Skandha 1, Adhyāya 3

जगृहे पौरुषं रूपं भगवान् महदादिभिः ।सम्भूतं षोडशकलमादौ लोकसिसृक्षया॥ 1 ॥

jagṛhe pauruṣaṃ rūpaṃ bhagavān mahadādibhiḥ | sambhūtaṃ ṣoḍaśakalamādau lokasisṛkṣayā

यस्याम्भसि शयानस्य योगनिद्रां वितन्वतः ।नाभिह्रदाम्बुजादासीद्ब्रह्मा विश्वसृजां पतिः॥ 2 ॥

yasyāmbhasi śayānasya yoganidrāṃ vitanvataḥ | nābhihradāmbujādāsīdbrahmā viśvasṛjāṃ patiḥ

यस्यावयवसंस्थानैः कल्पितो लोकविस्तरः ।तद्वै भगवतो रूपं विशुद्धं सत्त्वमूर्जितम्॥ 3 ॥

yasyāvayavasaṃsthānaiḥ kalpito lokavistaraḥ | tadvai bhagavato rūpaṃ viśuddhaṃ sattvamūrjitam

पश्यन्त्यदो रूपमदभ्रचक्षुषा सहस्रपादोरुभुजाननाद्भुतम् ।सहस्रमूर्धश्रवणाक्षिनासिकं सहस्रमौल्यम्बरकुण्डलोल्लसत्॥ 4 ॥

paśyantyado rūpamadabhracakṣuṣā sahasrapādorubhujānanādbhutam | sahasramūrdhaśravaṇākṣināsikaṃ sahasramaulyambarakuṇḍalollasat

एतन्नानावताराणां निधानं बीजमव्ययम् ।यस्यांशांशेन सृज्यन्ते देवतिर्यङ्नरादयः॥ 5 ॥

etannānāvatārāṇāṃ nidhānaṃ bījamavyayam | yasyāṃśāṃśena sṛjyante devatiryaṅnarādayaḥ

स एव प्रथमं देवः कौमारं सर्गमाश्रितः ।चचार दुश्चरं ब्रह्मा ब्रह्मचर्यमखण्डितम्॥ 6 ॥

sa eva prathamaṃ devaḥ kaumāraṃ sargamāśritaḥ | cacāra duścaraṃ brahmā brahmacaryamakhaṇḍitam

द्वितीयं तु भवायास्य रसातलगतां महीम् ।उद्धरिष्यन्नुपादत्त यज्ञेशः सौकरं वपुः॥ 7 ॥

dvitīyaṃ tu bhavāyāsya rasātalagatāṃ mahīm | uddhariṣyannupādatta yajñeśaḥ saukaraṃ vapuḥ

तृतीयं ऋषिसर्गं च देवर्षित्वमुपेत्य सः ।तन्त्रं सात्वतमाचष्ट नैष्कर्म्यं कर्मणां यतः॥ 8 ॥

tṛtīyaṃ ṛṣisargaṃ ca devarṣitvamupetya saḥ | tantraṃ sātvatamācaṣṭa naiṣkarmyaṃ karmaṇāṃ yataḥ

तुर्ये धर्मकलासर्गे नरनारायणावृषी ।भूत्वाऽऽत्मोपशमोपेतमकरोद्दुश्चरं तपः॥ 9 ॥

turye dharmakalāsarge naranārāyaṇāvṛṣī | bhūtvā''tmopaśamopetamakarodduścaraṃ tapaḥ

पञ्चमः कपिलो नाम सिद्धेशः कालविप्लुतम् ।प्रोवाचासुरये साङ्ख्यं तत्त्वग्रामविनिर्णयम्॥ 10 ॥

pañcamaḥ kapilo nāma siddheśaḥ kālaviplutam | provācāsuraye sāṅkhyaṃ tattvagrāmavinirṇayam

षष्ठमत्रेरपत्यत्वं वृतः प्राप्तोऽनसूयया ।आन्वीक्षिकीमलर्काय प्रह्लादादिभ्य ऊचिवान्॥ 11 ॥

ṣaṣṭhamatrerapatyatvaṃ vṛtaḥ prāpto'nasūyayā | ānvīkṣikīmalarkāya prahlādādibhya ūcivān

ततः सप्तम आकूत्यां रुचेर्यज्ञोऽभ्यजायत ।स यामाद्यैः सुरगणैरपात्स्वायम्भुवान्तरम्॥ 12 ॥

tataḥ saptama ākūtyāṃ ruceryajño'bhyajāyata | sa yāmādyaiḥ suragaṇairapātsvāyambhuvāntaram

अष्टमे मेरुदेव्यां तु नाभेर्जात उरुक्रमः ।दर्शयन् वर्त्म धीराणां सर्वाश्रमनमस्कृतम्॥ 13 ॥

aṣṭame merudevyāṃ tu nābherjāta urukramaḥ | darśayan vartma dhīrāṇāṃ sarvāśramanamaskṛtam

ऋषिभिर्याचितो भेजे नवमं पार्थिवं वपुः ।दुग्धेमामोषधीर्विप्रास्तेनायं स उशत्तमः॥ 14 ॥

ṛṣibhiryācito bheje navamaṃ pārthivaṃ vapuḥ | dugdhemāmoṣadhīrviprāstenāyaṃ sa uśattamaḥ

रूपं स जगृहे मात्स्यं चाक्षुषोदधिसम्प्लवे ।नाव्यारोप्य महीमय्यामपाद्वैवस्वतं मनुम्॥ 15 ॥

rūpaṃ sa jagṛhe mātsyaṃ cākṣuṣodadhisamplave | nāvyāropya mahīmayyāmapādvaivasvataṃ manum

सुरासुराणामुदधिं मथ्नतां मन्दराचलम् ।दध्रे कमठरूपेण पृष्ठ एकादशे विभुः॥ 16 ॥

surāsurāṇāmudadhiṃ mathnatāṃ mandarācalam | dadhre kamaṭharūpeṇa pṛṣṭha ekādaśe vibhuḥ

धान्वन्तरं द्वादशमं त्रयोदशममेव च ।अपाययत्सुरानन्यान् मोहिन्या मोहयन् स्त्रिया॥ 17 ॥

dhānvantaraṃ dvādaśamaṃ trayodaśamameva ca | apāyayatsurānanyān mohinyā mohayan striyā

चतुर्दशं नारसिंहं बिभ्रद्दैत्येन्द्रमूर्जितम् ।ददार करजैर्वक्षस्येरकां कटकृद्यथा॥ 18 ॥

caturdaśaṃ nārasiṃhaṃ bibhraddaityendramūrjitam | dadāra karajairvakṣasyerakāṃ kaṭakṛdyathā

पञ्चदशं वामनकं कृत्वागादध्वरं बलेः ।पदत्रयं याचमानः प्रत्यादित्सुस्त्रिविष्टपम्॥ 19 ॥

pañcadaśaṃ vāmanakaṃ kṛtvāgādadhvaraṃ baleḥ | padatrayaṃ yācamānaḥ pratyāditsustriviṣṭapam

अवतारे षोडशमे पश्यन् ब्रह्मद्रुहो नृपान् ।त्रिःसप्तकृत्वः कुपितो निःक्षत्रामकरोन्महीम्॥ 20 ॥

avatāre ṣoḍaśame paśyan brahmadruho nṛpān | triḥsaptakṛtvaḥ kupito niḥkṣatrāmakaronmahīm

ततः सप्तदशे जातः सत्यवत्यां पराशरात् ।चक्रे वेदतरोः शाखा दृष्ट्वा पुंसोऽल्पमेधसः॥ 21 ॥

tataḥ saptadaśe jātaḥ satyavatyāṃ parāśarāt | cakre vedataroḥ śākhā dṛṣṭvā puṃso'lpamedhasaḥ

नरदेवत्वमापन्नः सुरकार्यचिकीर्षया ।समुद्रनिग्रहादीनि चक्रे वीर्याण्यतः परम्॥ 22 ॥

naradevatvamāpannaḥ surakāryacikīrṣayā | samudranigrahādīni cakre vīryāṇyataḥ param

एकोनविंशे विंशतिमे वृष्णिषु प्राप्य जन्मनी ।रामकृष्णाविति भुवो भगवानहरद्भरम्॥ 23 ॥

ekonaviṃśe viṃśatime vṛṣṇiṣu prāpya janmanī | rāmakṛṣṇāviti bhuvo bhagavānaharadbharam

ततः कलौ सम्प्रवृत्ते सम्मोहाय सुरद्विषाम् ।बुद्धो नाम्नाजनसुतः कीकटेषु भविष्यति॥ 24 ॥

tataḥ kalau sampravṛtte sammohāya suradviṣām | buddho nāmnājanasutaḥ kīkaṭeṣu bhaviṣyati

अथासौ युगसन्ध्यायां दस्युप्रायेषु राजसु ।जनिता विष्णुयशसो नाम्ना कल्किर्जगत्पतिः॥ 25 ॥

athāsau yugasandhyāyāṃ dasyuprāyeṣu rājasu | janitā viṣṇuyaśaso nāmnā kalkirjagatpatiḥ

अवतारा ह्यसङ्ख्येया हरेः सत्त्वनिधेर्द्विजाः ।यथाविदासिनः कुल्याः सरसः स्युः सहस्रशः॥ 26 ॥

avatārā hyasaṅkhyeyā hareḥ sattvanidherdvijāḥ | yathāvidāsinaḥ kulyāḥ sarasaḥ syuḥ sahasraśaḥ

ऋषयो मनवो देवा मनुपुत्रा महौजसः ।कलाः सर्वे हरेरेव सप्रजापतयस्तथा॥ 27 ॥

ṛṣayo manavo devā manuputrā mahaujasaḥ | kalāḥ sarve harereva saprajāpatayastathā

एते चांशकलाः पुंसः कृष्णस्तु भगवान् स्वयम् ।इन्द्रारिव्याकुलं लोकं मृडयन्ति युगे युगे॥ 28 ॥

ete cāṃśakalāḥ puṃsaḥ kṛṣṇastu bhagavān svayam | indrārivyākulaṃ lokaṃ mṛḍayanti yuge yuge

जन्म गुह्यं भगवतो य एतत्प्रयतो नरः ।सायं प्रातर्गृणन् भक्त्या दुःखग्रामाद्विमुच्यते॥ 29 ॥

janma guhyaṃ bhagavato ya etatprayato naraḥ | sāyaṃ prātargṛṇan bhaktyā duḥkhagrāmādvimucyate

एतद्रूपं भगवतो ह्यरूपस्य चिदात्मनः ।मायागुणैर्विरचितं महदादिभिरात्मनि॥ 30 ॥

etadrūpaṃ bhagavato hyarūpasya cidātmanaḥ | māyāguṇairviracitaṃ mahadādibhirātmani

यथा नभसि मेघौघो रेणुर्वा पार्थिवोऽनिले ।एवं द्रष्टरि दृश्यत्वमारोपितमबुद्धिभिः॥ 31 ॥

yathā nabhasi meghaugho reṇurvā pārthivo'nile | evaṃ draṣṭari dṛśyatvamāropitamabuddhibhiḥ

अतः परं यदव्यक्तमव्यूढगुणव्यूहितम् ।अदृष्टाश्रुतवस्तुत्वात्स जीवो यत्पुनर्भवः॥ 32 ॥

ataḥ paraṃ yadavyaktamavyūḍhaguṇavyūhitam | adṛṣṭāśrutavastutvātsa jīvo yatpunarbhavaḥ

यत्रेमे सदसद्रूपे प्रतिषिद्धे स्वसंविदा ।अविद्ययाऽऽत्मनि कृते इति तद्ब्रह्मदर्शनम्॥ 33 ॥

yatreme sadasadrūpe pratiṣiddhe svasaṃvidā | avidyayā''tmani kṛte iti tadbrahmadarśanam

यद्येषोपरता देवी माया वैशारदी मतिः ।सम्पन्न एवेति विदुर्महिम्नि स्वे महीयते॥ 34 ॥

yadyeṣoparatā devī māyā vaiśāradī matiḥ | sampanna eveti vidurmahimni sve mahīyate

एवं जन्मानि कर्माणि ह्यकर्तुरजनस्य च ।वर्णयन्ति स्म कवयो वेदगुह्यानि हृत्पतेः॥ 35 ॥

evaṃ janmāni karmāṇi hyakarturajanasya ca | varṇayanti sma kavayo vedaguhyāni hṛtpateḥ

स वा इदं विश्वममोघलीलः सृजत्यवत्यत्ति न सज्जतेऽस्मिन् ।भूतेषु चान्तर्हित आत्मतन्त्रः षाड्वर्गिकं जिघ्रति षड्गुणेशः॥ 36 ॥

sa vā idaṃ viśvamamoghalīlaḥ sṛjatyavatyatti na sajjate'smin | bhūteṣu cāntarhita ātmatantraḥ ṣāḍvargikaṃ jighrati ṣaḍguṇeśaḥ

न चास्य कश्चिन्निपुणेन धातु- रवैति जन्तुः कुमनीष ऊतीः ।नामानि रूपाणि मनोवचोभिः सन्तन्वतो नटचर्यामिवाज्ञः॥ 37 ॥

na cāsya kaścinnipuṇena dhātu- ravaiti jantuḥ kumanīṣa ūtīḥ | nāmāni rūpāṇi manovacobhiḥ santanvato naṭacaryāmivājñaḥ

स वेद धातुः पदवीं परस्य दुरन्तवीर्यस्य रथाङ्गपाणेः ।योऽमायया सन्ततयानुवृत्त्या भजेत तत्पादसरोजगन्धम्॥ 38 ॥

sa veda dhātuḥ padavīṃ parasya durantavīryasya rathāṅgapāṇeḥ | yo'māyayā santatayānuvṛttyā bhajeta tatpādasarojagandham

अथेह धन्या भगवन्त इत्थं यद्वासुदेवेऽखिललोकनाथे ।कुर्वन्ति सर्वात्मकमात्मभावं न यत्र भूयः परिवर्त उग्रः॥ 39 ॥

atheha dhanyā bhagavanta itthaṃ yadvāsudeve'khilalokanāthe | kurvanti sarvātmakamātmabhāvaṃ na yatra bhūyaḥ parivarta ugraḥ

इदं भागवतं नाम पुराणं ब्रह्मसम्मितम् ।उत्तमश्लोकचरितं चकार भगवान् ऋषिः॥ 40 ॥

idaṃ bhāgavataṃ nāma purāṇaṃ brahmasammitam | uttamaślokacaritaṃ cakāra bhagavān ṛṣiḥ

निःश्रेयसाय लोकस्य धन्यं स्वस्त्ययनं महत् ।तदिदं ग्राहयामास सुतमात्मवतां वरम्॥ 41 ॥

niḥśreyasāya lokasya dhanyaṃ svastyayanaṃ mahat | tadidaṃ grāhayāmāsa sutamātmavatāṃ varam

सर्ववेदेतिहासानां सारं सारं समुद्धृतम् ।स तु संश्रावयामास महाराजं परीक्षितम्॥ 42 ॥

sarvavedetihāsānāṃ sāraṃ sāraṃ samuddhṛtam | sa tu saṃśrāvayāmāsa mahārājaṃ parīkṣitam

प्रायोपविष्टं गङ्गायां परीतं परमर्षिभिः ।कृष्णे स्वधामोपगते धर्मज्ञानादिभिः सह॥ 43 ॥

prāyopaviṣṭaṃ gaṅgāyāṃ parītaṃ paramarṣibhiḥ | kṛṣṇe svadhāmopagate dharmajñānādibhiḥ saha

कलौ नष्टदृशामेष पुराणार्कोऽधुनोदितः ।तत्र कीर्तयतो विप्रा विप्रर्षेर्भूरितेजसः॥ 44 ॥

kalau naṣṭadṛśāmeṣa purāṇārko'dhunoditaḥ | tatra kīrtayato viprā viprarṣerbhūritejasaḥ

अहं चाध्यगमं तत्र निविष्टस्तदनुग्रहात् ।सोऽहं वः श्रावयिष्यामि यथाधीतं यथामति॥ 45 ॥

ahaṃ cādhyagamaṃ tatra niviṣṭastadanugrahāt | so'haṃ vaḥ śrāvayiṣyāmi yathādhītaṃ yathāmati

प्रथमस्कन्धे नैमिषीयोपाख्याने तृतीयोऽध्यायः॥ 3b ॥

prathamaskandhe naimiṣīyopākhyāne tṛtīyo'dhyāyaḥ