Skandha 9, Adhyāya 9

अंशुमांश्च तपस्तेपे गङ्गानयनकाम्यया ।कालं महान्तं नाशक्नोत्ततः कालेन संस्थितः॥ 1 ॥

aṃśumāṃśca tapastepe gaṅgānayanakāmyayā | kālaṃ mahāntaṃ nāśaknottataḥ kālena saṃsthitaḥ

दिलीपस्तत्सुतस्तद्वदशक्तः कालमेयिवान् ।भगीरथस्तस्य पुत्रस्तेपे स सुमहत्तपः॥ 2 ॥

dilīpastatsutastadvadaśaktaḥ kālameyivān | bhagīrathastasya putrastepe sa sumahattapaḥ

दर्शयामास तं देवी प्रसन्ना वरदास्मि ते ।इत्युक्तः स्वमभिप्रायं शशंसावनतो नृपः॥ 3 ॥

darśayāmāsa taṃ devī prasannā varadāsmi te | ityuktaḥ svamabhiprāyaṃ śaśaṃsāvanato nṛpaḥ

कोऽपि धारयिता वेगं पतन्त्या मे महीतले ।अन्यथा भूतलं भित्त्वा नृप यास्ये रसातलम्॥ 4 ॥

ko'pi dhārayitā vegaṃ patantyā me mahītale | anyathā bhūtalaṃ bhittvā nṛpa yāsye rasātalam

किं चाहं न भुवं यास्ये नरा मय्यामृजन्त्यघम् ।मृजामि तदघं कुत्र राजंस्तत्र विचिन्त्यताम्॥ 5 ॥

kiṃ cāhaṃ na bhuvaṃ yāsye narā mayyāmṛjantyagham | mṛjāmi tadaghaṃ kutra rājaṃstatra vicintyatām

साधवो न्यासिनः शान्ता ब्रह्मिष्ठा लोकपावनाः ।हरन्त्यघं तेऽङ्गसङ्गात्तेष्वास्ते ह्यघभिद्धरिः॥ 6 ॥

sādhavo nyāsinaḥ śāntā brahmiṣṭhā lokapāvanāḥ | harantyaghaṃ te'ṅgasaṅgātteṣvāste hyaghabhiddhariḥ

धारयिष्यति ते वेगं रुद्रस्त्वात्मा शरीरिणाम् ।यस्मिन्नोतमिदं प्रोतं विश्वं शाटीव तन्तुषु॥ 7 ॥

dhārayiṣyati te vegaṃ rudrastvātmā śarīriṇām | yasminnotamidaṃ protaṃ viśvaṃ śāṭīva tantuṣu

इत्युक्त्वा स नृपो देवं तपसातोषयच्छिवम् ।कालेनाल्पीयसा राजंस्तस्येशः समतुष्यत॥ 8 ॥

ityuktvā sa nṛpo devaṃ tapasātoṣayacchivam | kālenālpīyasā rājaṃstasyeśaḥ samatuṣyata

तथेति राज्ञाभिहितं सर्वलोकहितः शिवः ।दधारावहितो गङ्गां पादपूतजलां हरेः॥ 9 ॥

tatheti rājñābhihitaṃ sarvalokahitaḥ śivaḥ | dadhārāvahito gaṅgāṃ pādapūtajalāṃ hareḥ

भगीरथः स राजर्षिर्निन्ये भुवनपावनीम् ।यत्र स्वपितॄणां देहा भस्मीभूताः स्म शेरते॥ 10 ॥

bhagīrathaḥ sa rājarṣirninye bhuvanapāvanīm | yatra svapitṝṇāṃ dehā bhasmībhūtāḥ sma śerate

रथेन वायुवेगेन प्रयान्तमनुधावती ।देशान् पुनन्ती निर्दग्धानासिञ्चत्सगरात्मजान्॥ 11 ॥

rathena vāyuvegena prayāntamanudhāvatī | deśān punantī nirdagdhānāsiñcatsagarātmajān

यज्जलस्पर्शमात्रेण ब्रह्मदण्डहता अपि ।सगरात्मजा दिवं जग्मुः केवलं देहभस्मभिः॥ 12 ॥

yajjalasparśamātreṇa brahmadaṇḍahatā api | sagarātmajā divaṃ jagmuḥ kevalaṃ dehabhasmabhiḥ

भस्मीभूताङ्गसङ्गेन स्वर्याताः सगरात्मजाः ।किं पुनः श्रद्धया देवीं ये सेवन्ते धृतव्रताः॥ 13 ॥

bhasmībhūtāṅgasaṅgena svaryātāḥ sagarātmajāḥ | kiṃ punaḥ śraddhayā devīṃ ye sevante dhṛtavratāḥ

न ह्येतत्परमाश्चर्यं स्वर्धुन्या यदिहोदितम् ।अनन्तचरणाम्भोजप्रसूताया भवच्छिदः॥ 14 ॥

na hyetatparamāścaryaṃ svardhunyā yadihoditam | anantacaraṇāmbhojaprasūtāyā bhavacchidaḥ

सन्निवेश्य मनो यस्मिञ्छ्रद्धया मुनयोऽमलाः ।त्रैगुण्यं दुस्त्यजं हित्वा सद्यो यातास्तदात्मताम्॥ 15 ॥

sanniveśya mano yasmiñchraddhayā munayo'malāḥ | traiguṇyaṃ dustyajaṃ hitvā sadyo yātāstadātmatām

श्रुतो भगीरथाज्जज्ञे तस्य नाभोऽपरोऽभवत् ।सिन्धुद्वीपस्ततस्तस्मादयुतायुस्ततोऽभवत्॥ 16 ॥

śruto bhagīrathājjajñe tasya nābho'paro'bhavat | sindhudvīpastatastasmādayutāyustato'bhavat

ऋतुपर्णो नलसखो योऽश्वविद्यामयान्नलात् ।दत्त्वाक्षहृदयं चास्मै सर्वकामस्तु तत्सुतः॥ 17 ॥

ṛtuparṇo nalasakho yo'śvavidyāmayānnalāt | dattvākṣahṛdayaṃ cāsmai sarvakāmastu tatsutaḥ

ततः सुदासस्तत्पुत्रो मदयन्तीपतिर्नृपः ।आहुर्मित्रसहं यं वै कल्माषाङ्घ्रिमुत क्वचित् ।वसिष्ठशापाद्रक्षोऽभूदनपत्यः स्वकर्मणा॥ 18 ॥

tataḥ sudāsastatputro madayantīpatirnṛpaḥ | āhurmitrasahaṃ yaṃ vai kalmāṣāṅghrimuta kvacit | vasiṣṭhaśāpādrakṣo'bhūdanapatyaḥ svakarmaṇā

राजोवाच ।किं निमित्तो गुरोः शापः सौदासस्य महात्मनः ।एतद्वेदितुमिच्छामः कथ्यतां न रहो यदि॥ 19 ॥

rājovāca | kiṃ nimitto guroḥ śāpaḥ saudāsasya mahātmanaḥ | etadveditumicchāmaḥ kathyatāṃ na raho yadi

सौदासो मृगयां किञ्चिच्चरन् रक्षो जघान ह ।मुमोच भ्रातरं सोऽथ गतः प्रतिचिकीर्षया॥ 20 ॥

saudāso mṛgayāṃ kiñciccaran rakṣo jaghāna ha | mumoca bhrātaraṃ so'tha gataḥ praticikīrṣayā

स चिन्तयन्नघं राज्ञः सूदरूपधरो गृहे ।गुरवे भोक्तुकामाय पक्त्वा निन्ये नरामिषम्॥ 21 ॥

sa cintayannaghaṃ rājñaḥ sūdarūpadharo gṛhe | gurave bhoktukāmāya paktvā ninye narāmiṣam

परिवेक्ष्यमाणं भगवान् विलोक्याभक्ष्यमञ्जसा ।राजानमशपत्क्रुद्धो रक्षो ह्येवं भविष्यसि॥ 22 ॥

parivekṣyamāṇaṃ bhagavān vilokyābhakṣyamañjasā | rājānamaśapatkruddho rakṣo hyevaṃ bhaviṣyasi

रक्षःकृतं तद्विदित्वा चक्रे द्वादशवार्षिकम् ।सोऽप्यपोऽञ्जलिमादाय गुरुं शप्तुं समुद्यतः॥ 23 ॥

rakṣaḥkṛtaṃ tadviditvā cakre dvādaśavārṣikam | so'pyapo'ñjalimādāya guruṃ śaptuṃ samudyataḥ

वारितो मदयन्त्यापो रुशतीः पादयोर्जहौ ।दिशः खमवनीं सर्वं पश्यन् जीवमयं नृपः॥ 24 ॥

vārito madayantyāpo ruśatīḥ pādayorjahau | diśaḥ khamavanīṃ sarvaṃ paśyan jīvamayaṃ nṛpaḥ

राक्षसं भावमापन्नः पादे कल्माषतां गतः ।व्यवायकाले ददृशे वनौकोदम्पती द्विजौ॥ 25 ॥

rākṣasaṃ bhāvamāpannaḥ pāde kalmāṣatāṃ gataḥ | vyavāyakāle dadṛśe vanaukodampatī dvijau

क्षुधार्तो जगृहे विप्रं तत्पत्न्याहाकृतार्थवत् ।न भवान् राक्षसः साक्षादिक्ष्वाकूणां महारथः॥ 26 ॥

kṣudhārto jagṛhe vipraṃ tatpatnyāhākṛtārthavat | na bhavān rākṣasaḥ sākṣādikṣvākūṇāṃ mahārathaḥ

मदयन्त्याः पतिर्वीर नाधर्मं कर्तुमर्हसि ।देहि मेऽपत्यकामाया अकृतार्थं पतिं द्विजम्॥ 27 ॥

madayantyāḥ patirvīra nādharmaṃ kartumarhasi | dehi me'patyakāmāyā akṛtārthaṃ patiṃ dvijam

देहोऽयं मानुषो राजन् पुरुषस्याखिलार्थदः ।तस्मादस्य वधो वीर सर्वार्थवध उच्यते॥ 28 ॥

deho'yaṃ mānuṣo rājan puruṣasyākhilārthadaḥ | tasmādasya vadho vīra sarvārthavadha ucyate

एष हि ब्राह्मणो विद्वांस्तपःशीलगुणान्वितः ।आरिराधयिषुर्ब्रह्म महापुरुषसंज्ञितम् ।सर्वभूतात्मभावेन भूतेष्वन्तर्हितं गुणैः॥ 29 ॥

eṣa hi brāhmaṇo vidvāṃstapaḥśīlaguṇānvitaḥ | ārirādhayiṣurbrahma mahāpuruṣasaṃjñitam | sarvabhūtātmabhāvena bhūteṣvantarhitaṃ guṇaiḥ

सोऽयं ब्रह्मर्षिवर्यस्ते राजर्षिप्रवराद्विभो ।कथमर्हति धर्मज्ञ वधं पितुरिवात्मजः॥ 30 ॥

so'yaṃ brahmarṣivaryaste rājarṣipravarādvibho | kathamarhati dharmajña vadhaṃ piturivātmajaḥ

तस्य साधोरपापस्य भ्रूणस्य ब्रह्मवादिनः ।कथं वधं यथा बभ्रोर्मन्यते सन्मतो भवान्॥ 31 ॥

tasya sādhorapāpasya bhrūṇasya brahmavādinaḥ | kathaṃ vadhaṃ yathā babhrormanyate sanmato bhavān

यद्ययं क्रियते भक्षस्तर्हि मां खाद पूर्वतः ।न जीविष्ये विना येन क्षणं च मृतकं यथा॥ 32 ॥

yadyayaṃ kriyate bhakṣastarhi māṃ khāda pūrvataḥ | na jīviṣye vinā yena kṣaṇaṃ ca mṛtakaṃ yathā

एवं करुणभाषिण्या विलपन्त्या अनाथवत् ।व्याघ्रः पशुमिवाखादत्सौदासः शापमोहितः॥ 33 ॥

evaṃ karuṇabhāṣiṇyā vilapantyā anāthavat | vyāghraḥ paśumivākhādatsaudāsaḥ śāpamohitaḥ

ब्राह्मणी वीक्ष्य दिधिषुं पुरुषादेन भक्षितम् ।शोचन्त्यात्मानमुर्वीशमशपत्कुपिता सती॥ 34 ॥

brāhmaṇī vīkṣya didhiṣuṃ puruṣādena bhakṣitam | śocantyātmānamurvīśamaśapatkupitā satī

यस्मान्मे भक्षितः पाप कामार्तायाः पतिस्त्वया ।तवापि मृत्युराधानादकृतप्रज्ञ दर्शितः॥ 35 ॥

yasmānme bhakṣitaḥ pāpa kāmārtāyāḥ patistvayā | tavāpi mṛtyurādhānādakṛtaprajña darśitaḥ

एवं मित्रसहं शप्त्वा पतिलोकपरायणा ।तदस्थीनि समिद्धेऽग्नौ प्रास्य भर्तुर्गतिं गता॥ 36 ॥

evaṃ mitrasahaṃ śaptvā patilokaparāyaṇā | tadasthīni samiddhe'gnau prāsya bharturgatiṃ gatā

विशापो द्वादशाब्दान्ते मैथुनाय समुद्यतः ।विज्ञाय ब्राह्मणीशापं महिष्या स निवारितः॥ 37 ॥

viśāpo dvādaśābdānte maithunāya samudyataḥ | vijñāya brāhmaṇīśāpaṃ mahiṣyā sa nivāritaḥ

तत ऊर्ध्वं स तत्याज स्त्रीसुखं कर्मणाप्रजाः ।वसिष्ठस्तदनुज्ञातो मदयन्त्यां प्रजामधात्॥ 38 ॥

tata ūrdhvaṃ sa tatyāja strīsukhaṃ karmaṇāprajāḥ | vasiṣṭhastadanujñāto madayantyāṃ prajāmadhāt

सा वै सप्त समा गर्भमबिभ्रन्न व्यजायत ।जघ्नेऽश्मनोदरं तस्याः सोऽश्मकस्तेन कथ्यते॥ 39 ॥

sā vai sapta samā garbhamabibhranna vyajāyata | jaghne'śmanodaraṃ tasyāḥ so'śmakastena kathyate

अश्मकान्मूलको जज्ञे यः स्त्रीभिः परिरक्षितः ।नारीकवच इत्युक्तो निःक्षत्रे मूलकोऽभवत्॥ 40 ॥

aśmakānmūlako jajñe yaḥ strībhiḥ parirakṣitaḥ | nārīkavaca ityukto niḥkṣatre mūlako'bhavat

ततो दशरथस्तस्मात्पुत्र ऐडविडिस्ततः ।राजा विश्वसहो यस्य खट्वाङ्गश्चक्रवर्त्यभूत्॥ 41 ॥

tato daśarathastasmātputra aiḍaviḍistataḥ | rājā viśvasaho yasya khaṭvāṅgaścakravartyabhūt

यो देवैरर्थितो दैत्यानवधीद्युधि दुर्जयः ।मुहूर्तमायुर्ज्ञात्वैत्य स्वपुरं सन्दधे मनः॥ 42 ॥

yo devairarthito daityānavadhīdyudhi durjayaḥ | muhūrtamāyurjñātvaitya svapuraṃ sandadhe manaḥ

न मे ब्रह्मकुलात्प्राणाः कुलदैवान्न चात्मजाः ।न श्रियो न मही राज्यं न दाराश्चातिवल्लभाः॥ 43 ॥

na me brahmakulātprāṇāḥ kuladaivānna cātmajāḥ | na śriyo na mahī rājyaṃ na dārāścātivallabhāḥ

न बाल्येऽपि मतिर्मह्यमधर्मे रमते क्वचित् ।नापश्यमुत्तमश्लोकादन्यत्किञ्चन वस्त्वहम्॥ 44 ॥

na bālye'pi matirmahyamadharme ramate kvacit | nāpaśyamuttamaślokādanyatkiñcana vastvaham

देवैः कामवरो दत्तो मह्यं त्रिभुवनेश्वरैः ।न वृणे तमहं कामं भूतभावनभावनः॥ 45 ॥

devaiḥ kāmavaro datto mahyaṃ tribhuvaneśvaraiḥ | na vṛṇe tamahaṃ kāmaṃ bhūtabhāvanabhāvanaḥ

ये विक्षिप्तेन्द्रियधियो देवास्ते स्वहृदि स्थितम् ।न विन्दन्ति प्रियं शश्वदात्मानं किमुतापरे॥ 46 ॥

ye vikṣiptendriyadhiyo devāste svahṛdi sthitam | na vindanti priyaṃ śaśvadātmānaṃ kimutāpare

अथेशमायारचितेषु सङ्गं गुणेषु गन्धर्वपुरोपमेषु ।रूढं प्रकृत्याऽऽत्मनि विश्वकर्तु- र्भावेन हित्वा तमहं प्रपद्ये॥ 47 ॥

atheśamāyāraciteṣu saṅgaṃ guṇeṣu gandharvapuropameṣu | rūḍhaṃ prakṛtyā''tmani viśvakartu- rbhāvena hitvā tamahaṃ prapadye

हित्वान्यभावमज्ञानं ततः स्वं भावमाश्रितः॥ 48 ॥

hitvānyabhāvamajñānaṃ tataḥ svaṃ bhāvamāśritaḥ

यत्तद्ब्रह्म परं सूक्ष्ममशून्यं शून्यकल्पितम् ।भगवान् वासुदेवेति यं गृणन्ति हि सात्वताः॥ 49 ॥

yattadbrahma paraṃ sūkṣmamaśūnyaṃ śūnyakalpitam | bhagavān vāsudeveti yaṃ gṛṇanti hi sātvatāḥ

नवमस्कन्धे सूर्यवंशानुवर्णने नवमोऽध्यायः॥ 9b ॥

navamaskandhe sūryavaṃśānuvarṇane navamo'dhyāyaḥ