Skandha 1, Adhyāya 4

वृद्धः कुलपतिः सूतं बह्वृचः शौनकोऽब्रवीत्॥ 1 ॥

vṛddhaḥ kulapatiḥ sūtaṃ bahvṛcaḥ śaunako'bravīt

सूत सूत महाभाग वद नो वदतां वर ।कथां भागवतीं पुण्यां यदाह भगवाञ्छुकः॥ 2 ॥

sūta sūta mahābhāga vada no vadatāṃ vara | kathāṃ bhāgavatīṃ puṇyāṃ yadāha bhagavāñchukaḥ

कस्मिन् युगे प्रवृत्तेयं स्थाने वा केन हेतुना ।कुतः सञ्चोदितः कृष्णः कृतवान् संहितां मुनिः॥ 3 ॥

kasmin yuge pravṛtteyaṃ sthāne vā kena hetunā | kutaḥ sañcoditaḥ kṛṣṇaḥ kṛtavān saṃhitāṃ muniḥ

तस्य पुत्रो महायोगी समदृङ्निर्विकल्पकः ।एकान्तमतिरुन्निद्रो गूढो मूढ इवेयते॥ 4 ॥

tasya putro mahāyogī samadṛṅnirvikalpakaḥ | ekāntamatirunnidro gūḍho mūḍha iveyate

दृष्ट्वानुयान्तमृषिमात्मजमप्यनग्नं देव्यो ह्रिया परिदधुर्न सुतस्य चित्रम् ।तद्वीक्ष्य पृच्छति मुनौ जगदुस्तवास्ति स्त्रीपुम्भिदा न तु सुतस्य विविक्तदृष्टेः॥ 5 ॥

dṛṣṭvānuyāntamṛṣimātmajamapyanagnaṃ devyo hriyā paridadhurna sutasya citram | tadvīkṣya pṛcchati munau jagadustavāsti strīpumbhidā na tu sutasya viviktadṛṣṭeḥ

कथमालक्षितः पौरैः सम्प्राप्तः कुरुजाङ्गलान् ।उन्मत्तमूकजडवद्विचरन् गजसाह्वये॥ 6 ॥

kathamālakṣitaḥ pauraiḥ samprāptaḥ kurujāṅgalān | unmattamūkajaḍavadvicaran gajasāhvaye

कथं वा पाण्डवेयस्य राजर्षेर्मुनिना सह ।संवादः समभूत्तात यत्रैषा सात्वती श्रुतिः॥ 7 ॥

kathaṃ vā pāṇḍaveyasya rājarṣermuninā saha | saṃvādaḥ samabhūttāta yatraiṣā sātvatī śrutiḥ

स गोदोहनमात्रं हि गृहेषु गृहमेधिनाम् ।अवेक्षते महाभागस्तीर्थीकुर्वंस्तदाश्रमम्॥ 8 ॥

sa godohanamātraṃ hi gṛheṣu gṛhamedhinām | avekṣate mahābhāgastīrthīkurvaṃstadāśramam

अभिमन्युसुतं सूत प्राहुर्भागवतोत्तमम् ।तस्य जन्म महाश्चर्यं कर्माणि च गृणीहि नः॥ 9 ॥

abhimanyusutaṃ sūta prāhurbhāgavatottamam | tasya janma mahāścaryaṃ karmāṇi ca gṛṇīhi naḥ

स सम्राट् कस्य वा हेतोः पाण्डूनां मानवर्धनः ।प्रायोपविष्टो गङ्गायामनादृत्याधिराट् श्रियम्॥ 10 ॥

sa samrāṭ kasya vā hetoḥ pāṇḍūnāṃ mānavardhanaḥ | prāyopaviṣṭo gaṅgāyāmanādṛtyādhirāṭ śriyam

नमन्ति यत्पादनिकेतमात्मनः शिवाय हानीय धनानि शत्रवः ।कथं स वीरः श्रियमङ्ग दुस्त्यजां युवैषतोत्स्रष्टुमहो सहासुभिः॥ 11 ॥

namanti yatpādaniketamātmanaḥ śivāya hānīya dhanāni śatravaḥ | kathaṃ sa vīraḥ śriyamaṅga dustyajāṃ yuvaiṣatotsraṣṭumaho sahāsubhiḥ

शिवाय लोकस्य भवाय भूतये य उत्तमश्लोकपरायणा जनाः ।जीवन्ति नात्मार्थमसौ पराश्रयं मुमोच निर्विद्य कुतः कलेवरम्॥ 12 ॥

śivāya lokasya bhavāya bhūtaye ya uttamaślokaparāyaṇā janāḥ | jīvanti nātmārthamasau parāśrayaṃ mumoca nirvidya kutaḥ kalevaram

तत्सर्वं नः समाचक्ष्व पृष्टो यदिह किञ्चन ।मन्ये त्वां विषये वाचां स्नातमन्यत्र छान्दसात्॥ 13 ॥

tatsarvaṃ naḥ samācakṣva pṛṣṭo yadiha kiñcana | manye tvāṃ viṣaye vācāṃ snātamanyatra chāndasāt

द्वापरे समनुप्राप्ते तृतीये युगपर्यये ।जातः पराशराद्योगी वासव्यां कलया हरेः॥ 14 ॥

dvāpare samanuprāpte tṛtīye yugaparyaye | jātaḥ parāśarādyogī vāsavyāṃ kalayā hareḥ

स कदाचित्सरस्वत्या उपस्पृश्य जलं शुचिः ।विविक्तदेश आसीन उदिते रविमण्डले॥ 15 ॥

sa kadācitsarasvatyā upaspṛśya jalaṃ śuciḥ | viviktadeśa āsīna udite ravimaṇḍale

परावरज्ञः स ऋषिः कालेनाव्यक्तरंहसा ।युगधर्मव्यतिकरं प्राप्तं भुवि युगे युगे॥ 16 ॥

parāvarajñaḥ sa ṛṣiḥ kālenāvyaktaraṃhasā | yugadharmavyatikaraṃ prāptaṃ bhuvi yuge yuge

भौतिकानां च भावानां शक्तिह्रासं च तत्कृतम् ।अश्रद्दधानान् निःसत्त्वान् दुर्मेधान् ह्रसितायुषः॥ 17 ॥

bhautikānāṃ ca bhāvānāṃ śaktihrāsaṃ ca tatkṛtam | aśraddadhānān niḥsattvān durmedhān hrasitāyuṣaḥ

दुर्भगांश्च जनान् वीक्ष्य मुनिर्दिव्येन चक्षुषा ।सर्ववर्णाश्रमाणां यद्दध्यौ हितममोघदृक्॥ 18 ॥

durbhagāṃśca janān vīkṣya munirdivyena cakṣuṣā | sarvavarṇāśramāṇāṃ yaddadhyau hitamamoghadṛk

चातुर्होत्रं कर्म शुद्धं प्रजानां वीक्ष्य वैदिकम् ।व्यदधाद्यज्ञसन्तत्यै वेदमेकं चतुर्विधम्॥ 19 ॥

cāturhotraṃ karma śuddhaṃ prajānāṃ vīkṣya vaidikam | vyadadhādyajñasantatyai vedamekaṃ caturvidham

ऋग्यजुःसामाथर्वाख्या वेदाश्चत्वार उद्धृताः ।इतिहासपुराणं च पञ्चमो वेद उच्यते॥ 20 ॥

ṛgyajuḥsāmātharvākhyā vedāścatvāra uddhṛtāḥ | itihāsapurāṇaṃ ca pañcamo veda ucyate

तत्रर्ग्वेदधरः पैलः सामगो जैमिनिः कविः ।वैशम्पायन एवैको निष्णातो यजुषामुत॥ 21 ॥

tatrargvedadharaḥ pailaḥ sāmago jaiminiḥ kaviḥ | vaiśampāyana evaiko niṣṇāto yajuṣāmuta

अथर्वाङ्गिरसामासीत्सुमन्तुर्दारुणो मुनिः ।इतिहासपुराणानां पिता मे रोमहर्षणः॥ 22 ॥

atharvāṅgirasāmāsītsumanturdāruṇo muniḥ | itihāsapurāṇānāṃ pitā me romaharṣaṇaḥ

त एत ऋषयो वेदं स्वं स्वं व्यस्यन्ननेकधा ।शिष्यैः प्रशिष्यैस्तच्छिष्यैर्वेदास्ते शाखिनोऽभवन्॥ 23 ॥

ta eta ṛṣayo vedaṃ svaṃ svaṃ vyasyannanekadhā | śiṣyaiḥ praśiṣyaistacchiṣyairvedāste śākhino'bhavan

त एव वेदा दुर्मेधैर्धार्यन्ते पुरुषैर्यथा ।एवं चकार भगवान् व्यासः कृपणवत्सलः॥ 24 ॥

ta eva vedā durmedhairdhāryante puruṣairyathā | evaṃ cakāra bhagavān vyāsaḥ kṛpaṇavatsalaḥ

एवं प्रवृत्तस्य सदा भूतानां श्रेयसि द्विजाः ।सर्वात्मकेनापि यदा नातुष्यद्धृदयं ततः॥ 26 ॥

evaṃ pravṛttasya sadā bhūtānāṃ śreyasi dvijāḥ | sarvātmakenāpi yadā nātuṣyaddhṛdayaṃ tataḥ

नातिप्रसीदद्धृदयः सरस्वत्यास्तटे शुचौ ।वितर्कयन् विविक्तस्थ इदं चोवाच धर्मवित्॥ 27 ॥

nātiprasīdaddhṛdayaḥ sarasvatyāstaṭe śucau | vitarkayan viviktastha idaṃ covāca dharmavit

धृतव्रतेन हि मया छन्दांसि गुरवोऽग्नयः ।मानिता निर्व्यलीकेन गृहीतं चानुशासनम्॥ 28 ॥

dhṛtavratena hi mayā chandāṃsi guravo'gnayaḥ | mānitā nirvyalīkena gṛhītaṃ cānuśāsanam

भारतव्यपदेशेन ह्याम्नायार्थश्च दर्शितः ।दृश्यते यत्र धर्मादि स्त्रीशूद्रादिभिरप्युत॥ 29 ॥

bhāratavyapadeśena hyāmnāyārthaśca darśitaḥ | dṛśyate yatra dharmādi strīśūdrādibhirapyuta

तथापि बत मे दैह्यो ह्यात्मा चैवात्मना विभुः ।असम्पन्न इवाभाति ब्रह्मवर्चस्यसत्तमः॥ 30 ॥

tathāpi bata me daihyo hyātmā caivātmanā vibhuḥ | asampanna ivābhāti brahmavarcasyasattamaḥ

किं वा भागवता धर्मा न प्रायेण निरूपिताः ।प्रियाः परमहंसानां त एव ह्यच्युतप्रियाः॥ 31 ॥

kiṃ vā bhāgavatā dharmā na prāyeṇa nirūpitāḥ | priyāḥ paramahaṃsānāṃ ta eva hyacyutapriyāḥ

तस्यैवं खिलमात्मानं मन्यमानस्य खिद्यतः ।कृष्णस्य नारदोऽभ्यागादाश्रमं प्रागुदाहृतम्॥ 32 ॥

tasyaivaṃ khilamātmānaṃ manyamānasya khidyataḥ | kṛṣṇasya nārado'bhyāgādāśramaṃ prāgudāhṛtam

तमभिज्ञाय सहसा प्रत्युत्थायागतं मुनिः ।पूजयामास विधिवन्नारदं सुरपूजितम्॥ 33 ॥

tamabhijñāya sahasā pratyutthāyāgataṃ muniḥ | pūjayāmāsa vidhivannāradaṃ surapūjitam

प्रथमस्कन्धे नैमिषीयोपाख्याने चतुर्थोऽध्यायः॥ 4b ॥

prathamaskandhe naimiṣīyopākhyāne caturtho'dhyāyaḥ