Skandha 9, Adhyāya 20

पूरोर्वंशं प्रवक्ष्यामि यत्र जातोऽसि भारत ।यत्र राजर्षयो वंश्या ब्रह्मवंश्याश्च जज्ञिरे॥ 1 ॥

pūrorvaṃśaṃ pravakṣyāmi yatra jāto'si bhārata | yatra rājarṣayo vaṃśyā brahmavaṃśyāśca jajñire

जनमेजयो ह्यभूत्पूरोः प्रचिन्वांस्तत्सुतस्ततः ।प्रवीरोऽथ नमस्युर्वै तस्माच्चारुपदोऽभवत्॥ 2 ॥

janamejayo hyabhūtpūroḥ pracinvāṃstatsutastataḥ | pravīro'tha namasyurvai tasmāccārupado'bhavat

तस्य सुद्युरभूत्पुत्रस्तस्माद्बहुगवस्ततः ।संयातिस्तस्याहंयाती रौद्राश्वस्तत्सुतः स्मृतः॥ 3 ॥

tasya sudyurabhūtputrastasmādbahugavastataḥ | saṃyātistasyāhaṃyātī raudrāśvastatsutaḥ smṛtaḥ

ऋतेयुस्तस्य कक्षेयुः स्थण्डिलेयुः कृतेयुकः ।जलेयुः सन्ततेयुश्च धर्मसत्यव्रतेयवः॥ 4 ॥

ṛteyustasya kakṣeyuḥ sthaṇḍileyuḥ kṛteyukaḥ | jaleyuḥ santateyuśca dharmasatyavrateyavaḥ

दशैतेऽप्सरसः पुत्रा वनेयुश्चावमः स्मृतः ।घृताच्यामिन्द्रियाणीव मुख्यस्य जगदात्मनः॥ 5 ॥

daśaite'psarasaḥ putrā vaneyuścāvamaḥ smṛtaḥ | ghṛtācyāmindriyāṇīva mukhyasya jagadātmanaḥ

ऋतेयो रन्तिभारोऽभूत्त्रयस्तस्यात्मजा नृप ।सुमतिर्ध्रुवोऽप्रतिरथः कण्वोऽप्रतिरथात्मजः॥ 6 ॥

ṛteyo rantibhāro'bhūttrayastasyātmajā nṛpa | sumatirdhruvo'pratirathaḥ kaṇvo'pratirathātmajaḥ

तस्य मेधातिथिस्तस्मात्प्रस्कण्वाद्या द्विजातयः ।पुत्रोऽभूत्सुमते रैभ्यो दुष्यन्तस्तत्सुतो मतः॥ 7 ॥

tasya medhātithistasmātpraskaṇvādyā dvijātayaḥ | putro'bhūtsumate raibhyo duṣyantastatsuto mataḥ

दुष्यन्तो मृगयां यातः कण्वाश्रमपदं गतः ।तत्रासीनां स्वप्रभया मण्डयन्तीं रमामिव॥ 8 ॥

duṣyanto mṛgayāṃ yātaḥ kaṇvāśramapadaṃ gataḥ | tatrāsīnāṃ svaprabhayā maṇḍayantīṃ ramāmiva

विलोक्य सद्यो मुमुहे देवमायामिव स्त्रियम् ।बभाषे तां वरारोहां भटैः कतिपयैर्वृतः॥ 9 ॥

vilokya sadyo mumuhe devamāyāmiva striyam | babhāṣe tāṃ varārohāṃ bhaṭaiḥ katipayairvṛtaḥ

तद्दर्शनप्रमुदितः सन्निवृत्तपरिश्रमः ।पप्रच्छ कामसन्तप्तः प्रहसञ्श्लक्ष्णया गिरा॥ 10 ॥

taddarśanapramuditaḥ sannivṛttapariśramaḥ | papraccha kāmasantaptaḥ prahasañślakṣṇayā girā

का त्वं कमलपत्राक्षि कस्यासि हृदयङ्गमे ।किं वा चिकीर्षितं त्वत्र भवत्या निर्जने वने॥ 11 ॥

kā tvaṃ kamalapatrākṣi kasyāsi hṛdayaṅgame | kiṃ vā cikīrṣitaṃ tvatra bhavatyā nirjane vane

व्यक्तं राजन्यतनयां वेद्म्यहं त्वां सुमध्यमे ।न हि चेतः पौरवाणामधर्मे रमते क्वचित्॥ 12 ॥

vyaktaṃ rājanyatanayāṃ vedmyahaṃ tvāṃ sumadhyame | na hi cetaḥ pauravāṇāmadharme ramate kvacit

शकुन्तलोवाच ।विश्वामित्रात्मजैवाहं त्यक्ता मेनकया वने ।वेदैतद्भगवान् कण्वो वीर किं करवाम ते॥ 13 ॥

śakuntalovāca | viśvāmitrātmajaivāhaṃ tyaktā menakayā vane | vedaitadbhagavān kaṇvo vīra kiṃ karavāma te

आस्यतां ह्यरविन्दाक्ष गृह्यतामर्हणं च नः ।भुज्यतां सन्ति नीवारा उष्यतां यदि रोचते॥ 14 ॥

āsyatāṃ hyaravindākṣa gṛhyatāmarhaṇaṃ ca naḥ | bhujyatāṃ santi nīvārā uṣyatāṃ yadi rocate

उपपन्नमिदं सुभ्रु जातायाः कुशिकान्वये ।स्वयं हि वृणुते राज्ञां कन्यकाः सदृशं वरम्॥ 15 ॥

upapannamidaṃ subhru jātāyāḥ kuśikānvaye | svayaṃ hi vṛṇute rājñāṃ kanyakāḥ sadṛśaṃ varam

ओमित्युक्ते यथाधर्ममुपयेमे शकुन्तलाम् ।गान्धर्वविधिना राजा देशकालविधानवित्॥ 16 ॥

omityukte yathādharmamupayeme śakuntalām | gāndharvavidhinā rājā deśakālavidhānavit

अमोघवीर्यो राजर्षिर्महिष्यां वीर्यमादधे ।श्वोभूते स्वपुरं यातः कालेनासूत सा सुतम्॥ 17 ॥

amoghavīryo rājarṣirmahiṣyāṃ vīryamādadhe | śvobhūte svapuraṃ yātaḥ kālenāsūta sā sutam

कण्वः कुमारस्य वने चक्रे समुचिताः क्रियाः ।बद्ध्वा मृगेन्द्रांस्तरसा क्रीडति स्म स बालकः॥ 18 ॥

kaṇvaḥ kumārasya vane cakre samucitāḥ kriyāḥ | baddhvā mṛgendrāṃstarasā krīḍati sma sa bālakaḥ

तं दुरत्ययविक्रान्तमादाय प्रमदोत्तमा ।हरेरंशांशसम्भूतं भर्तुरन्तिकमागमत्॥ 19 ॥

taṃ duratyayavikrāntamādāya pramadottamā | hareraṃśāṃśasambhūtaṃ bharturantikamāgamat

यदा न जगृहे राजा भार्यापुत्रावनिन्दितौ ।शृण्वतां सर्वभूतानां खे वागाहाशरीरिणी॥ 20 ॥

yadā na jagṛhe rājā bhāryāputrāvaninditau | śṛṇvatāṃ sarvabhūtānāṃ khe vāgāhāśarīriṇī

माता भस्त्रा पितुः पुत्रो येन जातः स एव सः ।भरस्व पुत्रं दुष्यन्त मावमंस्थाः शकुन्तलाम्॥ 21 ॥

mātā bhastrā pituḥ putro yena jātaḥ sa eva saḥ | bharasva putraṃ duṣyanta māvamaṃsthāḥ śakuntalām

रेतोधाः पुत्रो नयति नरदेव यमक्षयात् ।त्वं चास्य धाता गर्भस्य सत्यमाह शकुन्तला॥ 22 ॥

retodhāḥ putro nayati naradeva yamakṣayāt | tvaṃ cāsya dhātā garbhasya satyamāha śakuntalā

पितर्युपरते सोऽपि चक्रवर्ती महायशाः ।महिमा गीयते तस्य हरेरंशभुवो भुवि॥ 23 ॥

pitaryuparate so'pi cakravartī mahāyaśāḥ | mahimā gīyate tasya hareraṃśabhuvo bhuvi

चक्रं दक्षिणहस्तेऽस्य पद्मकोशोऽस्य पादयोः ।ईजे महाभिषेकेण सोऽभिषिक्तोऽधिराड्विभुः॥ 24 ॥

cakraṃ dakṣiṇahaste'sya padmakośo'sya pādayoḥ | īje mahābhiṣekeṇa so'bhiṣikto'dhirāḍvibhuḥ

पञ्चपञ्चाशता मेध्यैर्गङ्गायामनु वाजिभिः ।मामतेयं पुरोधाय यमुनायामनु प्रभुः॥ 25 ॥

pañcapañcāśatā medhyairgaṅgāyāmanu vājibhiḥ | māmateyaṃ purodhāya yamunāyāmanu prabhuḥ

अष्टसप्ततिमेध्याश्वान् बबन्ध प्रददद्वसु ।भरतस्य हि दौष्यन्तेरग्निः साचीगुणे चितः ।सहस्रं बद्वशो यस्मिन् ब्राह्मणा गा विभेजिरे॥ 26 ॥

aṣṭasaptatimedhyāśvān babandha pradadadvasu | bharatasya hi dauṣyanteragniḥ sācīguṇe citaḥ | sahasraṃ badvaśo yasmin brāhmaṇā gā vibhejire

त्रयस्त्रिंशच्छतं ह्यश्वान् बद्ध्वा विस्मापयन् नृपान् ।दौष्यन्तिरत्यगान्मायां देवानां गुरुमाययौ॥ 27 ॥

trayastriṃśacchataṃ hyaśvān baddhvā vismāpayan nṛpān | dauṣyantiratyagānmāyāṃ devānāṃ gurumāyayau

मृगान् शुक्लदतः कृष्णान् हिरण्येन परीवृतान् ।अदात्कर्मणि मष्णारे नियुतानि चतुर्दश॥ 28 ॥

mṛgān śukladataḥ kṛṣṇān hiraṇyena parīvṛtān | adātkarmaṇi maṣṇāre niyutāni caturdaśa

भरतस्य महत्कर्म न पूर्वे नापरे नृपाः ।नैवापुर्नैव प्राप्स्यन्ति बाहुभ्यां त्रिदिवं यथा॥ 29 ॥

bharatasya mahatkarma na pūrve nāpare nṛpāḥ | naivāpurnaiva prāpsyanti bāhubhyāṃ tridivaṃ yathā

किरातहूणान् यवनानन्ध्रान् कङ्कान् खशान् छकान् ।अब्रह्मण्यान् नृपांश्चाहन् म्लेच्छान् दिग्विजयेऽखिलान्॥ 30 ॥

kirātahūṇān yavanānandhrān kaṅkān khaśān chakān | abrahmaṇyān nṛpāṃścāhan mlecchān digvijaye'khilān

जित्वा पुरासुरा देवान् ये रसौकांसि भेजिरे ।देवस्त्रियो रसां नीताः प्राणिभिः पुनराहरत्॥ 31 ॥

jitvā purāsurā devān ye rasaukāṃsi bhejire | devastriyo rasāṃ nītāḥ prāṇibhiḥ punarāharat

सर्वान् कामान् दुदुहतुः प्रजानां तस्य रोदसी ।समास्त्रिणवसाहस्रीर्दिक्षु चक्रमवर्तयत्॥ 32 ॥

sarvān kāmān duduhatuḥ prajānāṃ tasya rodasī | samāstriṇavasāhasrīrdikṣu cakramavartayat

स सम्राड् लोकपालाख्यमैश्वर्यमधिराट् श्रियम् ।चक्रं चास्खलितं प्राणान् मृषेत्युपरराम ह॥ 33 ॥

sa samrāḍ lokapālākhyamaiśvaryamadhirāṭ śriyam | cakraṃ cāskhalitaṃ prāṇān mṛṣetyupararāma ha

तस्यासन् नृप वैदर्भ्यः पत्न्यस्तिस्रः सुसम्मताः ।जघ्नुस्त्यागभयात्पुत्रान् नानुरूपा इतीरिते॥ 34 ॥

tasyāsan nṛpa vaidarbhyaḥ patnyastisraḥ susammatāḥ | jaghnustyāgabhayātputrān nānurūpā itīrite

तस्यैवं वितथे वंशे तदर्थं यजतः सुतम् ।मरुत्स्तोमेन मरुतो भरद्वाजमुपाददुः॥ 35 ॥

tasyaivaṃ vitathe vaṃśe tadarthaṃ yajataḥ sutam | marutstomena maruto bharadvājamupādaduḥ

अन्तर्वत्न्यां भ्रातृपत्न्यां मैथुनाय बृहस्पतिः ।प्रवृत्तो वारितो गर्भं शप्त्वा वीर्यमवासृजत्॥ 36 ॥

antarvatnyāṃ bhrātṛpatnyāṃ maithunāya bṛhaspatiḥ | pravṛtto vārito garbhaṃ śaptvā vīryamavāsṛjat

तं त्यक्तुकामां ममतां भर्तृत्यागविशङ्किताम् ।नामनिर्वाचनं तस्य श्लोकमेनं सुरा जगुः॥ 37 ॥

taṃ tyaktukāmāṃ mamatāṃ bhartṛtyāgaviśaṅkitām | nāmanirvācanaṃ tasya ślokamenaṃ surā jaguḥ

मूढे भर द्वाजमिमं भर द्वाजं बृहस्पते ।यातौ यदुक्त्वा पितरौ भरद्वाजस्ततस्त्वयम्॥ 38 ॥

mūḍhe bhara dvājamimaṃ bhara dvājaṃ bṛhaspate | yātau yaduktvā pitarau bharadvājastatastvayam

चोद्यमाना सुरैरेवं मत्वा वितथमात्मजम् ।व्यसृजन्मरुतोऽबिभ्रन् दत्तोऽयं वितथेऽन्वये॥ 39 ॥

codyamānā surairevaṃ matvā vitathamātmajam | vyasṛjanmaruto'bibhran datto'yaṃ vitathe'nvaye

संहितायां नवमस्कन्धे विंशोऽध्यायः॥ 20b ॥

saṃhitāyāṃ navamaskandhe viṃśo'dhyāyaḥ