Skandha 9, Adhyāya 18

यतिर्ययातिः संयातिरायतिर्वियतिः कृतिः ।षडिमे नहुषस्यासन्निन्द्रियाणीव देहिनः॥ 1 ॥

yatiryayātiḥ saṃyātirāyatirviyatiḥ kṛtiḥ | ṣaḍime nahuṣasyāsannindriyāṇīva dehinaḥ

राज्यं नैच्छद्यतिः पित्रा दत्तं तत्परिणामवित् ।यत्र प्रविष्टः पुरुष आत्मानं नावबुध्यते॥ 2 ॥

rājyaṃ naicchadyatiḥ pitrā dattaṃ tatpariṇāmavit | yatra praviṣṭaḥ puruṣa ātmānaṃ nāvabudhyate

पितरि भ्रंशिते स्थानादिन्द्राण्या धर्षणाद्द्विजैः ।प्रापितेऽजगरत्वं वै ययातिरभवन्नृपः॥ 3 ॥

pitari bhraṃśite sthānādindrāṇyā dharṣaṇāddvijaiḥ | prāpite'jagaratvaṃ vai yayātirabhavannṛpaḥ

चतसृष्वादिशद्दिक्षु भ्रातॄन् भ्राता यवीयसः ।कृतदारो जुगोपोर्वीं काव्यस्य वृषपर्वणः॥ 4 ॥

catasṛṣvādiśaddikṣu bhrātṝn bhrātā yavīyasaḥ | kṛtadāro jugoporvīṃ kāvyasya vṛṣaparvaṇaḥ

राजोवाच ।ब्रह्मर्षिर्भगवान् काव्यः क्षत्रबन्धुश्च नाहुषः ।राजन्यविप्रयोः कस्माद्विवाहः प्रतिलोमकः॥ 5 ॥

rājovāca | brahmarṣirbhagavān kāvyaḥ kṣatrabandhuśca nāhuṣaḥ | rājanyaviprayoḥ kasmādvivāhaḥ pratilomakaḥ

एकदा दानवेन्द्रस्य शर्मिष्ठा नाम कन्यका ।सखीसहस्रसंयुक्ता गुरुपुत्र्या च भामिनी॥ 6 ॥

ekadā dānavendrasya śarmiṣṭhā nāma kanyakā | sakhīsahasrasaṃyuktā guruputryā ca bhāminī

देवयान्या पुरोद्याने पुष्पितद्रुमसङ्कुले ।व्यचरत्कलगीतालिनलिनीपुलिनेऽबला॥ 7 ॥

devayānyā purodyāne puṣpitadrumasaṅkule | vyacaratkalagītālinalinīpuline'balā

ता जलाशयमासाद्य कन्याः कमललोचनाः ।तीरे न्यस्य दुकूलानि विजह्रुः सिञ्चतीर्मिथः॥ 8 ॥

tā jalāśayamāsādya kanyāḥ kamalalocanāḥ | tīre nyasya dukūlāni vijahruḥ siñcatīrmithaḥ

वीक्ष्य व्रजन्तं गिरिशं सह देव्या वृषस्थितम् ।सहसोत्तीर्य वासांसि पर्यधुर्व्रीडिताः स्त्रियः॥ 9 ॥

vīkṣya vrajantaṃ giriśaṃ saha devyā vṛṣasthitam | sahasottīrya vāsāṃsi paryadhurvrīḍitāḥ striyaḥ

शर्मिष्ठाजानती वासो गुरुपुत्र्याः समव्ययत् ।स्वीयं मत्वा प्रकुपिता देवयानीदमब्रवीत्॥ 10 ॥

śarmiṣṭhājānatī vāso guruputryāḥ samavyayat | svīyaṃ matvā prakupitā devayānīdamabravīt

अहो निरीक्ष्यतामस्या दास्याः कर्म ह्यसाम्प्रतम् ।अस्मद्धार्यं धृतवती शुनीव हविरध्वरे॥ 11 ॥

aho nirīkṣyatāmasyā dāsyāḥ karma hyasāmpratam | asmaddhāryaṃ dhṛtavatī śunīva haviradhvare

यैरिदं तपसा सृष्टं मुखं पुंसः परस्य ये ।धार्यते यैरिह ज्योतिः शिवः पन्थाश्च दर्शितः॥ 12 ॥

yairidaṃ tapasā sṛṣṭaṃ mukhaṃ puṃsaḥ parasya ye | dhāryate yairiha jyotiḥ śivaḥ panthāśca darśitaḥ

यान् वन्दन्त्युपतिष्ठन्ते लोकनाथाः सुरेश्वराः ।भगवानपि विश्वात्मा पावनः श्रीनिकेतनः॥ 13 ॥

yān vandantyupatiṣṭhante lokanāthāḥ sureśvarāḥ | bhagavānapi viśvātmā pāvanaḥ śrīniketanaḥ

वयं तत्रापि भृगवः शिष्योऽस्या नः पितासुरः ।अस्मद्धार्यं धृतवती शूद्रो वेदमिवासती॥ 14 ॥

vayaṃ tatrāpi bhṛgavaḥ śiṣyo'syā naḥ pitāsuraḥ | asmaddhāryaṃ dhṛtavatī śūdro vedamivāsatī

एवं शपन्तीं शर्मिष्ठा गुरुपुत्रीमभाषत ।रुषा श्वसन्त्युरङ्गीव धर्षिता दष्टदच्छदा॥ 15 ॥

evaṃ śapantīṃ śarmiṣṭhā guruputrīmabhāṣata | ruṣā śvasantyuraṅgīva dharṣitā daṣṭadacchadā

आत्मवृत्तमविज्ञाय कत्थसे बहु भिक्षुकि ।किं न प्रतीक्षसेऽस्माकं गृहान् बलिभुजो यथा॥ 16 ॥

ātmavṛttamavijñāya katthase bahu bhikṣuki | kiṃ na pratīkṣase'smākaṃ gṛhān balibhujo yathā

एवंविधैः सुपरुषैः क्षिप्त्वाचार्यसुतां सतीम् ।शर्मिष्ठा प्राक्षिपत्कूपे वास आदाय मन्युना॥ 17 ॥

evaṃvidhaiḥ suparuṣaiḥ kṣiptvācāryasutāṃ satīm | śarmiṣṭhā prākṣipatkūpe vāsa ādāya manyunā

तस्यां गतायां स्वगृहं ययातिर्मृगयां चरन् ।प्राप्तो यदृच्छया कूपे जलार्थी तां ददर्श ह॥ 18 ॥

tasyāṃ gatāyāṃ svagṛhaṃ yayātirmṛgayāṃ caran | prāpto yadṛcchayā kūpe jalārthī tāṃ dadarśa ha

दत्त्वा स्वमुत्तरं वासस्तस्यै राजा विवाससे ।गृहीत्वा पाणिना पाणिमुज्जहार दयापरः॥ 19 ॥

dattvā svamuttaraṃ vāsastasyai rājā vivāsase | gṛhītvā pāṇinā pāṇimujjahāra dayāparaḥ

तं वीरमाहौशनसी प्रेमनिर्भरया गिरा ।राजंस्त्वया गृहीतो मे पाणिः परपुरञ्जय॥ 20 ॥

taṃ vīramāhauśanasī premanirbharayā girā | rājaṃstvayā gṛhīto me pāṇiḥ parapurañjaya

हस्तग्राहोऽपरो माभूद्गृहीतायास्त्वया हि मे ।एष ईशकृतो वीर सम्बन्धो नौ न पौरुषः ।यदिदं कूपलग्नाया भवतो दर्शनं मम॥ 21 ॥

hastagrāho'paro mābhūdgṛhītāyāstvayā hi me | eṣa īśakṛto vīra sambandho nau na pauruṣaḥ | yadidaṃ kūpalagnāyā bhavato darśanaṃ mama

न ब्राह्मणो मे भविता हस्तग्राहो महाभुज ।कचस्य बार्हस्पत्यस्य शापाद्यमशपं पुरा॥ 22 ॥

na brāhmaṇo me bhavitā hastagrāho mahābhuja | kacasya bārhaspatyasya śāpādyamaśapaṃ purā

ययातिरनभिप्रेतं दैवोपहृतमात्मनः ।मनस्तु तद्गतं बुद्ध्वा प्रतिजग्राह तद्वचः॥ 23 ॥

yayātiranabhipretaṃ daivopahṛtamātmanaḥ | manastu tadgataṃ buddhvā pratijagrāha tadvacaḥ

गते राजनि सा वीरे तत्र स्म रुदती पितुः ।न्यवेदयत्ततः सर्वमुक्तं शर्मिष्ठया कृतम्॥ 24 ॥

gate rājani sā vīre tatra sma rudatī pituḥ | nyavedayattataḥ sarvamuktaṃ śarmiṣṭhayā kṛtam

दुर्मना भगवान् काव्यः पौरोहित्यं विगर्हयन् ।स्तुवन् वृत्तिं च कापोतीं दुहित्रा स ययौ पुरात्॥ 25 ॥

durmanā bhagavān kāvyaḥ paurohityaṃ vigarhayan | stuvan vṛttiṃ ca kāpotīṃ duhitrā sa yayau purāt

वृषपर्वा तमाज्ञाय प्रत्यनीकविवक्षितम् ।गुरुं प्रसादयन् मूर्ध्ना पादयोः पतितः पथि॥ 26 ॥

vṛṣaparvā tamājñāya pratyanīkavivakṣitam | guruṃ prasādayan mūrdhnā pādayoḥ patitaḥ pathi

क्षणार्धमन्युर्भगवान् शिष्यं व्याचष्ट भार्गवः ।कामोऽस्याः क्रियतां राजन् नैनां त्यक्तुमिहोत्सहे॥ 27 ॥

kṣaṇārdhamanyurbhagavān śiṣyaṃ vyācaṣṭa bhārgavaḥ | kāmo'syāḥ kriyatāṃ rājan naināṃ tyaktumihotsahe

तथेत्यवस्थिते प्राह देवयानी मनोगतम् ।पित्रा दत्ता यतो यास्ये सानुगा यातु मामनु॥ 28 ॥

tathetyavasthite prāha devayānī manogatam | pitrā dattā yato yāsye sānugā yātu māmanu

स्वानां तत्सङ्कटं वीक्ष्य तदर्थस्य च गौरवम् ।देवयानीं पर्यचरत्स्त्रीसहस्रेण दासवत्॥ 29 ॥

svānāṃ tatsaṅkaṭaṃ vīkṣya tadarthasya ca gauravam | devayānīṃ paryacaratstrīsahasreṇa dāsavat

नाहुषाय सुतां दत्त्वा सह शर्मिष्ठयोशना ।तमाह राजन् शर्मिष्ठामाधास्तल्पे न कर्हिचित्॥ 30 ॥

nāhuṣāya sutāṃ dattvā saha śarmiṣṭhayośanā | tamāha rājan śarmiṣṭhāmādhāstalpe na karhicit

विलोक्यौशनसीं राजञ्छर्मिष्ठा सप्रजां क्वचित् ।तमेव वव्रे रहसि सख्याः पतिमृतौ सती॥ 31 ॥

vilokyauśanasīṃ rājañcharmiṣṭhā saprajāṃ kvacit | tameva vavre rahasi sakhyāḥ patimṛtau satī

राजपुत्र्यार्थितोऽपत्ये धर्मं चावेक्ष्य धर्मवित् ।स्मरञ्छुक्रवचः काले दिष्टमेवाभ्यपद्यत॥ 32 ॥

rājaputryārthito'patye dharmaṃ cāvekṣya dharmavit | smarañchukravacaḥ kāle diṣṭamevābhyapadyata

यदुं च तुर्वसुं चैव देवयानी व्यजायत ।द्रुह्युं चानुं च पूरुं च शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी॥ 33 ॥

yaduṃ ca turvasuṃ caiva devayānī vyajāyata | druhyuṃ cānuṃ ca pūruṃ ca śarmiṣṭhā vārṣaparvaṇī

गर्भसम्भवमासुर्या भर्तुर्विज्ञाय मानिनी ।देवयानी पितुर्गेहं ययौ क्रोधविमूर्छिता॥ 34 ॥

garbhasambhavamāsuryā bharturvijñāya māninī | devayānī piturgehaṃ yayau krodhavimūrchitā

प्रियामनुगतः कामी वचोभिरुपमन्त्रयन् ।न प्रसादयितुं शेके पादसंवाहनादिभिः॥ 35 ॥

priyāmanugataḥ kāmī vacobhirupamantrayan | na prasādayituṃ śeke pādasaṃvāhanādibhiḥ

शुक्रस्तमाह कुपितः स्त्रीकामानृतपूरुष ।त्वां जरा विशतां मन्द विरूपकरणी नृणाम्॥ 36 ॥

śukrastamāha kupitaḥ strīkāmānṛtapūruṣa | tvāṃ jarā viśatāṃ manda virūpakaraṇī nṛṇām

अतृप्तोस्म्यद्य कामानां ब्रह्मन् दुहितरि स्म ते ।व्यत्यस्यतां यथाकामं वयसा योऽभिधास्यति॥ 37 ॥

atṛptosmyadya kāmānāṃ brahman duhitari sma te | vyatyasyatāṃ yathākāmaṃ vayasā yo'bhidhāsyati

यदो तात प्रतीच्छेमां जरां देहि निजं वयः॥ 38 ॥

yado tāta pratīcchemāṃ jarāṃ dehi nijaṃ vayaḥ

मातामहकृतां वत्स न तृप्तो विषयेष्वहम् ।वयसा भवदीयेन रंस्ये कतिपयाः समाः॥ 39 ॥

mātāmahakṛtāṃ vatsa na tṛpto viṣayeṣvaham | vayasā bhavadīyena raṃsye katipayāḥ samāḥ

नोत्सहे जरसा स्थातुमन्तरा प्राप्तया तव ।अविदित्वा सुखं ग्राम्यं वैतृष्ण्यं नैति पूरुषः॥ 40 ॥

notsahe jarasā sthātumantarā prāptayā tava | aviditvā sukhaṃ grāmyaṃ vaitṛṣṇyaṃ naiti pūruṣaḥ

तुर्वसुश्चोदितः पित्रा द्रुह्युश्चानुश्च भारत ।प्रत्याचख्युरधर्मज्ञा ह्यनित्ये नित्यबुद्धयः॥ 41 ॥

turvasuścoditaḥ pitrā druhyuścānuśca bhārata | pratyācakhyuradharmajñā hyanitye nityabuddhayaḥ

अपृच्छत्तनयं पूरुं वयसोनं गुणाधिकम् ।न त्वमग्रजवद्वत्स मां प्रत्याख्यातुमर्हसि॥ 42 ॥

apṛcchattanayaṃ pūruṃ vayasonaṃ guṇādhikam | na tvamagrajavadvatsa māṃ pratyākhyātumarhasi

को नु लोके मनुष्येन्द्र पितुरात्मकृतः पुमान् ।प्रतिकर्तुं क्षमो यस्य प्रसादाद्विन्दते परम्॥ 43 ॥

ko nu loke manuṣyendra piturātmakṛtaḥ pumān | pratikartuṃ kṣamo yasya prasādādvindate param

उत्तमश्चिन्तितं कुर्यात्प्रोक्तकारी तु मध्यमः ।अधमोऽश्रद्धया कुर्यादकर्तोच्चरितं पितुः॥ 44 ॥

uttamaścintitaṃ kuryātproktakārī tu madhyamaḥ | adhamo'śraddhayā kuryādakartoccaritaṃ pituḥ

सोऽपि तद्वयसा कामान् यथावज्जुजुषे नृप॥ 45 ॥

so'pi tadvayasā kāmān yathāvajjujuṣe nṛpa

सप्तद्वीपपतिः संयक् पितृवत्पालयन् प्रजाः ।यथोपजोषं विषयाञ्जुजुषेऽव्याहतेन्द्रियः॥ 46 ॥

saptadvīpapatiḥ saṃyak pitṛvatpālayan prajāḥ | yathopajoṣaṃ viṣayāñjujuṣe'vyāhatendriyaḥ

देवयान्यप्यनुदिनं मनोवाग्देहवस्तुभिः ।प्रेयसः परमां प्रीतिमुवाह प्रेयसी रहः॥ 47 ॥

devayānyapyanudinaṃ manovāgdehavastubhiḥ | preyasaḥ paramāṃ prītimuvāha preyasī rahaḥ

अयजद्यज्ञपुरुषं क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः ।सर्वदेवमयं देवं सर्ववेदमयं हरिम्॥ 48 ॥

ayajadyajñapuruṣaṃ kratubhirbhūridakṣiṇaiḥ | sarvadevamayaṃ devaṃ sarvavedamayaṃ harim

यस्मिन्निदं विरचितं व्योम्नीव जलदावलिः ।नानेव भाति नाभाति स्वप्नमायामनोरथः॥ 49 ॥

yasminnidaṃ viracitaṃ vyomnīva jaladāvaliḥ | nāneva bhāti nābhāti svapnamāyāmanorathaḥ

तमेव हृदि विन्यस्य वासुदेवं गुहाशयम् ।नारायणमणीयांसं निराशीरयजत्प्रभुम्॥ 50 ॥

tameva hṛdi vinyasya vāsudevaṃ guhāśayam | nārāyaṇamaṇīyāṃsaṃ nirāśīrayajatprabhum

एवं वर्षसहस्राणि मनःषष्ठैर्मनःसुखम् ।विदधानोऽपि नातृप्यत्सार्वभौमः कदिन्द्रियैः॥ 51 ॥

evaṃ varṣasahasrāṇi manaḥṣaṣṭhairmanaḥsukham | vidadhāno'pi nātṛpyatsārvabhaumaḥ kadindriyaiḥ

संहितायां नवमस्कन्धे अष्टादशोऽध्यायः॥ 18b ॥

saṃhitāyāṃ navamaskandhe aṣṭādaśo'dhyāyaḥ