Skandha 1, Adhyāya 2

प्रतिपूज्य वचस्तेषां प्रवक्तुमुपचक्रमे॥ 1 ॥

pratipūjya vacasteṣāṃ pravaktumupacakrame

यं प्रव्रजन्तमनुपेतमपेतकृत्यं द्वैपायनो विरहकातर आजुहाव ।पुत्रेति तन्मयतया तरवोऽभिनेदु- स्तं सर्वभूतहृदयं मुनिमानतोऽस्मि॥ 2 ॥

yaṃ pravrajantamanupetamapetakṛtyaṃ dvaipāyano virahakātara ājuhāva | putreti tanmayatayā taravo'bhinedu- staṃ sarvabhūtahṛdayaṃ munimānato'smi

यः स्वानुभावमखिलश्रुतिसारमेक- मध्यात्मदीपमतितितीर्षतां तमोऽन्धम् ।संसारिणां करुणयाऽऽह पुराणगुह्यं तं व्याससूनुमुपयामि गुरुं मुनीनाम्॥ 3 ॥

yaḥ svānubhāvamakhilaśrutisārameka- madhyātmadīpamatititīrṣatāṃ tamo'ndham | saṃsāriṇāṃ karuṇayā''ha purāṇaguhyaṃ taṃ vyāsasūnumupayāmi guruṃ munīnām

नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् ।देवीं सरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्॥ 4 ॥

nārāyaṇaṃ namaskṛtya naraṃ caiva narottamam | devīṃ sarasvatīṃ vyāsaṃ tato jayamudīrayet

मुनयः साधु पृष्टोऽहं भवद्भिर्लोकमङ्गलम् ।यत्कृतः कृष्णसम्प्रश्नो येनात्मा सुप्रसीदति॥ 5 ॥

munayaḥ sādhu pṛṣṭo'haṃ bhavadbhirlokamaṅgalam | yatkṛtaḥ kṛṣṇasampraśno yenātmā suprasīdati

स वै पुंसां परो धर्मो यतो भक्तिरधोक्षजे ।अहैतुक्यप्रतिहता ययाऽऽत्मा सम्प्रसीदति॥ 6 ॥

sa vai puṃsāṃ paro dharmo yato bhaktiradhokṣaje | ahaitukyapratihatā yayā''tmā samprasīdati

वासुदेवे भगवति भक्तियोगः प्रयोजितः ।जनयत्याशु वैराग्यं ज्ञानं च यदहैतुकम्॥ 7 ॥

vāsudeve bhagavati bhaktiyogaḥ prayojitaḥ | janayatyāśu vairāgyaṃ jñānaṃ ca yadahaitukam

धर्मः स्वनुष्ठितः पुंसां विष्वक्सेनकथासु यः ।नोत्पादयेद्यदि रतिं श्रम एव हि केवलम्॥ 8 ॥

dharmaḥ svanuṣṭhitaḥ puṃsāṃ viṣvaksenakathāsu yaḥ | notpādayedyadi ratiṃ śrama eva hi kevalam

धर्मस्य ह्यापवर्ग्यस्य नार्थोऽर्थायोपकल्पते ।नार्थस्य धर्मैकान्तस्य कामो लाभाय हि स्मृतः॥ 9 ॥

dharmasya hyāpavargyasya nārtho'rthāyopakalpate | nārthasya dharmaikāntasya kāmo lābhāya hi smṛtaḥ

कामस्य नेन्द्रियप्रीतिर्लाभो जीवेत यावता ।जीवस्य तत्त्वजिज्ञासा नार्थो यश्चेह कर्मभिः॥ 10 ॥

kāmasya nendriyaprītirlābho jīveta yāvatā | jīvasya tattvajijñāsā nārtho yaśceha karmabhiḥ

वदन्ति तत्तत्त्वविदस्तत्त्वं यज्ज्ञानमद्वयम् ।ब्रह्मेति परमात्मेति भगवानिति शब्द्यते॥ 11 ॥

vadanti tattattvavidastattvaṃ yajjñānamadvayam | brahmeti paramātmeti bhagavāniti śabdyate

तच्छ्रद्दधाना मुनयो ज्ञानवैराग्ययुक्तया ।पश्यन्त्यात्मनि चात्मानं भक्त्या श्रुतगृहीतया॥ 12 ॥

tacchraddadhānā munayo jñānavairāgyayuktayā | paśyantyātmani cātmānaṃ bhaktyā śrutagṛhītayā

अतः पुम्भिर्द्विजश्रेष्ठा वर्णाश्रमविभागशः ।स्वनुष्ठितस्य धर्मस्य संसिद्धिर्हरितोषणम्॥ 13 ॥

ataḥ pumbhirdvijaśreṣṭhā varṇāśramavibhāgaśaḥ | svanuṣṭhitasya dharmasya saṃsiddhirharitoṣaṇam

तस्मादेकेन मनसा भगवान् सात्वतां पतिः ।श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च ध्येयः पूज्यश्च नित्यदा॥ 14 ॥

tasmādekena manasā bhagavān sātvatāṃ patiḥ | śrotavyaḥ kīrtitavyaśca dhyeyaḥ pūjyaśca nityadā

यदनुध्यासिना युक्ताः कर्मग्रन्थिनिबन्धनम् ।छिन्दन्ति कोविदास्तस्य को न कुर्यात्कथारतिम्॥ 15 ॥

yadanudhyāsinā yuktāḥ karmagranthinibandhanam | chindanti kovidāstasya ko na kuryātkathāratim

शुश्रूषोः श्रद्दधानस्य वासुदेवकथारुचिः ।स्यान्महत्सेवया विप्राः पुण्यतीर्थनिषेवणात्॥ 16 ॥

śuśrūṣoḥ śraddadhānasya vāsudevakathāruciḥ | syānmahatsevayā viprāḥ puṇyatīrthaniṣevaṇāt

शृण्वतां स्वकथां कृष्णः पुण्यश्रवणकीर्तनः ।हृद्यन्तःस्थो ह्यभद्राणि विधुनोति सुहृत्सताम्॥ 17 ॥

śṛṇvatāṃ svakathāṃ kṛṣṇaḥ puṇyaśravaṇakīrtanaḥ | hṛdyantaḥstho hyabhadrāṇi vidhunoti suhṛtsatām

नष्टप्रायेष्वभद्रेषु नित्यं भागवतसेवया ।भगवत्युत्तमश्लोके भक्तिर्भवति नैष्ठिकी॥ 18 ॥

naṣṭaprāyeṣvabhadreṣu nityaṃ bhāgavatasevayā | bhagavatyuttamaśloke bhaktirbhavati naiṣṭhikī

तदा रजस्तमोभावाः कामलोभादयश्च ये ।चेत एतैरनाविद्धं स्थितं सत्त्वे प्रसीदति॥ 19 ॥

tadā rajastamobhāvāḥ kāmalobhādayaśca ye | ceta etairanāviddhaṃ sthitaṃ sattve prasīdati

एवं प्रसन्नमनसो भगवद्भक्तियोगतः ।भगवत्तत्त्वविज्ञानं मुक्तसङ्गस्य जायते॥ 20 ॥

evaṃ prasannamanaso bhagavadbhaktiyogataḥ | bhagavattattvavijñānaṃ muktasaṅgasya jāyate

भिद्यते हृदयग्रन्थिश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः ।क्षीयन्ते चास्य कर्माणि दृष्ट एवात्मनीश्वरे॥ 21 ॥

bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ | kṣīyante cāsya karmāṇi dṛṣṭa evātmanīśvare

अतो वै कवयो नित्यं भक्तिं परमया मुदा ।वासुदेवे भगवति कुर्वन्त्यात्मप्रसादनीम्॥ 22 ॥

ato vai kavayo nityaṃ bhaktiṃ paramayā mudā | vāsudeve bhagavati kurvantyātmaprasādanīm

सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्गुणास्तैः युक्तः परमपूरुष एक इहास्य धत्ते ।स्थित्यादये हरिविरिञ्चिहरेति संज्ञाः श्रेयांसि तत्र खलु सत्त्वतनोर्नृणां स्युः॥ 23 ॥

sattvaṃ rajastama iti prakṛterguṇāstaiḥ yuktaḥ paramapūruṣa eka ihāsya dhatte | sthityādaye hariviriñcihareti saṃjñāḥ śreyāṃsi tatra khalu sattvatanornṛṇāṃ syuḥ

पार्थिवाद्दारुणो धूमस्तस्मादग्निस्त्रयीमयः ।तमसस्तु रजस्तस्मात्सत्त्वं यद्ब्रह्मदर्शनम्॥ 24 ॥

pārthivāddāruṇo dhūmastasmādagnistrayīmayaḥ | tamasastu rajastasmātsattvaṃ yadbrahmadarśanam

भेजिरे मुनयोऽथाग्रे भगवन्तमधोक्षजम् ।सत्त्वं विशुद्धं क्षेमाय कल्पन्ते येऽनु तानिह॥ 25 ॥

bhejire munayo'thāgre bhagavantamadhokṣajam | sattvaṃ viśuddhaṃ kṣemāya kalpante ye'nu tāniha

मुमुक्षवो घोररूपान् हित्वा भूतपतीनथ ।नारायणकलाः शान्ता भजन्ति ह्यनसूयवः॥ 26 ॥

mumukṣavo ghorarūpān hitvā bhūtapatīnatha | nārāyaṇakalāḥ śāntā bhajanti hyanasūyavaḥ

रजस्तमःप्रकृतयः समशीला भजन्ति वै ।पितृभूतप्रजेशादीन् श्रियैश्वर्यप्रजेप्सवः॥ 27 ॥

rajastamaḥprakṛtayaḥ samaśīlā bhajanti vai | pitṛbhūtaprajeśādīn śriyaiśvaryaprajepsavaḥ

वासुदेवपरा वेदा वासुदेवपरा मखाः ।वासुदेवपरा योगा वासुदेवपराः क्रियाः॥ 28 ॥

vāsudevaparā vedā vāsudevaparā makhāḥ | vāsudevaparā yogā vāsudevaparāḥ kriyāḥ

वासुदेवपरं ज्ञानं वासुदेवपरं तपः ।वासुदेवपरो धर्मो वासुदेवपरा गतिः॥ 29 ॥

vāsudevaparaṃ jñānaṃ vāsudevaparaṃ tapaḥ | vāsudevaparo dharmo vāsudevaparā gatiḥ

स एवेदं ससर्जाग्रे भगवानात्ममायया ।सदसद्रूपया चासौ गुणमय्याऽगुणे विभुः॥ 30 ॥

sa evedaṃ sasarjāgre bhagavānātmamāyayā | sadasadrūpayā cāsau guṇamayyā'guṇe vibhuḥ

तया विलसितेष्वेषु गुणेषु गुणवानिव ।अन्तःप्रविष्ट आभाति विज्ञानेन विजृम्भितः॥ 31 ॥

tayā vilasiteṣveṣu guṇeṣu guṇavāniva | antaḥpraviṣṭa ābhāti vijñānena vijṛmbhitaḥ

यथा ह्यवहितो वह्निर्दारुष्वेकः स्वयोनिषु ।नानेव भाति विश्वात्मा भूतेषु च तथा पुमान्॥ 32 ॥

yathā hyavahito vahnirdāruṣvekaḥ svayoniṣu | nāneva bhāti viśvātmā bhūteṣu ca tathā pumān

असौ गुणमयैर्भावैर्भूतसूक्ष्मेन्द्रियात्मभिः ।स्वनिर्मितेषु निर्विष्टो भुङ्क्ते भूतेषु तद्गुणान्॥ 33 ॥

asau guṇamayairbhāvairbhūtasūkṣmendriyātmabhiḥ | svanirmiteṣu nirviṣṭo bhuṅkte bhūteṣu tadguṇān

भावयत्येष सत्त्वेन लोकान् वै लोकभावनः ।लीलावतारानुरतो देवतिर्यङ्नरादिषु॥ 34 ॥

bhāvayatyeṣa sattvena lokān vai lokabhāvanaḥ | līlāvatārānurato devatiryaṅnarādiṣu

प्रथमस्कन्धे नैमिषीयोपाख्याने द्वितीयोऽध्यायः॥ 2b ॥

prathamaskandhe naimiṣīyopākhyāne dvitīyo'dhyāyaḥ