Skandha 10, Adhyāya 20

तयोस्तदद्भुतं कर्म दावाग्नेर्मोक्षमात्मनः ।गोपाः स्त्रीभ्यः समाचख्युः प्रलम्बवधमेव च॥ 1 ॥

tayostadadbhutaṃ karma dāvāgnermokṣamātmanaḥ | gopāḥ strībhyaḥ samācakhyuḥ pralambavadhameva ca

गोपवृद्धाश्च गोप्यश्च तदुपाकर्ण्य विस्मिताः ।मेनिरे देवप्रवरौ कृष्णरामौ व्रजं गतौ॥ 2 ॥

gopavṛddhāśca gopyaśca tadupākarṇya vismitāḥ | menire devapravarau kṛṣṇarāmau vrajaṃ gatau

ततः प्रावर्तत प्रावृट् सर्वसत्त्वसमुद्भवा ।विद्योतमानपरिधिर्विस्फूर्जितनभस्तला॥ 3 ॥

tataḥ prāvartata prāvṛṭ sarvasattvasamudbhavā | vidyotamānaparidhirvisphūrjitanabhastalā

सान्द्रनीलाम्बुदैर्व्योम सविद्युत्स्तनयित्नुभिः ।अस्पष्टज्योतिराच्छन्नं ब्रह्मेव सगुणं बभौ॥ 4 ॥

sāndranīlāmbudairvyoma savidyutstanayitnubhiḥ | aspaṣṭajyotirācchannaṃ brahmeva saguṇaṃ babhau

अष्टौ मासान् निपीतं यद्भूम्याश्चोदमयं वसु ।स्वगोभिर्मोक्तुमारेभे पर्जन्यः काल आगते॥ 5 ॥

aṣṭau māsān nipītaṃ yadbhūmyāścodamayaṃ vasu | svagobhirmoktumārebhe parjanyaḥ kāla āgate

तडित्वन्तो महामेघाश्चण्डश्वसनवेपिताः ।प्रीणनं जीवनं ह्यस्य मुमुचुः करुणा इव॥ 6 ॥

taḍitvanto mahāmeghāścaṇḍaśvasanavepitāḥ | prīṇanaṃ jīvanaṃ hyasya mumucuḥ karuṇā iva

तपःकृशा देवमीढा आसीद्वर्षीयसी मही ।यथैव काम्यतपसस्तनुः सम्प्राप्य तत्फलम्॥ 7 ॥

tapaḥkṛśā devamīḍhā āsīdvarṣīyasī mahī | yathaiva kāmyatapasastanuḥ samprāpya tatphalam

निशामुखेषु खद्योतास्तमसा भान्ति न ग्रहाः ।यथा पापेन पाखण्डा न हि वेदाः कलौ युगे॥ 8 ॥

niśāmukheṣu khadyotāstamasā bhānti na grahāḥ | yathā pāpena pākhaṇḍā na hi vedāḥ kalau yuge

श्रुत्वा पर्जन्यनिनदं मण्डुकाः व्यसृजन् गिरः ।तूष्णीं शयानाः प्राग्यद्वद्ब्राह्मणा नियमात्यये॥ 9 ॥

śrutvā parjanyaninadaṃ maṇḍukāḥ vyasṛjan giraḥ | tūṣṇīṃ śayānāḥ prāgyadvadbrāhmaṇā niyamātyaye

आसन्नुत्पथगामिन्यः क्षुद्रनद्योऽनुशुष्यतीः ।पुंसो यथास्वतन्त्रस्य देहद्रविणसम्पदः॥ 10 ॥

āsannutpathagāminyaḥ kṣudranadyo'nuśuṣyatīḥ | puṃso yathāsvatantrasya dehadraviṇasampadaḥ

हरिता हरिभिः शष्पैरिन्द्रगोपैश्च लोहिता ।उच्छिलीन्ध्रकृतच्छाया नृणां श्रीरिव भूरभूत्॥ 11 ॥

haritā haribhiḥ śaṣpairindragopaiśca lohitā | ucchilīndhrakṛtacchāyā nṛṇāṃ śrīriva bhūrabhūt

क्षेत्राणि सस्यसम्पद्भिः कर्षकाणां मुदं ददुः ।धनिनामुपतापं च दैवाधीनमजानताम्॥ 12 ॥

kṣetrāṇi sasyasampadbhiḥ karṣakāṇāṃ mudaṃ daduḥ | dhanināmupatāpaṃ ca daivādhīnamajānatām

जलस्थलौकसः सर्वे नववारिनिषेवया ।अबिभ्रद्रुचिरं रूपं यथा हरिनिषेवया॥ 13 ॥

jalasthalaukasaḥ sarve navavāriniṣevayā | abibhradruciraṃ rūpaṃ yathā hariniṣevayā

सरिद्भिः सङ्गतः सिन्धुश्चुक्षुभे श्वसनोर्मिमान् ।अपक्वयोगिनश्चित्तं कामाक्तं गुणयुग्यथा॥ 14 ॥

saridbhiḥ saṅgataḥ sindhuścukṣubhe śvasanormimān | apakvayoginaścittaṃ kāmāktaṃ guṇayugyathā

गिरयो वर्षधाराभिर्हन्यमाना न विव्यथुः ।अभिभूयमाना व्यसनैर्यथाधोक्षजचेतसः॥ 15 ॥

girayo varṣadhārābhirhanyamānā na vivyathuḥ | abhibhūyamānā vyasanairyathādhokṣajacetasaḥ

मार्गा बभूवुः सन्दिग्धास्तृणैश्छन्ना ह्यसंस्कृताः ।नाभ्यस्यमानाः श्रुतयो द्विजैः कालाहता इव॥ 16 ॥

mārgā babhūvuḥ sandigdhāstṛṇaiśchannā hyasaṃskṛtāḥ | nābhyasyamānāḥ śrutayo dvijaiḥ kālāhatā iva

लोकबन्धुषु मेघेषु विद्युतश्चलसौहृदाः ।स्थैर्यं न चक्रुः कामिन्यः पुरुषेषु गुणिष्विव॥ 17 ॥

lokabandhuṣu megheṣu vidyutaścalasauhṛdāḥ | sthairyaṃ na cakruḥ kāminyaḥ puruṣeṣu guṇiṣviva

धनुर्वियति माहेन्द्रं निर्गुणं च गुणिन्यभात् ।व्यक्ते गुणव्यतिकरेऽगुणवान् पुरुषो यथा॥ 18 ॥

dhanurviyati māhendraṃ nirguṇaṃ ca guṇinyabhāt | vyakte guṇavyatikare'guṇavān puruṣo yathā

न रराजोडुपश्छन्नः स्वज्योत्स्ना राजितैर्घनैः ।अहं मत्या भासितया स्वभासा पुरुषो यथा॥ 19 ॥

na rarājoḍupaśchannaḥ svajyotsnā rājitairghanaiḥ | ahaṃ matyā bhāsitayā svabhāsā puruṣo yathā

मेघागमोत्सवा हृष्टाः प्रत्यनन्दञ्छिखण्डिनः ।गृहेषु तप्ता निर्विण्णा यथाच्युतजनागमे॥ 20 ॥

meghāgamotsavā hṛṣṭāḥ pratyanandañchikhaṇḍinaḥ | gṛheṣu taptā nirviṇṇā yathācyutajanāgame

पीत्वापः पादपाः पद्भिरासन् नानाऽऽत्ममूर्तयः ।प्राक्क्षामास्तपसा श्रान्ता यथा कामानुसेवया॥ 21 ॥

pītvāpaḥ pādapāḥ padbhirāsan nānā''tmamūrtayaḥ | prākkṣāmāstapasā śrāntā yathā kāmānusevayā

सरःस्वशान्तरोधःसु न्यूषुरङ्गापि सारसाः ।गृहेष्वशान्तकृत्येषु ग्राम्या इव दुराशयाः॥ 22 ॥

saraḥsvaśāntarodhaḥsu nyūṣuraṅgāpi sārasāḥ | gṛheṣvaśāntakṛtyeṣu grāmyā iva durāśayāḥ

जलौघैर्निरभिद्यन्त सेतवो वर्षतीश्वरे ।पाखण्डिनामसद्वादैर्वेदमार्गाः कलौ यथा॥ 23 ॥

jalaughairnirabhidyanta setavo varṣatīśvare | pākhaṇḍināmasadvādairvedamārgāḥ kalau yathā

व्यमुञ्चन् वायुभिर्नुन्ना भूतेभ्योऽथामृतं घनाः ।यथाऽऽशिषो विश्पतयः काले काले द्विजेरिताः॥ 24 ॥

vyamuñcan vāyubhirnunnā bhūtebhyo'thāmṛtaṃ ghanāḥ | yathā''śiṣo viśpatayaḥ kāle kāle dvijeritāḥ

एवं वनं तद्वर्षिष्ठं पक्वखर्जुरजम्बुमत् ।गोगोपालैर्वृतो रन्तुं सबलः प्राविशद्धरिः॥ 25 ॥

evaṃ vanaṃ tadvarṣiṣṭhaṃ pakvakharjurajambumat | gogopālairvṛto rantuṃ sabalaḥ prāviśaddhariḥ

धेनवो मन्दगामिन्य ऊधोभारेण भूयसा ।ययुर्भगवताऽऽहूता द्रुतं प्रीत्या स्नुतस्तनीः॥ 26 ॥

dhenavo mandagāminya ūdhobhāreṇa bhūyasā | yayurbhagavatā''hūtā drutaṃ prītyā snutastanīḥ

वनौकसः प्रमुदिता वनराजीर्मधुच्युतः ।जलधारा गिरेर्नादादासन्ना ददृशे गुहाः॥ 27 ॥

vanaukasaḥ pramuditā vanarājīrmadhucyutaḥ | jaladhārā girernādādāsannā dadṛśe guhāḥ

क्वचिद्वनस्पतिक्रोडे गुहायां चाभिवर्षति ।निर्विश्य भगवान् रेमे कन्दमूलफलाशनः॥ 28 ॥

kvacidvanaspatikroḍe guhāyāṃ cābhivarṣati | nirviśya bhagavān reme kandamūlaphalāśanaḥ

दध्योदनं समानीतं शिलायां सलिलान्तिके ।सम्भोजनीयैर्बुभुजे गोपैः सङ्कर्षणान्वितः॥ 29 ॥

dadhyodanaṃ samānītaṃ śilāyāṃ salilāntike | sambhojanīyairbubhuje gopaiḥ saṅkarṣaṇānvitaḥ

शाद्वलोपरि संविश्य चर्वतो मीलितेक्षणान् ।तृप्तान् वृषान् वत्सतरान् गाश्च स्वोधोभरश्रमाः॥ 30 ॥

śādvalopari saṃviśya carvato mīlitekṣaṇān | tṛptān vṛṣān vatsatarān gāśca svodhobharaśramāḥ

प्रावृट् श्रियं च तां वीक्ष्य सर्वकालसुखावहाम् ।भगवान् पूजयाञ्चक्रे आत्मशक्त्युपबृंहिताम्॥ 31 ॥

prāvṛṭ śriyaṃ ca tāṃ vīkṣya sarvakālasukhāvahām | bhagavān pūjayāñcakre ātmaśaktyupabṛṃhitām

एवं निवसतोस्तस्मिन् रामकेशवयोर्व्रजे ।शरत्समभवद्व्यभ्रा स्वच्छाम्ब्वपरुषानिला॥ 32 ॥

evaṃ nivasatostasmin rāmakeśavayorvraje | śaratsamabhavadvyabhrā svacchāmbvaparuṣānilā

शरदा नीरजोत्पत्त्या नीराणि प्रकृतिं ययुः ।भ्रष्टानामिव चेतांसि पुनर्योगनिषेवया॥ 33 ॥

śaradā nīrajotpattyā nīrāṇi prakṛtiṃ yayuḥ | bhraṣṭānāmiva cetāṃsi punaryoganiṣevayā

व्योम्नोऽब्दं भूतशाबल्यं भुवः पङ्कमपां मलम् ।शरज्जहाराश्रमिणां कृष्णे भक्तिर्यथाशुभम्॥ 34 ॥

vyomno'bdaṃ bhūtaśābalyaṃ bhuvaḥ paṅkamapāṃ malam | śarajjahārāśramiṇāṃ kṛṣṇe bhaktiryathāśubham

सर्वस्वं जलदा हित्वा विरेजुः शुभ्रवर्चसः ।यथा त्यक्तैषणाः शान्ता मुनयो मुक्तकिल्बिषाः॥ 35 ॥

sarvasvaṃ jaladā hitvā virejuḥ śubhravarcasaḥ | yathā tyaktaiṣaṇāḥ śāntā munayo muktakilbiṣāḥ

गिरयो मुमुचुस्तोयं क्वचिन्न मुमुचुः शिवम् ।यथा ज्ञानामृतं काले ज्ञानिनो ददते न वा॥ 36 ॥

girayo mumucustoyaṃ kvacinna mumucuḥ śivam | yathā jñānāmṛtaṃ kāle jñānino dadate na vā

नैवाविदन् क्षीयमाणं जलं गाधजलेचराः ।यथायुरन्वहं क्षय्यं नरा मूढाः कुटुम्बिनः॥ 37 ॥

naivāvidan kṣīyamāṇaṃ jalaṃ gādhajalecarāḥ | yathāyuranvahaṃ kṣayyaṃ narā mūḍhāḥ kuṭumbinaḥ

गाधवारिचरास्तापमविन्दञ्छरदर्कजम् ।यथा दरिद्रः कृपणः कुटुम्ब्यविजितेन्द्रियः॥ 38 ॥

gādhavāricarāstāpamavindañcharadarkajam | yathā daridraḥ kṛpaṇaḥ kuṭumbyavijitendriyaḥ

शनैः शनैर्जहुः पङ्कं स्थलान्यामं च वीरुधः ।यथाहम्ममतां धीराः शरीरादिष्वनात्मसु॥ 39 ॥

śanaiḥ śanairjahuḥ paṅkaṃ sthalānyāmaṃ ca vīrudhaḥ | yathāhammamatāṃ dhīrāḥ śarīrādiṣvanātmasu

निश्चलाम्बुरभूत्तूष्णीं समुद्रः शरदागमे ।आत्मन्युपरते सम्यङ्मुनिर्व्युपरतागमः॥ 40 ॥

niścalāmburabhūttūṣṇīṃ samudraḥ śaradāgame | ātmanyuparate samyaṅmunirvyuparatāgamaḥ

केदारेभ्यस्त्वपोऽगृह्णन् कर्षका दृढसेतुभिः ।यथा प्राणैः स्रवज्ज्ञानं तन्निरोधेन योगिनः॥ 41 ॥

kedārebhyastvapo'gṛhṇan karṣakā dṛḍhasetubhiḥ | yathā prāṇaiḥ sravajjñānaṃ tannirodhena yoginaḥ

शरदर्कांशुजांस्तापान् भूतानामुडुपोऽहरत् ।देहाभिमानजं बोधो मुकुन्दो व्रजयोषिताम्॥ 42 ॥

śaradarkāṃśujāṃstāpān bhūtānāmuḍupo'harat | dehābhimānajaṃ bodho mukundo vrajayoṣitām

खमशोभत निर्मेघं शरद्विमलतारकम् ।सत्त्वयुक्तं यथा चित्तं शब्दब्रह्मार्थदर्शनम्॥ 43 ॥

khamaśobhata nirmeghaṃ śaradvimalatārakam | sattvayuktaṃ yathā cittaṃ śabdabrahmārthadarśanam

अखण्डमण्डलो व्योम्नि रराजोडुगणैः शशी ।यथा यदुपतिः कृष्णो वृष्णिचक्रावृतो भुवि॥ 44 ॥

akhaṇḍamaṇḍalo vyomni rarājoḍugaṇaiḥ śaśī | yathā yadupatiḥ kṛṣṇo vṛṣṇicakrāvṛto bhuvi

आश्लिष्य समशीतोष्णं प्रसूनवनमारुतम् ।जनास्तापं जहुर्गोप्यो न कृष्णहृतचेतसः॥ 45 ॥

āśliṣya samaśītoṣṇaṃ prasūnavanamārutam | janāstāpaṃ jahurgopyo na kṛṣṇahṛtacetasaḥ

गावो मृगाः खगा नार्यः पुष्पिण्यः शरदाभवन् ।अन्वीयमानाः स्ववृषैः फलैरीशक्रिया इव॥ 46 ॥

gāvo mṛgāḥ khagā nāryaḥ puṣpiṇyaḥ śaradābhavan | anvīyamānāḥ svavṛṣaiḥ phalairīśakriyā iva

उदहृष्यन् वारिजानि सूर्योत्थाने कुमुद्विना ।राज्ञा तु निर्भया लोका यथा दस्यून् विना नृप॥ 47 ॥

udahṛṣyan vārijāni sūryotthāne kumudvinā | rājñā tu nirbhayā lokā yathā dasyūn vinā nṛpa

पुरग्रामेष्वाग्रयणैरिन्द्रियैश्च महोत्सवैः ।बभौ भूः पक्वसस्याढ्या कलाभ्यां नितरां हरेः॥ 48 ॥

puragrāmeṣvāgrayaṇairindriyaiśca mahotsavaiḥ | babhau bhūḥ pakvasasyāḍhyā kalābhyāṃ nitarāṃ hareḥ

वणिङ्मुनिनृपस्नाता निर्गम्यार्थान् प्रपेदिरे ।वर्षरुद्धा यथा सिद्धाः स्वपिण्डान् काल आगते॥ 49 ॥

vaṇiṅmuninṛpasnātā nirgamyārthān prapedire | varṣaruddhā yathā siddhāḥ svapiṇḍān kāla āgate

दशमस्कन्धे पूर्वार्धे प्रावृड्शरद्वर्णनं नाम विंशोऽध्यायः॥ 20b ॥

daśamaskandhe pūrvārdhe prāvṛḍśaradvarṇanaṃ nāma viṃśo'dhyāyaḥ