Skandha 9, Adhyāya 11

भगवानात्मनाऽऽत्मानं राम उत्तमकल्पकैः ।सर्वदेवमयं देवमीज आचार्यवान् मखैः॥ 1 ॥

bhagavānātmanā''tmānaṃ rāma uttamakalpakaiḥ | sarvadevamayaṃ devamīja ācāryavān makhaiḥ

होत्रेऽददाद्दिशं प्राचीं ब्रह्मणे दक्षिणां प्रभुः ।अध्वर्यवे प्रतीचीं च उदीचीं सामगाय सः॥ 2 ॥

hotre'dadāddiśaṃ prācīṃ brahmaṇe dakṣiṇāṃ prabhuḥ | adhvaryave pratīcīṃ ca udīcīṃ sāmagāya saḥ

आचार्याय ददौ शेषां यावती भूस्तदन्तरा ।मन्यमान इदं कृत्स्नं ब्राह्मणोऽर्हति निःस्पृहः॥ 3 ॥

ācāryāya dadau śeṣāṃ yāvatī bhūstadantarā | manyamāna idaṃ kṛtsnaṃ brāhmaṇo'rhati niḥspṛhaḥ

इत्ययं तदलङ्कारवासोभ्यामवशेषितः ।तथा राज्ञ्यपि वैदेही सौमङ्गल्यावशेषिता॥ 4 ॥

ityayaṃ tadalaṅkāravāsobhyāmavaśeṣitaḥ | tathā rājñyapi vaidehī saumaṅgalyāvaśeṣitā

ते तु ब्रह्मण्यदेवस्य वात्सल्यं वीक्ष्य संस्तुतम् ।प्रीताः क्लिन्नधियस्तस्मै प्रत्यर्प्येदं बभाषिरे॥ 5 ॥

te tu brahmaṇyadevasya vātsalyaṃ vīkṣya saṃstutam | prītāḥ klinnadhiyastasmai pratyarpyedaṃ babhāṣire

अप्रत्तं नस्त्वया किं नु भगवन् भुवनेश्वर ।यन्नोऽन्तर्हृदयं विश्य तमो हंसि स्वरोचिषा॥ 6 ॥

aprattaṃ nastvayā kiṃ nu bhagavan bhuvaneśvara | yanno'ntarhṛdayaṃ viśya tamo haṃsi svarociṣā

नमो ब्रह्मण्यदेवाय रामायाकुण्ठमेधसे ।उत्तमश्लोकधुर्याय न्यस्तदण्डार्पिताङ्घ्रये॥ 7 ॥

namo brahmaṇyadevāya rāmāyākuṇṭhamedhase | uttamaślokadhuryāya nyastadaṇḍārpitāṅghraye

कदाचिल्लोकजिज्ञासुर्गूढो रात्र्यामलक्षितः ।चरन् वाचोऽशृणोद्रामो भार्यामुद्दिश्य कस्यचित्॥ 8 ॥

kadācillokajijñāsurgūḍho rātryāmalakṣitaḥ | caran vāco'śṛṇodrāmo bhāryāmuddiśya kasyacit

नाहं बिभर्मि त्वां दुष्टामसतीं परवेश्मगाम् ।स्त्रीलोभी बिभृयात्सीतां रामो नाहं भजे पुनः॥ 9 ॥

nāhaṃ bibharmi tvāṃ duṣṭāmasatīṃ paraveśmagām | strīlobhī bibhṛyātsītāṃ rāmo nāhaṃ bhaje punaḥ

पत्या भीतेन सा त्यक्ता प्राप्ता प्राचेतसाश्रमम्॥ 10 ॥

patyā bhītena sā tyaktā prāptā prācetasāśramam

अन्तर्वत्न्यागते काले यमौ सा सुषुवे सुतौ ।कुशो लव इति ख्यातौ तयोश्चक्रे क्रिया मुनिः॥ 11 ॥

antarvatnyāgate kāle yamau sā suṣuve sutau | kuśo lava iti khyātau tayoścakre kriyā muniḥ

अङ्गदश्चित्रकेतुश्च लक्ष्मणस्यात्मजौ स्मृतौ ।तक्षः पुष्कल इत्यास्तां भरतस्य महीपते॥ 12 ॥

aṅgadaścitraketuśca lakṣmaṇasyātmajau smṛtau | takṣaḥ puṣkala ityāstāṃ bharatasya mahīpate

सुबाहुः श्रुतसेनश्च शत्रुघ्नस्य बभूवतुः ।गन्धर्वान् कोटिशो जघ्ने भरतो विजये दिशाम्॥ 13 ॥

subāhuḥ śrutasenaśca śatrughnasya babhūvatuḥ | gandharvān koṭiśo jaghne bharato vijaye diśām

तदीयं धनमानीय सर्वं राज्ञे न्यवेदयत् ।शत्रुघ्नश्च मधोः पुत्रं लवणं नाम राक्षसम् ।हत्वा मधुवने चक्रे मथुरां नाम वै पुरीम्॥ 14 ॥

tadīyaṃ dhanamānīya sarvaṃ rājñe nyavedayat | śatrughnaśca madhoḥ putraṃ lavaṇaṃ nāma rākṣasam | hatvā madhuvane cakre mathurāṃ nāma vai purīm

मुनौ निक्षिप्य तनयौ सीता भर्त्रा विवासिता ।ध्यायन्ती रामचरणौ विवरं प्रविवेश ह॥ 15 ॥

munau nikṣipya tanayau sītā bhartrā vivāsitā | dhyāyantī rāmacaraṇau vivaraṃ praviveśa ha

तच्छ्रुत्वा भगवान् रामो रुन्धन्नपि धिया शुचः ।स्मरंस्तस्या गुणांस्तांस्तान्नाशक्नोद्रोद्धुमीश्वरः॥ 16 ॥

tacchrutvā bhagavān rāmo rundhannapi dhiyā śucaḥ | smaraṃstasyā guṇāṃstāṃstānnāśaknodroddhumīśvaraḥ

स्त्रीपुम्प्रसङ्ग एतादृक् सर्वत्र त्रासमावहः ।अपीश्वराणां किमुत ग्राम्यस्य गृहचेतसः॥ 17 ॥

strīpumprasaṅga etādṛk sarvatra trāsamāvahaḥ | apīśvarāṇāṃ kimuta grāmyasya gṛhacetasaḥ

तत ऊर्ध्वं ब्रह्मचर्यं धारयन्नजुहोत्प्रभुः ।त्रयोदशाब्दसाहस्रमग्निहोत्रमखण्डितम्॥ 18 ॥

tata ūrdhvaṃ brahmacaryaṃ dhārayannajuhotprabhuḥ | trayodaśābdasāhasramagnihotramakhaṇḍitam

स्मरतां हृदि विन्यस्य विद्धं दण्डककण्टकैः ।स्वपादपल्लवं राम आत्मज्योतिरगात्ततः॥ 19 ॥

smaratāṃ hṛdi vinyasya viddhaṃ daṇḍakakaṇṭakaiḥ | svapādapallavaṃ rāma ātmajyotiragāttataḥ

नेदं यशो रघुपतेः सुरयाच्ञयात्त- लीलातनोरधिकसाम्यविमुक्तधाम्नः ।रक्षोवधो जलधिबन्धनमस्त्रपूगैः किं तस्य शत्रुहनने कपयः सहायाः॥ 20 ॥

nedaṃ yaśo raghupateḥ surayācñayātta- līlātanoradhikasāmyavimuktadhāmnaḥ | rakṣovadho jaladhibandhanamastrapūgaiḥ kiṃ tasya śatruhanane kapayaḥ sahāyāḥ

यस्यामलं नृपसदःसु यशोऽधुनापि गायन्त्यघघ्नमृषयो दिगिभेन्द्रपट्टम् ।तं नाकपालवसुपालकिरीटजुष्ट- पादाम्बुजं रघुपतिं शरणं प्रपद्ये॥ 21 ॥

yasyāmalaṃ nṛpasadaḥsu yaśo'dhunāpi gāyantyaghaghnamṛṣayo digibhendrapaṭṭam | taṃ nākapālavasupālakirīṭajuṣṭa- pādāmbujaṃ raghupatiṃ śaraṇaṃ prapadye

स यैः स्पृष्टोऽभिदृष्टो वा संविष्टोऽनुगतोऽपि वा ।कोसलास्ते ययुः स्थानं यत्र गच्छन्ति योगिनः॥ 22 ॥

sa yaiḥ spṛṣṭo'bhidṛṣṭo vā saṃviṣṭo'nugato'pi vā | kosalāste yayuḥ sthānaṃ yatra gacchanti yoginaḥ

पुरुषो रामचरितं श्रवणैरुपधारयन् ।आनृशंस्यपरो राजन् कर्मबन्धैर्विमुच्यते॥ 23 ॥

puruṣo rāmacaritaṃ śravaṇairupadhārayan | ānṛśaṃsyaparo rājan karmabandhairvimucyate

राजोवाच ।कथं स भगवान् रामो भ्रातॄन् वा स्वयमात्मनः ।तस्मिन् वा तेऽन्ववर्तन्त प्रजाः पौराश्च ईश्वरे॥ 24 ॥

rājovāca | kathaṃ sa bhagavān rāmo bhrātṝn vā svayamātmanaḥ | tasmin vā te'nvavartanta prajāḥ paurāśca īśvare

अथादिशद्दिग्विजये भ्रातॄंस्त्रिभुवनेश्वरः ।आत्मानं दर्शयन् स्वानां पुरीमैक्षत सानुगः॥ 25 ॥

athādiśaddigvijaye bhrātṝṃstribhuvaneśvaraḥ | ātmānaṃ darśayan svānāṃ purīmaikṣata sānugaḥ

आसिक्तमार्गां गन्धोदैः करिणां मदशीकरैः ।स्वामिनं प्राप्तमालोक्य मत्तां वा सुतरामिव॥ 26 ॥

āsiktamārgāṃ gandhodaiḥ kariṇāṃ madaśīkaraiḥ | svāminaṃ prāptamālokya mattāṃ vā sutarāmiva

प्रासादगोपुरसभाचैत्यदेवगृहादिषु ।विन्यस्तहेमकलशैः पताकाभिश्च मण्डिताम्॥ 27 ॥

prāsādagopurasabhācaityadevagṛhādiṣu | vinyastahemakalaśaiḥ patākābhiśca maṇḍitām

पूगैः सवृन्तै रम्भाभिः पट्टिकाभिः सुवाससाम् ।आदर्शैरंशुकैः स्रग्भिः कृतकौतुकतोरणाम्॥ 28 ॥

pūgaiḥ savṛntai rambhābhiḥ paṭṭikābhiḥ suvāsasām | ādarśairaṃśukaiḥ sragbhiḥ kṛtakautukatoraṇām

तमुपेयुस्तत्र तत्र पौरा अर्हणपाणयः ।आशिषो युयुजुर्देव पाहीमां प्राक् त्वयोद्धृताम्॥ 29 ॥

tamupeyustatra tatra paurā arhaṇapāṇayaḥ | āśiṣo yuyujurdeva pāhīmāṃ prāk tvayoddhṛtām

ततः प्रजा वीक्ष्य पतिं चिरागतं दिदृक्षयोत्सृष्टगृहाः स्त्रियो नराः ।आरुह्य हर्म्याण्यरविन्दलोचन- मतृप्तनेत्राः कुसुमैरवाकिरन्॥ 30 ॥

tataḥ prajā vīkṣya patiṃ cirāgataṃ didṛkṣayotsṛṣṭagṛhāḥ striyo narāḥ | āruhya harmyāṇyaravindalocana- matṛptanetrāḥ kusumairavākiran

अथ प्रविष्टः स्वगृहं जुष्टं स्वैः पूर्वराजभिः ।अनन्ताखिलकोषाढ्यमनर्घ्योरुपरिच्छदम्॥ 31 ॥

atha praviṣṭaḥ svagṛhaṃ juṣṭaṃ svaiḥ pūrvarājabhiḥ | anantākhilakoṣāḍhyamanarghyoruparicchadam

विद्रुमोदुम्बरद्वारैर्वैदूर्यस्तम्भपङ्क्तिभिः ।स्थलैर्मारकतैः स्वच्छैर्भातस्फटिकभित्तिभिः॥ 32 ॥

vidrumodumbaradvārairvaidūryastambhapaṅktibhiḥ | sthalairmārakataiḥ svacchairbhātasphaṭikabhittibhiḥ

चित्रस्रग्भिः पट्टिकाभिर्वासोमणिगणांशुकैः ।मुक्ताफलैश्चिदुल्लासैः कान्तकामोपपत्तिभिः॥ 33 ॥

citrasragbhiḥ paṭṭikābhirvāsomaṇigaṇāṃśukaiḥ | muktāphalaiścidullāsaiḥ kāntakāmopapattibhiḥ

धूपदीपैः सुरभिभिर्मण्डितं पुष्पमण्डनैः ।स्त्रीपुम्भिः सुरसङ्काशैर्जुष्टं भूषणभूषणैः॥ 34 ॥

dhūpadīpaiḥ surabhibhirmaṇḍitaṃ puṣpamaṇḍanaiḥ | strīpumbhiḥ surasaṅkāśairjuṣṭaṃ bhūṣaṇabhūṣaṇaiḥ

तस्मिन् स भगवान् रामः स्निग्धया प्रिययेष्टया ।रेमे स्वारामधीराणामृषभः सीतया किल॥ 35 ॥

tasmin sa bhagavān rāmaḥ snigdhayā priyayeṣṭayā | reme svārāmadhīrāṇāmṛṣabhaḥ sītayā kila

बुभुजे च यथाकालं कामान् धर्ममपीडयन् ।वर्षपूगान् बहून् नॄणामभिध्याताङ्घ्रिपल्लवः॥ 36 ॥

bubhuje ca yathākālaṃ kāmān dharmamapīḍayan | varṣapūgān bahūn nṝṇāmabhidhyātāṅghripallavaḥ

नवमस्कन्धे श्रीरामोपाख्याने एकादशोऽध्यायः॥ 11b ॥

navamaskandhe śrīrāmopākhyāne ekādaśo'dhyāyaḥ