Skandha 9, Adhyāya 1

राजोवाच ।मन्वन्तराणि सर्वाणि त्वयोक्तानि श्रुतानि मे ।वीर्याण्यनन्तवीर्यस्य हरेस्तत्र कृतानि च॥ 1 ॥

rājovāca | manvantarāṇi sarvāṇi tvayoktāni śrutāni me | vīryāṇyanantavīryasya harestatra kṛtāni ca

योऽसौ सत्यव्रतो नाम राजर्षिर्द्रविडेश्वरः ।ज्ञानं योऽतीतकल्पान्ते लेभे पुरुषसेवया॥ 2 ॥

yo'sau satyavrato nāma rājarṣirdraviḍeśvaraḥ | jñānaṃ yo'tītakalpānte lebhe puruṣasevayā

स वै विवस्वतः पुत्रो मनुरासीदिति श्रुतम् ।त्वत्तस्तस्य सुताश्चोक्ता इक्ष्वाकुप्रमुखा नृपाः॥ 3 ॥

sa vai vivasvataḥ putro manurāsīditi śrutam | tvattastasya sutāścoktā ikṣvākupramukhā nṛpāḥ

तेषां वंशं पृथग्ब्रह्मन् वंश्यानुचरितानि च ।कीर्तयस्व महाभाग नित्यं शुश्रूषतां हि नः॥ 4 ॥

teṣāṃ vaṃśaṃ pṛthagbrahman vaṃśyānucaritāni ca | kīrtayasva mahābhāga nityaṃ śuśrūṣatāṃ hi naḥ

ये भूता ये भविष्याश्च भवन्त्यद्यतनाश्च ये ।तेषां नः पुण्यकीर्तीनां सर्वेषां वद विक्रमान्॥ 5 ॥

ye bhūtā ye bhaviṣyāśca bhavantyadyatanāśca ye | teṣāṃ naḥ puṇyakīrtīnāṃ sarveṣāṃ vada vikramān

एवं परीक्षिता राज्ञा सदसि ब्रह्मवादिनाम् ।पृष्टः प्रोवाच भगवाञ्छुकः परमधर्मवित्॥ 6 ॥

evaṃ parīkṣitā rājñā sadasi brahmavādinām | pṛṣṭaḥ provāca bhagavāñchukaḥ paramadharmavit

श्रूयतां मानवो वंशः प्राचुर्येण परन्तप ।न शक्यते विस्तरतो वक्तुं वर्षशतैरपि॥ 7 ॥

śrūyatāṃ mānavo vaṃśaḥ prācuryeṇa parantapa | na śakyate vistarato vaktuṃ varṣaśatairapi

परावरेषां भूतानामात्मा यः पुरुषः परः ।स एवासीदिदं विश्वं कल्पान्तेऽन्यन्न किञ्चन॥ 8 ॥

parāvareṣāṃ bhūtānāmātmā yaḥ puruṣaḥ paraḥ | sa evāsīdidaṃ viśvaṃ kalpānte'nyanna kiñcana

तस्य नाभेः समभवत्पद्मकोशो हिरण्मयः ।तस्मिन् जज्ञे महाराज स्वयम्भूश्चतुराननः॥ 9 ॥

tasya nābheḥ samabhavatpadmakośo hiraṇmayaḥ | tasmin jajñe mahārāja svayambhūścaturānanaḥ

मरीचिर्मनसस्तस्य जज्ञे तस्यापि कश्यपः ।दाक्षायण्यां ततोऽदित्यां विवस्वानभवत्सुतः॥ 10 ॥

marīcirmanasastasya jajñe tasyāpi kaśyapaḥ | dākṣāyaṇyāṃ tato'dityāṃ vivasvānabhavatsutaḥ

ततो मनुः श्राद्धदेवः संज्ञायामास भारत ।श्रद्धायां जनयामास दश पुत्रान् स आत्मवान्॥ 11 ॥

tato manuḥ śrāddhadevaḥ saṃjñāyāmāsa bhārata | śraddhāyāṃ janayāmāsa daśa putrān sa ātmavān

इक्ष्वाकुनृगशर्यातिदिष्टधृष्टकरूषकान् ।नरिष्यन्तं पृषध्रं च नभगं च कविं विभुः॥ 12 ॥

ikṣvākunṛgaśaryātidiṣṭadhṛṣṭakarūṣakān | nariṣyantaṃ pṛṣadhraṃ ca nabhagaṃ ca kaviṃ vibhuḥ

अप्रजस्य मनोः पूर्वं वसिष्ठो भगवान् किल ।मित्रावरुणयोरिष्टिं प्रजार्थमकरोत्प्रभुः॥ 13 ॥

aprajasya manoḥ pūrvaṃ vasiṣṭho bhagavān kila | mitrāvaruṇayoriṣṭiṃ prajārthamakarotprabhuḥ

तत्र श्रद्धा मनोः पत्नी होतारं समयाचत ।दुहित्रर्थमुपागम्य प्रणिपत्य पयोव्रता॥ 14 ॥

tatra śraddhā manoḥ patnī hotāraṃ samayācata | duhitrarthamupāgamya praṇipatya payovratā

प्रेषितोऽध्वर्युणा होता ध्यायंस्तत्सुसमाहितः ।हविषि व्यचरत्तेन वषट्कारं गृणन् द्विजः॥ 15 ॥

preṣito'dhvaryuṇā hotā dhyāyaṃstatsusamāhitaḥ | haviṣi vyacarattena vaṣaṭkāraṃ gṛṇan dvijaḥ

होतुस्तद्व्यभिचारेण कन्येला नाम साभवत् ।तां विलोक्य मनुः प्राह नातिहृष्टमना गुरुम्॥ 16 ॥

hotustadvyabhicāreṇa kanyelā nāma sābhavat | tāṃ vilokya manuḥ prāha nātihṛṣṭamanā gurum

भगवन् किमिदं जातं कर्म वो ब्रह्मवादिनाम् ।विपर्ययमहो कष्टं मैवं स्याद्ब्रह्मविक्रिया॥ 17 ॥

bhagavan kimidaṃ jātaṃ karma vo brahmavādinām | viparyayamaho kaṣṭaṃ maivaṃ syādbrahmavikriyā

यूयं मन्त्रविदो युक्तास्तपसा दग्धकिल्बिषाः ।कुतः सङ्कल्पवैषम्यमनृतं विबुधेष्विव॥ 18 ॥

yūyaṃ mantravido yuktāstapasā dagdhakilbiṣāḥ | kutaḥ saṅkalpavaiṣamyamanṛtaṃ vibudheṣviva

तन्निशम्य वचस्तस्य भगवान् प्रपितामहः ।होतुर्व्यतिक्रमं ज्ञात्वा बभाषे रविनन्दनम्॥ 19 ॥

tanniśamya vacastasya bhagavān prapitāmahaḥ | hoturvyatikramaṃ jñātvā babhāṣe ravinandanam

एतत्सङ्कल्पवैषम्यं होतुस्ते व्यभिचारतः ।तथापि साधयिष्ये ते सुप्रजास्त्वं स्वतेजसा॥ 20 ॥

etatsaṅkalpavaiṣamyaṃ hotuste vyabhicārataḥ | tathāpi sādhayiṣye te suprajāstvaṃ svatejasā

एवं व्यवसितो राजन् भगवान् स महायशाः ।अस्तौषीदादिपुरुषमिलायाः पुंस्त्वकाम्यया॥ 21 ॥

evaṃ vyavasito rājan bhagavān sa mahāyaśāḥ | astauṣīdādipuruṣamilāyāḥ puṃstvakāmyayā

तस्मै कामवरं तुष्टो भगवान् हरिरीश्वरः ।ददाविलाभवत्तेन सुद्युम्नः पुरुषर्षभः॥ 22 ॥

tasmai kāmavaraṃ tuṣṭo bhagavān harirīśvaraḥ | dadāvilābhavattena sudyumnaḥ puruṣarṣabhaḥ

स एकदा महाराज विचरन् मृगयां वने ।वृतः कतिपयामात्यैरश्वमारुह्य सैन्धवम्॥ 23 ॥

sa ekadā mahārāja vicaran mṛgayāṃ vane | vṛtaḥ katipayāmātyairaśvamāruhya saindhavam

प्रगृह्य रुचिरं चापं शरांश्च परमाद्भुतान् ।दंशितोऽनुमृगं वीरो जगाम दिशमुत्तराम्॥ 24 ॥

pragṛhya ruciraṃ cāpaṃ śarāṃśca paramādbhutān | daṃśito'numṛgaṃ vīro jagāma diśamuttarām

स कुमारो वनं मेरोरधस्तात्प्रविवेश ह ।यत्रास्ते भगवान् शर्वो रममाणः सहोमया॥ 25 ॥

sa kumāro vanaṃ meroradhastātpraviveśa ha | yatrāste bhagavān śarvo ramamāṇaḥ sahomayā

तस्मिन् प्रविष्ट एवासौ सुद्युम्नः परवीरहा ।अपश्यत्स्त्रियमात्मानमश्वं च वडवां नृप॥ 26 ॥

tasmin praviṣṭa evāsau sudyumnaḥ paravīrahā | apaśyatstriyamātmānamaśvaṃ ca vaḍavāṃ nṛpa

तथा तदनुगाः सर्वे आत्मलिङ्गविपर्ययम् ।दृष्ट्वा विमनसोऽभूवन् वीक्षमाणाः परस्परम्॥ 27 ॥

tathā tadanugāḥ sarve ātmaliṅgaviparyayam | dṛṣṭvā vimanaso'bhūvan vīkṣamāṇāḥ parasparam

राजोवाच ।कथमेवङ्गुणो देशः केन वा भगवन् कृतः ।प्रश्नमेनं समाचक्ष्व परं कौतूहलं हि नः॥ 28 ॥

rājovāca | kathamevaṅguṇo deśaḥ kena vā bhagavan kṛtaḥ | praśnamenaṃ samācakṣva paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ

एकदा गिरिशं द्रष्टुमृषयस्तत्र सुव्रताः ।दिशो वितिमिराभासाः कुर्वन्तः समुपागमन्॥ 29 ॥

ekadā giriśaṃ draṣṭumṛṣayastatra suvratāḥ | diśo vitimirābhāsāḥ kurvantaḥ samupāgaman

तान् विलोक्याम्बिका देवी विवासा व्रीडिता भृशम् ।भर्तुरङ्कात्समुत्थाय नीवीमाश्वथ पर्यधात्॥ 30 ॥

tān vilokyāmbikā devī vivāsā vrīḍitā bhṛśam | bharturaṅkātsamutthāya nīvīmāśvatha paryadhāt

ऋषयोऽपि तयोर्वीक्ष्य प्रसङ्गं रममाणयोः ।निवृत्ताः प्रययुस्तस्मान्नरनारायणाश्रमम्॥ 31 ॥

ṛṣayo'pi tayorvīkṣya prasaṅgaṃ ramamāṇayoḥ | nivṛttāḥ prayayustasmānnaranārāyaṇāśramam

तदिदं भगवानाह प्रियायाः प्रियकाम्यया ।स्थानं यः प्रविशेदेतत्स वै योषिद्भवेदिति॥ 32 ॥

tadidaṃ bhagavānāha priyāyāḥ priyakāmyayā | sthānaṃ yaḥ praviśedetatsa vai yoṣidbhavediti

तत ऊर्ध्वं वनं तद्वै पुरुषा वर्जयन्ति हि ।सा चानुचरसंयुक्ता विचचार वनाद्वनम्॥ 33 ॥

tata ūrdhvaṃ vanaṃ tadvai puruṣā varjayanti hi | sā cānucarasaṃyuktā vicacāra vanādvanam

अथ तामाश्रमाभ्याशे चरन्तीं प्रमदोत्तमाम् ।स्त्रीभिः परिवृतां वीक्ष्य चकमे भगवान् बुधः॥ 34 ॥

atha tāmāśramābhyāśe carantīṃ pramadottamām | strībhiḥ parivṛtāṃ vīkṣya cakame bhagavān budhaḥ

सापि तं चकमे सुभ्रूः सोमराजसुतं पतिम् ।स तस्यां जनयामास पुरूरवसमात्मजम्॥ 35 ॥

sāpi taṃ cakame subhrūḥ somarājasutaṃ patim | sa tasyāṃ janayāmāsa purūravasamātmajam

एवं स्त्रीत्वमनुप्राप्तः सुद्युम्नो मानवो नृपः ।सस्मार स्वकुलाचार्यं वसिष्ठमिति शुश्रुम॥ 36 ॥

evaṃ strītvamanuprāptaḥ sudyumno mānavo nṛpaḥ | sasmāra svakulācāryaṃ vasiṣṭhamiti śuśruma

स तस्य तां दशां दृष्ट्वा कृपया भृशपीडितः ।सुद्युम्नस्याशयन् पुंस्त्वमुपाधावत शङ्करम्॥ 37 ॥

sa tasya tāṃ daśāṃ dṛṣṭvā kṛpayā bhṛśapīḍitaḥ | sudyumnasyāśayan puṃstvamupādhāvata śaṅkaram

तुष्टस्तस्मै स भगवान् ऋषये प्रियमावहन् ।स्वां च वाचमृतां कुर्वन्निदमाह विशाम्पते॥ 38 ॥

tuṣṭastasmai sa bhagavān ṛṣaye priyamāvahan | svāṃ ca vācamṛtāṃ kurvannidamāha viśāmpate

मासं पुमान् स भविता मासं स्त्री तव गोत्रजः ।इत्थं व्यवस्थया कामं सुद्युम्नोऽवतु मेदिनीम्॥ 39 ॥

māsaṃ pumān sa bhavitā māsaṃ strī tava gotrajaḥ | itthaṃ vyavasthayā kāmaṃ sudyumno'vatu medinīm

आचार्यानुग्रहात्कामं लब्ध्वा पुंस्त्वं व्यवस्थया ।पालयामास जगतीं नाभ्यनन्दन् स्म तं प्रजाः॥ 40 ॥

ācāryānugrahātkāmaṃ labdhvā puṃstvaṃ vyavasthayā | pālayāmāsa jagatīṃ nābhyanandan sma taṃ prajāḥ

तस्योत्कलो गयो राजन् विमलश्च सुतास्त्रयः ।दक्षिणापथराजानो बभूवुर्धर्मवत्सलाः॥ 41 ॥

tasyotkalo gayo rājan vimalaśca sutāstrayaḥ | dakṣiṇāpatharājāno babhūvurdharmavatsalāḥ

ततः परिणते काले प्रतिष्ठानपतिः प्रभुः ।पुरूरवस उत्सृज्य गां पुत्राय गतो वनम्॥ 42 ॥

tataḥ pariṇate kāle pratiṣṭhānapatiḥ prabhuḥ | purūravasa utsṛjya gāṃ putrāya gato vanam

नवमस्कन्धे इलोपाख्याने प्रथमोऽध्यायः॥ 1b ॥

navamaskandhe ilopākhyāne prathamo'dhyāyaḥ