Skandha 10, Adhyāya 15

ततश्च पौगण्डवयः श्रितौ व्रजे बभूवतुस्तौ पशुपालसम्मतौ ।गाश्चारयन्तौ सखिभिः समं पदैः वृन्दावनं पुण्यमतीव चक्रतुः॥ 1 ॥

tataśca paugaṇḍavayaḥ śritau vraje babhūvatustau paśupālasammatau | gāścārayantau sakhibhiḥ samaṃ padaiḥ vṛndāvanaṃ puṇyamatīva cakratuḥ

तन्माधवो वेणुमुदीरयन् वृतो गोपैर्गृणद्भिः स्वयशो बलान्वितः ।पशून् पुरस्कृत्य पशव्यमाविश- द्विहर्तुकामः कुसुमाकरं वनम्॥ 2 ॥

tanmādhavo veṇumudīrayan vṛto gopairgṛṇadbhiḥ svayaśo balānvitaḥ | paśūn puraskṛtya paśavyamāviśa- dvihartukāmaḥ kusumākaraṃ vanam

तन्मञ्जुघोषालिमृगद्विजाकुलं महन्मनःप्रख्यपयःसरस्वता ।वातेन जुष्टं शतपत्रगन्धिना निरीक्ष्य रन्तुं भगवान् मनो दधे॥ 3 ॥

tanmañjughoṣālimṛgadvijākulaṃ mahanmanaḥprakhyapayaḥsarasvatā | vātena juṣṭaṃ śatapatragandhinā nirīkṣya rantuṃ bhagavān mano dadhe

स तत्र तत्रारुणपल्लवश्रिया फलप्रसूनोरुभरेण पादयोः ।स्पृशच्छिखान् वीक्ष्य वनस्पतीन् मुदा स्मयन्निवाहाग्रजमादिपूरुषः॥ 4 ॥

sa tatra tatrāruṇapallavaśriyā phalaprasūnorubhareṇa pādayoḥ | spṛśacchikhān vīkṣya vanaspatīn mudā smayannivāhāgrajamādipūruṣaḥ

अहो अमी देव वरामरार्चितं पादाम्बुजं ते सुमनःफलार्हणम् ।नमन्त्युपादाय शिखाभिरात्मन- स्तमोऽपहत्यै तरुजन्म यत्कृतम्॥ 5 ॥

aho amī deva varāmarārcitaṃ pādāmbujaṃ te sumanaḥphalārhaṇam | namantyupādāya śikhābhirātmana- stamo'pahatyai tarujanma yatkṛtam

एतेऽलिनस्तव यशोऽखिललोकतीर्थं गायन्त आदिपुरुषानुपदं भजन्ते ।प्रायो अमी मुनिगणा भवदीयमुख्या गूढं वनेऽपि न जहत्यनघात्मदैवम्॥ 6 ॥

ete'linastava yaśo'khilalokatīrthaṃ gāyanta ādipuruṣānupadaṃ bhajante | prāyo amī munigaṇā bhavadīyamukhyā gūḍhaṃ vane'pi na jahatyanaghātmadaivam

नृत्यन्त्यमी शिखिन ईड्य मुदा हरिण्यः कुर्वन्ति गोप्य इव ते प्रियमीक्षणेन ।सूक्तैश्च कोकिलगणा गृहमागताय धन्या वनौकस इयान् हि सतां निसर्गः॥ 7 ॥

nṛtyantyamī śikhina īḍya mudā hariṇyaḥ kurvanti gopya iva te priyamīkṣaṇena | sūktaiśca kokilagaṇā gṛhamāgatāya dhanyā vanaukasa iyān hi satāṃ nisargaḥ

धन्येयमद्य धरणी तृणवीरुधस्त्वत्- पादस्पृशो द्रुमलताः करजाभिमृष्टाः ।नद्योऽद्रयः खगमृगाः सदयावलोकै- र्गोप्योऽन्तरेण भुजयोरपि यत्स्पृहा श्रीः॥ 8 ॥

dhanyeyamadya dharaṇī tṛṇavīrudhastvat- pādaspṛśo drumalatāḥ karajābhimṛṣṭāḥ | nadyo'drayaḥ khagamṛgāḥ sadayāvalokai- rgopyo'ntareṇa bhujayorapi yatspṛhā śrīḥ

एवं वृन्दावनं श्रीमत्कृष्णः प्रीतमनाः पशून् ।रेमे सञ्चारयन्नद्रेः सरिद्रोधःसु सानुगः॥ 9 ॥

evaṃ vṛndāvanaṃ śrīmatkṛṣṇaḥ prītamanāḥ paśūn | reme sañcārayannadreḥ saridrodhaḥsu sānugaḥ

क्वचिद्गायति गायत्सु मदान्धालिष्वनुव्रतैः ।उपगीयमानचरितः स्रग्वी सङ्कर्षणान्वितः॥ 10 ॥

kvacidgāyati gāyatsu madāndhāliṣvanuvrataiḥ | upagīyamānacaritaḥ sragvī saṅkarṣaṇānvitaḥ

क्वचिच्च कलहंसानामनुकूजति कूजितम् ।अभिनृत्यति नृत्यन्तं बर्हिणं हासयन् क्वचित्॥ 11 ॥

kvacicca kalahaṃsānāmanukūjati kūjitam | abhinṛtyati nṛtyantaṃ barhiṇaṃ hāsayan kvacit

मेघगम्भीरया वाचा नामभिर्दूरगान् पशून् ।क्वचिदाह्वयति प्रीत्या गोगोपालमनोज्ञया॥ 12 ॥

meghagambhīrayā vācā nāmabhirdūragān paśūn | kvacidāhvayati prītyā gogopālamanojñayā

चकोरक्रौञ्चचक्राह्वभारद्वाजांश्च बर्हिणः ।अनुरौति स्म सत्त्वानां भीतवद्व्याघ्रसिंहयोः॥ 13 ॥

cakorakrauñcacakrāhvabhāradvājāṃśca barhiṇaḥ | anurauti sma sattvānāṃ bhītavadvyāghrasiṃhayoḥ

क्वचित्क्रीडापरिश्रान्तं गोपोत्सङ्गोपबर्हणम् ।स्वयं विश्रमयत्यार्यं पादसंवाहनादिभिः॥ 14 ॥

kvacitkrīḍāpariśrāntaṃ gopotsaṅgopabarhaṇam | svayaṃ viśramayatyāryaṃ pādasaṃvāhanādibhiḥ

नृत्यतो गायतः क्वापि वल्गतो युध्यतो मिथः ।गृहीतहस्तौ गोपालान् हसन्तौ प्रशशंसतुः॥ 15 ॥

nṛtyato gāyataḥ kvāpi valgato yudhyato mithaḥ | gṛhītahastau gopālān hasantau praśaśaṃsatuḥ

क्वचित्पल्लवतल्पेषु नियुद्धश्रमकर्शितः ।वृक्षमूलाश्रयः शेते गोपोत्सङ्गोपबर्हणः॥ 16 ॥

kvacitpallavatalpeṣu niyuddhaśramakarśitaḥ | vṛkṣamūlāśrayaḥ śete gopotsaṅgopabarhaṇaḥ

पादसंवाहनं चक्रुः केचित्तस्य महात्मनः ।अपरे हतपाप्मानो व्यजनैः समवीजयन्॥ 17 ॥

pādasaṃvāhanaṃ cakruḥ kecittasya mahātmanaḥ | apare hatapāpmāno vyajanaiḥ samavījayan

अन्ये तदनुरूपाणि मनोज्ञानि महात्मनः ।गायन्ति स्म महाराज स्नेहक्लिन्नधियः शनैः॥ 18 ॥

anye tadanurūpāṇi manojñāni mahātmanaḥ | gāyanti sma mahārāja snehaklinnadhiyaḥ śanaiḥ

एवं निगूढात्मगतिः स्वमायया गोपात्मजत्वं चरितैर्विडम्बयन् ।रेमे रमालालितपादपल्लवो ग्राम्यैः समं ग्राम्यवदीशचेष्टितः॥ 19 ॥

evaṃ nigūḍhātmagatiḥ svamāyayā gopātmajatvaṃ caritairviḍambayan | reme ramālālitapādapallavo grāmyaiḥ samaṃ grāmyavadīśaceṣṭitaḥ

श्रीदामा नाम गोपालो रामकेशवयोः सखा ।सुबलस्तोककृष्णाद्या गोपाः प्रेम्णेदमब्रुवन्॥ 20 ॥

śrīdāmā nāma gopālo rāmakeśavayoḥ sakhā | subalastokakṛṣṇādyā gopāḥ premṇedamabruvan

राम राम महाबाहो कृष्ण दुष्टनिबर्हण ।इतोऽविदूरे सुमहद्वनं तालालिसङ्कुलम्॥ 21 ॥

rāma rāma mahābāho kṛṣṇa duṣṭanibarhaṇa | ito'vidūre sumahadvanaṃ tālālisaṅkulam

फलानि तत्र भूरीणि पतन्ति पतितानि च ।सन्ति किन्त्ववरुद्धानि धेनुकेन दुरात्मना॥ 22 ॥

phalāni tatra bhūrīṇi patanti patitāni ca | santi kintvavaruddhāni dhenukena durātmanā

सोऽतिवीर्योऽसुरो राम हे कृष्ण खररूपधृक् ।आत्मतुल्यबलैरन्यैर्ज्ञातिभिर्बहुभिरावृतः॥ 23 ॥

so'tivīryo'suro rāma he kṛṣṇa khararūpadhṛk | ātmatulyabalairanyairjñātibhirbahubhirāvṛtaḥ

तस्मात्कृतनराहाराद्भीतैर्नृभिरमित्रहन् ।न सेव्यते पशुगणैः पक्षिसङ्घैर्विवर्जितम्॥ 24 ॥

tasmātkṛtanarāhārādbhītairnṛbhiramitrahan | na sevyate paśugaṇaiḥ pakṣisaṅghairvivarjitam

विद्यन्तेऽभुक्तपूर्वाणि फलानि सुरभीणि च ।एष वै सुरभिर्गन्धो विषूचीनोऽवगृह्यते॥ 25 ॥

vidyante'bhuktapūrvāṇi phalāni surabhīṇi ca | eṣa vai surabhirgandho viṣūcīno'vagṛhyate

प्रयच्छ तानि नः कृष्ण गन्धलोभितचेतसाम् ।वाञ्छास्ति महती राम गम्यतां यदि रोचते॥ 26 ॥

prayaccha tāni naḥ kṛṣṇa gandhalobhitacetasām | vāñchāsti mahatī rāma gamyatāṃ yadi rocate

एवं सुहृद्वचः श्रुत्वा सुहृत्प्रियचिकीर्षया ।प्रहस्य जग्मतुर्गोपैर्वृतौ तालवनं प्रभू॥ 27 ॥

evaṃ suhṛdvacaḥ śrutvā suhṛtpriyacikīrṣayā | prahasya jagmaturgopairvṛtau tālavanaṃ prabhū

बलः प्रविश्य बाहुभ्यां तालान् सम्परिकम्पयन् ।फलानि पातयामास मतङ्गज इवौजसा॥ 28 ॥

balaḥ praviśya bāhubhyāṃ tālān samparikampayan | phalāni pātayāmāsa mataṅgaja ivaujasā

फलानां पततां शब्दं निशम्यासुररासभः ।अभ्यधावत्क्षितितलं सनगं परिकम्पयन्॥ 29 ॥

phalānāṃ patatāṃ śabdaṃ niśamyāsurarāsabhaḥ | abhyadhāvatkṣititalaṃ sanagaṃ parikampayan

समेत्य तरसा प्रत्यग्द्वाभ्यां पद्भ्यां बलं बली ।निहत्योरसि का शब्दं मुञ्चन् पर्यसरत्खलः॥ 30 ॥

sametya tarasā pratyagdvābhyāṃ padbhyāṃ balaṃ balī | nihatyorasi kā śabdaṃ muñcan paryasaratkhalaḥ

पुनरासाद्य संरब्ध उपक्रोष्टा पराक्स्थितः ।चरणावपरौ राजन् बलाय प्राक्षिपद्रुषा॥ 31 ॥

punarāsādya saṃrabdha upakroṣṭā parāksthitaḥ | caraṇāvaparau rājan balāya prākṣipadruṣā

स तं गृहीत्वा प्रपदोर्भ्रामयित्वैकपाणिना ।चिक्षेप तृणराजाग्रे भ्रामणत्यक्तजीवितम्॥ 32 ॥

sa taṃ gṛhītvā prapadorbhrāmayitvaikapāṇinā | cikṣepa tṛṇarājāgre bhrāmaṇatyaktajīvitam

तेनाहतो महातालो वेपमानो बृहच्छिराः ।पार्श्वस्थं कम्पयन् भग्नः स चान्यं सोऽपि चापरम्॥ 33 ॥

tenāhato mahātālo vepamāno bṛhacchirāḥ | pārśvasthaṃ kampayan bhagnaḥ sa cānyaṃ so'pi cāparam

बलस्य लीलयोत्सृष्टखरदेहहताहताः ।तालाश्चकम्पिरे सर्वे महावातेरिता इव॥ 34 ॥

balasya līlayotsṛṣṭakharadehahatāhatāḥ | tālāścakampire sarve mahāvāteritā iva

नैतच्चित्रं भगवति ह्यनन्ते जगदीश्वरे ।ओतप्रोतमिदं यस्मिंस्तन्तुष्वङ्ग यथा पटः॥ 35 ॥

naitaccitraṃ bhagavati hyanante jagadīśvare | otaprotamidaṃ yasmiṃstantuṣvaṅga yathā paṭaḥ

ततः कृष्णं च रामं च ज्ञातयो धेनुकस्य ये ।क्रोष्टारोऽभ्यद्रवन् सर्वे संरब्धा हतबान्धवाः॥ 36 ॥

tataḥ kṛṣṇaṃ ca rāmaṃ ca jñātayo dhenukasya ye | kroṣṭāro'bhyadravan sarve saṃrabdhā hatabāndhavāḥ

तांस्तानापततः कृष्णो रामश्च नृप लीलया ।गृहीतपश्चाच्चरणान् प्राहिणोत्तृणराजसु॥ 37 ॥

tāṃstānāpatataḥ kṛṣṇo rāmaśca nṛpa līlayā | gṛhītapaścāccaraṇān prāhiṇottṛṇarājasu

फलप्रकरसङ्कीर्णं दैत्यदेहैर्गतासुभिः ।रराज भूः सतालाग्रैर्घनैरिव नभस्तलम्॥ 38 ॥

phalaprakarasaṅkīrṇaṃ daityadehairgatāsubhiḥ | rarāja bhūḥ satālāgrairghanairiva nabhastalam

तयोस्तत्सुमहत्कर्म निशाम्य विबुधादयः ।मुमुचुः पुष्पवर्षाणि चक्रुर्वाद्यानि तुष्टुवुः॥ 39 ॥

tayostatsumahatkarma niśāmya vibudhādayaḥ | mumucuḥ puṣpavarṣāṇi cakrurvādyāni tuṣṭuvuḥ

अथ तालफलान्यादन् मनुष्या गतसाध्वसाः ।तृणं च पशवश्चेरुर्हतधेनुककानने॥ 40 ॥

atha tālaphalānyādan manuṣyā gatasādhvasāḥ | tṛṇaṃ ca paśavaścerurhatadhenukakānane

कृष्णः कमलपत्राक्षः पुण्यश्रवणकीर्तनः ।स्तूयमानोऽनुगैर्गोपैः साग्रजो व्रजमाव्रजत्॥ 41 ॥

kṛṣṇaḥ kamalapatrākṣaḥ puṇyaśravaṇakīrtanaḥ | stūyamāno'nugairgopaiḥ sāgrajo vrajamāvrajat

तं गोरजश्छुरितकुन्तलबद्धबर्ह- वन्यप्रसूनरुचिरेक्षणचारुहासम् ।वेणुं क्वणन्तमनुगैरुपगीतकीर्तिं गोप्यो दिदृक्षितदृशोऽभ्यगमन् समेताः॥ 42 ॥

taṃ gorajaśchuritakuntalabaddhabarha- vanyaprasūnarucirekṣaṇacāruhāsam | veṇuṃ kvaṇantamanugairupagītakīrtiṃ gopyo didṛkṣitadṛśo'bhyagaman sametāḥ

पीत्वा मुकुन्दमुखसारघमक्षिभृङ्गै- स्तापं जहुर्विरहजं व्रजयोषितोऽह्नि ।तत्सत्कृतिं समधिगम्य विवेश गोष्ठं सव्रीडहासविनयं यदपाङ्गमोक्षम्॥ 43 ॥

pītvā mukundamukhasāraghamakṣibhṛṅgai- stāpaṃ jahurvirahajaṃ vrajayoṣito'hni | tatsatkṛtiṃ samadhigamya viveśa goṣṭhaṃ savrīḍahāsavinayaṃ yadapāṅgamokṣam

तयोर्यशोदारोहिण्यौ पुत्रयोः पुत्रवत्सले ।यथाकामं यथाकालं व्यधत्तां परमाशिषः॥ 44 ॥

tayoryaśodārohiṇyau putrayoḥ putravatsale | yathākāmaṃ yathākālaṃ vyadhattāṃ paramāśiṣaḥ

गताध्वानश्रमौ तत्र मज्जनोन्मर्दनादिभिः ।नीवीं वसित्वा रुचिरां दिव्यस्रग्गन्धमण्डितौ॥ 45 ॥

gatādhvānaśramau tatra majjanonmardanādibhiḥ | nīvīṃ vasitvā rucirāṃ divyasraggandhamaṇḍitau

जनन्युपहृतं प्राश्य स्वाद्वन्नमुपलालितौ ।संविश्य वरशय्यायां सुखं सुषुपतुर्व्रजे॥ 46 ॥

jananyupahṛtaṃ prāśya svādvannamupalālitau | saṃviśya varaśayyāyāṃ sukhaṃ suṣupaturvraje

एवं स भगवान् कृष्णो वृन्दावनचरः क्वचित् ।ययौ राममृते राजन् कालिन्दीं सखिभिर्वृतः॥ 47 ॥

evaṃ sa bhagavān kṛṣṇo vṛndāvanacaraḥ kvacit | yayau rāmamṛte rājan kālindīṃ sakhibhirvṛtaḥ

अथ गावश्च गोपाश्च निदाघातपपीडिताः ।दुष्टं जलं पपुस्तस्यास्तृषार्ता विषदूषितम्॥ 48 ॥

atha gāvaśca gopāśca nidāghātapapīḍitāḥ | duṣṭaṃ jalaṃ papustasyāstṛṣārtā viṣadūṣitam

विषाम्भस्तदुपस्पृश्य दैवोपहतचेतसः ।निपेतुर्व्यसवः सर्वे सलिलान्ते कुरूद्वह॥ 49 ॥

viṣāmbhastadupaspṛśya daivopahatacetasaḥ | nipeturvyasavaḥ sarve salilānte kurūdvaha

वीक्ष्य तान् वै तथाभूतान् कृष्णो योगेश्वरेश्वरः ।ईक्षयामृतवर्षिण्या स्वनाथान् समजीवयत्॥ 50 ॥

vīkṣya tān vai tathābhūtān kṛṣṇo yogeśvareśvaraḥ | īkṣayāmṛtavarṣiṇyā svanāthān samajīvayat

ते सम्प्रतीतस्मृतयः समुत्थाय जलान्तिकात् ।आसन् सुविस्मिताः सर्वे वीक्षमाणाः परस्परम्॥ 51 ॥

te sampratītasmṛtayaḥ samutthāya jalāntikāt | āsan suvismitāḥ sarve vīkṣamāṇāḥ parasparam

अन्वमंसत तद्राजन् गोविन्दानुग्रहेक्षितम् ।पीत्वा विषं परेतस्य पुनरुत्थानमात्मनः॥ 52 ॥

anvamaṃsata tadrājan govindānugrahekṣitam | pītvā viṣaṃ paretasya punarutthānamātmanaḥ

दशमस्कन्धे पूर्वार्धे धेनुकवधो नाम पञ्चदशोऽध्यायः॥ 15b ॥

daśamaskandhe pūrvārdhe dhenukavadho nāma pañcadaśo'dhyāyaḥ