्वमब्रवीत्॥ 54 ॥

ityuktavantaṃ nṛpatiṃ bhagavānādipūruṣaḥ | matsyarūpī mahāmbhodhau viharaṃstattvamabravīt

पुराणसंहितां दिव्यां साङ्ख्ययोगक्रियावतीम् ।सत्यव्रतस्य राजर्षेरात्मगुह्यमशेषतः॥ 55 ॥

purāṇasaṃhitāṃ divyāṃ sāṅkhyayogakriyāvatīm | satyavratasya rājarṣerātmaguhyamaśeṣataḥ

अश्रौषीदृषिभिः साकमात्मतत्त्वमसंशयम् ।नाव्यासीनो भगवता प्रोक्तं ब्रह्म सनातनम्॥ 56 ॥

aśrauṣīdṛṣibhiḥ sākamātmatattvamasaṃśayam | nāvyāsīno bhagavatā proktaṃ brahma sanātanam

अतीतप्रलयापाय उत्थिताय स वेधसे ।हत्वासुरं हयग्रीवं वेदान् प्रत्याहरद्धरिः॥ 57 ॥

atītapralayāpāya utthitāya sa vedhase | hatvāsuraṃ hayagrīvaṃ vedān pratyāharaddhariḥ

स तु सत्यव्रतो राजा ज्ञानविज्ञानसंयुतः ।विष्णोः प्रसादात्कल्पेऽस्मिन्नासीद्वैवस्वतो मनुः॥ 58 ॥

sa tu satyavrato rājā jñānavijñānasaṃyutaḥ | viṣṇoḥ prasādātkalpe'sminnāsīdvaivasvato manuḥ

सत्यव्रतस्य राजर्षेर्मायामत्स्यस्य शार्ङ्गिणः ।संवादं महदाख्यानं श्रुत्वा मुच्येत किल्बिषात्॥ 59 ॥

satyavratasya rājarṣermāyāmatsyasya śārṅgiṇaḥ | saṃvādaṃ mahadākhyānaṃ śrutvā mucyeta kilbiṣāt

अवतारो हरेर्योऽयं कीर्तयेदन्वहं नरः ।सङ्कल्पास्तस्य सिध्यन्ति स याति परमां गतिम्॥ 60 ॥

avatāro hareryo'yaṃ kīrtayedanvahaṃ naraḥ | saṅkalpāstasya sidhyanti sa yāti paramāṃ gatim

प्रलयपयसि धातुः सुप्तशक्तेर्मुखेभ्यः श्रुतिगणमपनीतं प्रत्युपादत्त हत्वा ।दितिजमकथयद्यो ब्रह्म सत्यव्रतानां तमहमखिलहेतुं जिह्ममीनं नतोऽस्मि॥ 61 ॥

pralayapayasi dhātuḥ suptaśaktermukhebhyaḥ śrutigaṇamapanītaṃ pratyupādatta hatvā | ditijamakathayadyo brahma satyavratānāṃ tamahamakhilahetuṃ jihmamīnaṃ nato'smi

पारमहंस्यां संहितायामष्टमस्कन्धे मत्स्यावतारचरितानु- वर्णनं नाम चतुर्विंशोऽध्यायः॥ 24b ॥

pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāmaṣṭamaskandhe matsyāvatāracaritānu- varṇanaṃ nāma caturviṃśo'dhyāyaḥ