Skandha 1, Adhyāya 5

अथ तं सुखमासीन उपासीनं बृहच्छ्रवाः ।देवर्षिः प्राह विप्रर्षिं वीणापाणिः स्मयन्निव॥ 1 ॥

atha taṃ sukhamāsīna upāsīnaṃ bṛhacchravāḥ | devarṣiḥ prāha viprarṣiṃ vīṇāpāṇiḥ smayanniva

पाराशर्य महाभाग भवतः कच्चिदात्मना ।परितुष्यति शारीर आत्मा मानस एव वा॥ 2 ॥

pārāśarya mahābhāga bhavataḥ kaccidātmanā | parituṣyati śārīra ātmā mānasa eva vā

जिज्ञासितं सुसम्पन्नमपि ते महदद्भुतम् ।कृतवान् भारतं यस्त्वं सर्वार्थपरिबृंहितम्॥ 3 ॥

jijñāsitaṃ susampannamapi te mahadadbhutam | kṛtavān bhārataṃ yastvaṃ sarvārthaparibṛṃhitam

जिज्ञासितमधीतं च यत्तद्ब्रह्म सनातनम् ।अथापि शोचस्यात्मानमकृतार्थ इव प्रभो॥ 4 ॥

jijñāsitamadhītaṃ ca yattadbrahma sanātanam | athāpi śocasyātmānamakṛtārtha iva prabho

अस्त्येव मे सर्वमिदं त्वयोक्तं तथापि नात्मा परितुष्यते मे ।तन्मूलमव्यक्तमगाधबोधं पृच्छामहे त्वाऽऽत्मभवात्मभूतम्॥ 5 ॥

astyeva me sarvamidaṃ tvayoktaṃ tathāpi nātmā parituṣyate me | tanmūlamavyaktamagādhabodhaṃ pṛcchāmahe tvā''tmabhavātmabhūtam

स वै भवान् वेद समस्तगुह्य- मुपासितो यत्पुरुषः पुराणः ।परावरेशो मनसैव विश्वं सृजत्यवत्यत्ति गुणैरसङ्गः॥ 6 ॥

sa vai bhavān veda samastaguhya- mupāsito yatpuruṣaḥ purāṇaḥ | parāvareśo manasaiva viśvaṃ sṛjatyavatyatti guṇairasaṅgaḥ

त्वं पर्यटन्नर्क इव त्रिलोकी- मन्तश्चरो वायुरिवात्मसाक्षी ।परावरे ब्रह्मणि धर्मतो व्रतैः स्नातस्य मे न्यूनमलं विचक्ष्व॥ 7 ॥

tvaṃ paryaṭannarka iva trilokī- mantaścaro vāyurivātmasākṣī | parāvare brahmaṇi dharmato vrataiḥ snātasya me nyūnamalaṃ vicakṣva

भवतानुदितप्रायं यशो भगवतोऽमलम् ।येनैवासौ न तुष्येत मन्ये तद्दर्शनं खिलम्॥ 8 ॥

bhavatānuditaprāyaṃ yaśo bhagavato'malam | yenaivāsau na tuṣyeta manye taddarśanaṃ khilam

यथा धर्मादयश्चार्था मुनिवर्यानुकीर्तिताः ।न तथा वासुदेवस्य महिमा ह्यनुवर्णितः॥ 9 ॥

yathā dharmādayaścārthā munivaryānukīrtitāḥ | na tathā vāsudevasya mahimā hyanuvarṇitaḥ

न यद्वचश्चित्रपदं हरेर्यशो जगत्पवित्रं प्रगृणीत कर्हिचित् ।तद्वायसं तीर्थमुशन्ति मानसा न यत्र हंसा निरमन्त्युशिक्क्षयाः॥ 10 ॥

na yadvacaścitrapadaṃ hareryaśo jagatpavitraṃ pragṛṇīta karhicit | tadvāyasaṃ tīrthamuśanti mānasā na yatra haṃsā niramantyuśikkṣayāḥ

तद्वाग्विसर्गो जनताघविप्लवो यस्मिन् प्रतिश्लोकमबद्धवत्यपि ।नामान्यनन्तस्य यशोऽङ्कितानि य- च्छृण्वन्ति गायन्ति गृणन्ति साधवः॥ 11 ॥

tadvāgvisargo janatāghaviplavo yasmin pratiślokamabaddhavatyapi | nāmānyanantasya yaśo'ṅkitāni ya- cchṛṇvanti gāyanti gṛṇanti sādhavaḥ

नैष्कर्म्यमप्यच्युतभाववर्जितं न शोभते ज्ञानमलं निरञ्जनम् ।कुतः पुनः शश्वदभद्रमीश्वरे न चार्पितं कर्म यदप्यकारणम्॥ 12 ॥

naiṣkarmyamapyacyutabhāvavarjitaṃ na śobhate jñānamalaṃ nirañjanam | kutaḥ punaḥ śaśvadabhadramīśvare na cārpitaṃ karma yadapyakāraṇam

अथो महाभाग भवानमोघदृक्- शुचिश्रवाःसत्यरतो धृतव्रतः ।उरुक्रमस्याखिलबन्धमुक्तये समाधिनानुस्मर तद्विचेष्टितम्॥ 13 ॥

atho mahābhāga bhavānamoghadṛk- śuciśravāḥsatyarato dhṛtavrataḥ | urukramasyākhilabandhamuktaye samādhinānusmara tadviceṣṭitam

ततोऽन्यथा किञ्चन यद्विवक्षतः पृथग्दृशस्तत्कृतरूपनामभिः ।न कुत्रचित्क्वापि च दुःस्थिता मति- र्लभेत वाताहतनौरिवास्पदम्॥ 14 ॥

tato'nyathā kiñcana yadvivakṣataḥ pṛthagdṛśastatkṛtarūpanāmabhiḥ | na kutracitkvāpi ca duḥsthitā mati- rlabheta vātāhatanaurivāspadam

जुगुप्सितं धर्मकृतेऽनुशासतः स्वभावरक्तस्य महान् व्यतिक्रमः ।यद्वाक्यतो धर्म इतीतरः स्थितो न मन्यते तस्य निवारणं जनः॥ 15 ॥

jugupsitaṃ dharmakṛte'nuśāsataḥ svabhāvaraktasya mahān vyatikramaḥ | yadvākyato dharma itītaraḥ sthito na manyate tasya nivāraṇaṃ janaḥ

विचक्षणोऽस्यार्हति वेदितुं विभो- रनन्तपारस्य निवृत्तितः सुखम् ।प्रवर्तमानस्य गुणैरनात्मन- स्ततो भवान् दर्शय चेष्टितं विभोः॥ 16 ॥

vicakṣaṇo'syārhati vedituṃ vibho- ranantapārasya nivṛttitaḥ sukham | pravartamānasya guṇairanātmana- stato bhavān darśaya ceṣṭitaṃ vibhoḥ

त्यक्त्वा स्वधर्मं चरणाम्बुजं हरे- र्भजन्नपक्वोऽथ पतेत्ततो यदि ।यत्र क्व वाभद्रमभूदमुष्य किं को वार्थ आप्तोऽभजतां स्वधर्मतः॥ 17 ॥

tyaktvā svadharmaṃ caraṇāmbujaṃ hare- rbhajannapakvo'tha patettato yadi | yatra kva vābhadramabhūdamuṣya kiṃ ko vārtha āpto'bhajatāṃ svadharmataḥ

तस्यैव हेतोः प्रयतेत कोविदो न लभ्यते यद्भ्रमतामुपर्यधः ।तल्लभ्यते दुःखवदन्यतः सुखं कालेन सर्वत्र गभीररंहसा॥ 18 ॥

tasyaiva hetoḥ prayateta kovido na labhyate yadbhramatāmuparyadhaḥ | tallabhyate duḥkhavadanyataḥ sukhaṃ kālena sarvatra gabhīraraṃhasā

न वै जनो जातु कथञ्चनाव्रजे- न्मुकुन्दसेव्यन्यवदङ्ग संसृतिम् ।स्मरन् मुकुन्दाङ्घ्र्युपगूहनं पुन- र्विहातुमिच्छेन्न रसग्रहो यतः॥ 19 ॥

na vai jano jātu kathañcanāvraje- nmukundasevyanyavadaṅga saṃsṛtim | smaran mukundāṅghryupagūhanaṃ puna- rvihātumicchenna rasagraho yataḥ

इदं हि विश्वं भगवानिवेतरो यतो जगत्स्थाननिरोधसम्भवाः ।तद्धि स्वयं वेद भवांस्तथापि वै प्रादेशमात्रं भवतः प्रदर्शितम्॥ 20 ॥

idaṃ hi viśvaṃ bhagavānivetaro yato jagatsthānanirodhasambhavāḥ | taddhi svayaṃ veda bhavāṃstathāpi vai prādeśamātraṃ bhavataḥ pradarśitam

त्वमात्मनाऽऽत्मानमवेह्यमोघदृक्- परस्यपुंसः परमात्मनः कलाम् ।अजं प्रजातं जगतः शिवाय तन्- महानुभावाभ्युदयोऽधिगण्यताम्॥ 21 ॥

tvamātmanā''tmānamavehyamoghadṛk- parasyapuṃsaḥ paramātmanaḥ kalām | ajaṃ prajātaṃ jagataḥ śivāya tan- mahānubhāvābhyudayo'dhigaṇyatām

इदं हि पुंसस्तपसः श्रुतस्य वा स्विष्टस्य सूक्तस्य च बुद्धिदत्तयोः ।अविच्युतोऽर्थः कविभिर्निरूपितो यदुत्तमश्लोकगुणानुवर्णनम्॥ 22 ॥

idaṃ hi puṃsastapasaḥ śrutasya vā sviṣṭasya sūktasya ca buddhidattayoḥ | avicyuto'rthaḥ kavibhirnirūpito yaduttamaślokaguṇānuvarṇanam

अहं पुरातीतभवेऽभवं मुने दास्यास्तु कस्याश्चन वेदवादिनाम् ।निरूपितो बालक एव योगिनां शुश्रूषणे प्रावृषि निर्विविक्षताम्॥ 23 ॥

ahaṃ purātītabhave'bhavaṃ mune dāsyāstu kasyāścana vedavādinām | nirūpito bālaka eva yogināṃ śuśrūṣaṇe prāvṛṣi nirvivikṣatām

ते मय्यपेताखिलचापलेऽर्भके दान्तेऽधृतक्रीडनकेऽनुवर्तिनि ।चक्रुः कृपां यद्यपि तुल्यदर्शनाः शुश्रूषमाणे मुनयोऽल्पभाषिणि॥ 24 ॥

te mayyapetākhilacāpale'rbhake dānte'dhṛtakrīḍanake'nuvartini | cakruḥ kṛpāṃ yadyapi tulyadarśanāḥ śuśrūṣamāṇe munayo'lpabhāṣiṇi

उच्छिष्टलेपाननुमोदितो द्विजैः सकृत्स्म भुञ्जे तदपास्तकिल्बिषः ।एवं प्रवृत्तस्य विशुद्धचेतस- स्तद्धर्म एवात्मरुचिः प्रजायते॥ 25 ॥

ucchiṣṭalepānanumodito dvijaiḥ sakṛtsma bhuñje tadapāstakilbiṣaḥ | evaṃ pravṛttasya viśuddhacetasa- staddharma evātmaruciḥ prajāyate

तत्रान्वहं कृष्णकथाः प्रगायता- मनुग्रहेणाशृणवं मनोहराः ।ताः श्रद्धया मेऽनुपदं विशृण्वतः प्रियश्रवस्यङ्ग ममाभवद्रुचिः॥ 26 ॥

tatrānvahaṃ kṛṣṇakathāḥ pragāyatā- manugraheṇāśṛṇavaṃ manoharāḥ | tāḥ śraddhayā me'nupadaṃ viśṛṇvataḥ priyaśravasyaṅga mamābhavadruciḥ

तस्मिंस्तदा लब्धरुचेर्महामुने प्रियश्रवस्यास्खलिता मतिर्मम ।ययाहमेतत्सदसत्स्वमायया पश्ये मयि ब्रह्मणि कल्पितं परे॥ 27 ॥

tasmiṃstadā labdharucermahāmune priyaśravasyāskhalitā matirmama | yayāhametatsadasatsvamāyayā paśye mayi brahmaṇi kalpitaṃ pare

इत्थं शरत्प्रावृषिकावृतू हरे- र्विशृण्वतो मेऽनुसवं यशोऽमलम् ।सङ्कीर्त्यमानं मुनिभिर्महात्मभि- र्भक्तिः प्रवृत्ताऽऽत्मरजस्तमोऽपहा॥ 28 ॥

itthaṃ śaratprāvṛṣikāvṛtū hare- rviśṛṇvato me'nusavaṃ yaśo'malam | saṅkīrtyamānaṃ munibhirmahātmabhi- rbhaktiḥ pravṛttā''tmarajastamo'pahā

तस्यैवं मेऽनुरक्तस्य प्रश्रितस्य हतैनसः ।श्रद्दधानस्य बालस्य दान्तस्यानुचरस्य च॥ 29 ॥

tasyaivaṃ me'nuraktasya praśritasya hatainasaḥ | śraddadhānasya bālasya dāntasyānucarasya ca

ज्ञानं गुह्यतमं यत्तत्साक्षाद्भगवतोदितम् ।अन्ववोचन् गमिष्यन्तः कृपया दीनवत्सलाः॥ 30 ॥

jñānaṃ guhyatamaṃ yattatsākṣādbhagavatoditam | anvavocan gamiṣyantaḥ kṛpayā dīnavatsalāḥ

येनैवाहं भगवतो वासुदेवस्य वेधसः ।मायानुभावमविदं येन गच्छन्ति तत्पदम्॥ 31 ॥

yenaivāhaṃ bhagavato vāsudevasya vedhasaḥ | māyānubhāvamavidaṃ yena gacchanti tatpadam

एतत्संसूचितं ब्रह्मंस्तापत्रयचिकित्सितम् ।यदीश्वरे भगवति कर्म ब्रह्मणि भावितम्॥ 32 ॥

etatsaṃsūcitaṃ brahmaṃstāpatrayacikitsitam | yadīśvare bhagavati karma brahmaṇi bhāvitam

आमयो यश्च भूतानां जायते येन सुव्रत ।तदेव ह्यामयं द्रव्यं न पुनाति चिकित्सितम्॥ 33 ॥

āmayo yaśca bhūtānāṃ jāyate yena suvrata | tadeva hyāmayaṃ dravyaṃ na punāti cikitsitam

एवं नृणां क्रियायोगाः सर्वे संसृतिहेतवः ।त एवात्मविनाशाय कल्पन्ते कल्पिताः परे॥ 34 ॥

evaṃ nṛṇāṃ kriyāyogāḥ sarve saṃsṛtihetavaḥ | ta evātmavināśāya kalpante kalpitāḥ pare

यदत्र क्रियते कर्म भगवत्परितोषणम् ।ज्ञानं यत्तदधीनं हि भक्तियोगसमन्वितम्॥ 35 ॥

yadatra kriyate karma bhagavatparitoṣaṇam | jñānaṃ yattadadhīnaṃ hi bhaktiyogasamanvitam

कुर्वाणा यत्र कर्माणि भगवच्छिक्षयासकृत् ।गृणन्ति गुणनामानि कृष्णस्यानुस्मरन्ति च॥ 36 ॥

kurvāṇā yatra karmāṇi bhagavacchikṣayāsakṛt | gṛṇanti guṇanāmāni kṛṣṇasyānusmaranti ca

नमो भगवते तुभ्यं वासुदेवाय धीमहि ।प्रद्युम्नायानिरुद्धाय नमः सङ्कर्षणाय च॥ 37 ॥

namo bhagavate tubhyaṃ vāsudevāya dhīmahi | pradyumnāyāniruddhāya namaḥ saṅkarṣaṇāya ca

यजते यज्ञपुरुषं स सम्यग्दर्शनः पुमान्॥ 38 ॥

yajate yajñapuruṣaṃ sa samyagdarśanaḥ pumān

इमं स्वनिगमं ब्रह्मन्नवेत्य मदनुष्ठितम् ।अदान्मे ज्ञानमैश्वर्यं स्वस्मिन् भावं च केशवः॥ 39 ॥

imaṃ svanigamaṃ brahmannavetya madanuṣṭhitam | adānme jñānamaiśvaryaṃ svasmin bhāvaṃ ca keśavaḥ

त्वमप्यदभ्रश्रुतविश्रुतं विभोः समाप्यते येन विदां बुभुत्सितम् ।आख्याहि/प्रख्याहि दुःखैर्मुहुरर्दितात्मनां सङ्क्लेशनिर्वाणमुशन्ति नान्यथा॥ 40 ॥

tvamapyadabhraśrutaviśrutaṃ vibhoḥ samāpyate yena vidāṃ bubhutsitam | ākhyāhi/prakhyāhi duḥkhairmuhurarditātmanāṃ saṅkleśanirvāṇamuśanti nānyathā

प्रथमस्कन्धे व्यासनारदसंवादे पञ्चमोऽध्यायः॥ 5b ॥

prathamaskandhe vyāsanāradasaṃvāde pañcamo'dhyāyaḥ