Skandha 10, Adhyāya 23

राम राम महावीर्य कृष्ण दुष्टनिबर्हण ।एषा वै बाधते क्षुन्नस्तच्छान्तिं कर्तुमर्हथः॥ 1 ॥

rāma rāma mahāvīrya kṛṣṇa duṣṭanibarhaṇa | eṣā vai bādhate kṣunnastacchāntiṃ kartumarhathaḥ

भक्ताया विप्रभार्यायाः प्रसीदन्निदमब्रवीत्॥ 2 ॥

bhaktāyā viprabhāryāyāḥ prasīdannidamabravīt

प्रयात देवयजनं ब्राह्मणा ब्रह्मवादिनः ।सत्रमाङ्गिरसं नाम ह्यासते स्वर्गकाम्यया॥ 3 ॥

prayāta devayajanaṃ brāhmaṇā brahmavādinaḥ | satramāṅgirasaṃ nāma hyāsate svargakāmyayā

तत्र गत्वौदनं गोपा याचतास्मद्विसर्जिताः ।कीर्तयन्तो भगवत आर्यस्य मम चाभिधाम्॥ 4 ॥

tatra gatvaudanaṃ gopā yācatāsmadvisarjitāḥ | kīrtayanto bhagavata āryasya mama cābhidhām

इत्यादिष्टा भगवता गत्वायाचन्त ते तथा ।कृताञ्जलिपुटा विप्रान् दण्डवत्पतिता भुवि॥ 5 ॥

ityādiṣṭā bhagavatā gatvāyācanta te tathā | kṛtāñjalipuṭā viprān daṇḍavatpatitā bhuvi

हे भूमिदेवाः शृणुत कृष्णस्यादेशकारिणः ।प्राप्ताञ्जानीत भद्रं वो गोपान्नो रामचोदितान्॥ 6 ॥

he bhūmidevāḥ śṛṇuta kṛṣṇasyādeśakāriṇaḥ | prāptāñjānīta bhadraṃ vo gopānno rāmacoditān

गाश्चारयन्तावविदूर ओदनं रामाच्युतौ वो लषतो बुभुक्षितौ ।तयोर्द्विजा ओदनमर्थिनोर्यदि श्रद्धा च वो यच्छत धर्मवित्तमाः॥ 7 ॥

gāścārayantāvavidūra odanaṃ rāmācyutau vo laṣato bubhukṣitau | tayordvijā odanamarthinoryadi śraddhā ca vo yacchata dharmavittamāḥ

दीक्षायाः पशुसंस्थायाः सौत्रामण्याश्च सत्तमाः ।अन्यत्र दीक्षितस्यापि नान्नमश्नन् हि दुष्यति॥ 8 ॥

dīkṣāyāḥ paśusaṃsthāyāḥ sautrāmaṇyāśca sattamāḥ | anyatra dīkṣitasyāpi nānnamaśnan hi duṣyati

क्षुद्राशा भूरिकर्माणो बालिशा वृद्धमानिनः॥ 9 ॥

kṣudrāśā bhūrikarmāṇo bāliśā vṛddhamāninaḥ

देशः कालः पृथग्द्रव्यं मन्त्रतन्त्रर्त्विजोऽग्नयः ।देवता यजमानश्च क्रतुर्धर्मश्च यन्मयः॥ 10 ॥

deśaḥ kālaḥ pṛthagdravyaṃ mantratantrartvijo'gnayaḥ | devatā yajamānaśca kraturdharmaśca yanmayaḥ

तं ब्रह्म परमं साक्षाद्भगवन्तमधोक्षजम् ।मनुष्यदृष्ट्या दुष्प्रज्ञा मर्त्यात्मानो न मेनिरे॥ 11 ॥

taṃ brahma paramaṃ sākṣādbhagavantamadhokṣajam | manuṣyadṛṣṭyā duṣprajñā martyātmāno na menire

न ते यदोमिति प्रोचुर्न नेति च परन्तप ।गोपा निराशाः प्रत्येत्य तथोचुः कृष्णरामयोः॥ 12 ॥

na te yadomiti procurna neti ca parantapa | gopā nirāśāḥ pratyetya tathocuḥ kṛṣṇarāmayoḥ

तदुपाकर्ण्य भगवान् प्रहस्य जगदीश्वरः ।व्याजहार पुनर्गोपान् दर्शयन् लौकिकीं गतिम्॥ 13 ॥

tadupākarṇya bhagavān prahasya jagadīśvaraḥ | vyājahāra punargopān darśayan laukikīṃ gatim

मां ज्ञापयत पत्नीभ्यः ससङ्कर्षणमागतम् ।दास्यन्ति काममन्नं वः स्निग्धा मय्युषिता धिया॥ 14 ॥

māṃ jñāpayata patnībhyaḥ sasaṅkarṣaṇamāgatam | dāsyanti kāmamannaṃ vaḥ snigdhā mayyuṣitā dhiyā

गत्वाथ पत्नीशालायां दृष्ट्वासीनाः स्वलङ्कृताः ।नत्वा द्विजसतीर्गोपाः प्रश्रिता इदमब्रुवन्॥ 15 ॥

gatvātha patnīśālāyāṃ dṛṣṭvāsīnāḥ svalaṅkṛtāḥ | natvā dvijasatīrgopāḥ praśritā idamabruvan

नमो वो विप्रपत्नीभ्यो निबोधत वचांसि नः ।इतोऽविदूरे चरता कृष्णेनेहेषिता वयम्॥ 16 ॥

namo vo viprapatnībhyo nibodhata vacāṃsi naḥ | ito'vidūre caratā kṛṣṇeneheṣitā vayam

गाश्चारयन् स गोपालैः सरामो दूरमागतः ।बुभुक्षितस्य तस्यान्नं सानुगस्य प्रदीयताम्॥ 17 ॥

gāścārayan sa gopālaiḥ sarāmo dūramāgataḥ | bubhukṣitasya tasyānnaṃ sānugasya pradīyatām

श्रुत्वाच्युतमुपायातं नित्यं तद्दर्शनोत्सुकाः ।तत्कथाक्षिप्तमनसो बभूवुर्जातसम्भ्रमाः॥ 18 ॥

śrutvācyutamupāyātaṃ nityaṃ taddarśanotsukāḥ | tatkathākṣiptamanaso babhūvurjātasambhramāḥ

चतुर्विधं बहुगुणमन्नमादाय भाजनैः ।अभिसस्रुः प्रियं सर्वाः समुद्रमिव निम्नगाः॥ 19 ॥

caturvidhaṃ bahuguṇamannamādāya bhājanaiḥ | abhisasruḥ priyaṃ sarvāḥ samudramiva nimnagāḥ

निषिध्यमानाः पतिभिर्भ्रातृभिर्बन्धुभिः सुतैः ।भगवत्युत्तमश्लोके दीर्घश्रुतधृताशयाः॥ 20 ॥

niṣidhyamānāḥ patibhirbhrātṛbhirbandhubhiḥ sutaiḥ | bhagavatyuttamaśloke dīrghaśrutadhṛtāśayāḥ

यमुनोपवनेऽशोकनवपल्लवमण्डिते ।विचरन्तं वृतं गोपैः साग्रजं ददृशुः स्त्रियः॥ 21 ॥

yamunopavane'śokanavapallavamaṇḍite | vicarantaṃ vṛtaṃ gopaiḥ sāgrajaṃ dadṛśuḥ striyaḥ

श्यामं हिरण्यपरिधिं वनमाल्यबर्ह- धातुप्रवालनटवेषमनुव्रतांसे ।विन्यस्तहस्तमितरेण धुनानमब्जं कर्णोत्पलालककपोलमुखाब्जहासम्॥ 22 ॥

śyāmaṃ hiraṇyaparidhiṃ vanamālyabarha- dhātupravālanaṭaveṣamanuvratāṃse | vinyastahastamitareṇa dhunānamabjaṃ karṇotpalālakakapolamukhābjahāsam

प्रायः श्रुतप्रियतमोदयकर्णपूरै- र्यस्मिन्निमग्नमनसस्तमथाक्षिरन्ध्रैः ।अन्तः प्रवेश्य सुचिरं परिरभ्य तापं प्राज्ञं यथाभिमतयो विजहुर्नरेन्द्र॥ 23 ॥

prāyaḥ śrutapriyatamodayakarṇapūrai- ryasminnimagnamanasastamathākṣirandhraiḥ | antaḥ praveśya suciraṃ parirabhya tāpaṃ prājñaṃ yathābhimatayo vijahurnarendra

तास्तथा त्यक्तसर्वाशाः प्राप्ता आत्मदिदृक्षया ।विज्ञायाखिलदृग्द्रष्टा प्राह प्रहसिताननः॥ 24 ॥

tāstathā tyaktasarvāśāḥ prāptā ātmadidṛkṣayā | vijñāyākhiladṛgdraṣṭā prāha prahasitānanaḥ

स्वागतं वो महाभागा आस्यतां करवाम किम् ।यन्नो दिदृक्षया प्राप्ता उपपन्नमिदं हि वः॥ 25 ॥

svāgataṃ vo mahābhāgā āsyatāṃ karavāma kim | yanno didṛkṣayā prāptā upapannamidaṃ hi vaḥ

नन्वद्धा मयि कुर्वन्ति कुशलाः स्वार्थदर्शिनः ।अहैतुक्यव्यवहितां भक्तिमात्मप्रिये यथा॥ 26 ॥

nanvaddhā mayi kurvanti kuśalāḥ svārthadarśinaḥ | ahaitukyavyavahitāṃ bhaktimātmapriye yathā

प्राणबुद्धिमनःस्वात्मदारापत्यधनादयः ।यत्सम्पर्कात्प्रिया आसंस्ततः को न्वपरः प्रियः॥ 27 ॥

prāṇabuddhimanaḥsvātmadārāpatyadhanādayaḥ | yatsamparkātpriyā āsaṃstataḥ ko nvaparaḥ priyaḥ

तद्यात देवयजनं पतयो वो द्विजातयः ।स्वसत्रं पारयिष्यन्ति युष्माभिर्गृहमेधिनः॥ 28 ॥

tadyāta devayajanaṃ patayo vo dvijātayaḥ | svasatraṃ pārayiṣyanti yuṣmābhirgṛhamedhinaḥ

मैवं विभोऽर्हति भवान् गदितुं नृशंसं सत्यं कुरुष्व निगमं तव पादमूलम् ।प्राप्ता वयं तुलसिदामपदावसृष्टं केशैर्निवोढुमतिलङ्घ्य समस्तबन्धून्॥ 29 ॥

maivaṃ vibho'rhati bhavān gadituṃ nṛśaṃsaṃ satyaṃ kuruṣva nigamaṃ tava pādamūlam | prāptā vayaṃ tulasidāmapadāvasṛṣṭaṃ keśairnivoḍhumatilaṅghya samastabandhūn

गृह्णन्ति नो न पतयः पितरौ सुता वा न भ्रातृबन्धुसुहृदः कुत एव चान्ये ।तस्माद्भवत्प्रपदयोः पतितात्मनां नो नान्या भवेद्गतिररिन्दम तद्विधेहि॥ 30 ॥

gṛhṇanti no na patayaḥ pitarau sutā vā na bhrātṛbandhusuhṛdaḥ kuta eva cānye | tasmādbhavatprapadayoḥ patitātmanāṃ no nānyā bhavedgatirarindama tadvidhehi

पतयो नाभ्यसूयेरन् पितृभ्रातृसुतादयः ।लोकाश्च वो मयोपेता देवा अप्यनुमन्वते॥ 31 ॥

patayo nābhyasūyeran pitṛbhrātṛsutādayaḥ | lokāśca vo mayopetā devā apyanumanvate

न प्रीतयेऽनुरागाय ह्यङ्गसङ्गो नृणामिह ।तन्मनो मयि युञ्जाना अचिरान्मामवाप्स्यथ॥ 32 ॥

na prītaye'nurāgāya hyaṅgasaṅgo nṛṇāmiha | tanmano mayi yuñjānā acirānmāmavāpsyatha

इत्युक्ता द्विजपत्न्यस्ता यज्ञवाटं पुनर्गताः ।ते चानसूयवः स्वाभिः स्त्रीभिः सत्रमपारयन्॥ 33 ॥

ityuktā dvijapatnyastā yajñavāṭaṃ punargatāḥ | te cānasūyavaḥ svābhiḥ strībhiḥ satramapārayan

तत्रैका विधृता भर्त्रा भगवन्तं यथाश्रुतम् ।हृदोपगुह्य विजहौ देहं कर्मानुबन्धनम्॥ 34 ॥

tatraikā vidhṛtā bhartrā bhagavantaṃ yathāśrutam | hṛdopaguhya vijahau dehaṃ karmānubandhanam

भगवानपि गोविन्दस्तेनैवान्नेन गोपकान् ।चतुर्विधेनाशयित्वा स्वयं च बुभुजे प्रभुः॥ 35 ॥

bhagavānapi govindastenaivānnena gopakān | caturvidhenāśayitvā svayaṃ ca bubhuje prabhuḥ

एवं लीलानरवपुर्नृलोकमनुशीलयन् ।रेमे गोगोपगोपीनां रमयन् रूपवाक्कृतैः॥ 36 ॥

evaṃ līlānaravapurnṛlokamanuśīlayan | reme gogopagopīnāṃ ramayan rūpavākkṛtaiḥ

अथानुस्मृत्य विप्रास्ते अन्वतप्यन् कृतागसः ।यद्विश्वेश्वरयोर्याच्ञामहन्म नृविडम्बयोः॥ 37 ॥

athānusmṛtya viprāste anvatapyan kṛtāgasaḥ | yadviśveśvarayoryācñāmahanma nṛviḍambayoḥ

दृष्ट्वा स्त्रीणां भगवति कृष्णे भक्तिमलौकिकीम् ।आत्मानं च तया हीनमनुतप्ता व्यगर्हयन्॥ 38 ॥

dṛṣṭvā strīṇāṃ bhagavati kṛṣṇe bhaktimalaukikīm | ātmānaṃ ca tayā hīnamanutaptā vyagarhayan

धिग्जन्म नस्त्रिवृद्विद्यां धिग्व्रतं धिग्बहुज्ञताम् ।धिक्कुलं धिक्क्रियादाक्ष्यं विमुखा ये त्वधोक्षजे॥ 39 ॥

dhigjanma nastrivṛdvidyāṃ dhigvrataṃ dhigbahujñatām | dhikkulaṃ dhikkriyādākṣyaṃ vimukhā ye tvadhokṣaje

नूनं भगवतो माया योगिनामपि मोहिनी ।यद्वयं गुरवो नृणां स्वार्थे मुह्यामहे द्विजाः॥ 40 ॥

nūnaṃ bhagavato māyā yogināmapi mohinī | yadvayaṃ guravo nṛṇāṃ svārthe muhyāmahe dvijāḥ

अहो पश्यत नारीणामपि कृष्णे जगद्गुरौ ।दुरन्तभावं योऽविध्यन् मृत्युपाशान् गृहाभिधान्॥ 41 ॥

aho paśyata nārīṇāmapi kṛṣṇe jagadgurau | durantabhāvaṃ yo'vidhyan mṛtyupāśān gṛhābhidhān

नासां द्विजातिसंस्कारो न निवासो गुरावपि ।न तपो नात्ममीमांसा न शौचं न क्रियाः शुभाः॥ 42 ॥

nāsāṃ dvijātisaṃskāro na nivāso gurāvapi | na tapo nātmamīmāṃsā na śaucaṃ na kriyāḥ śubhāḥ

अथापि ह्युत्तमश्लोके कृष्णे योगेश्वरेश्वरे ।भक्तिर्दृढा न चास्माकं संस्कारादिमतामपि॥ 43 ॥

athāpi hyuttamaśloke kṛṣṇe yogeśvareśvare | bhaktirdṛḍhā na cāsmākaṃ saṃskārādimatāmapi

ननु स्वार्थविमूढानां प्रमत्तानां गृहेहया ।अहो नः स्मारयामास गोपवाक्यैः सतां गतिः॥ 44 ॥

nanu svārthavimūḍhānāṃ pramattānāṃ gṛhehayā | aho naḥ smārayāmāsa gopavākyaiḥ satāṃ gatiḥ

अन्यथा पूर्णकामस्य कैवल्याद्याशिषां पतेः ।ईशितव्यैः किमस्माभिरीशस्यैतद्विडम्बनम्॥ 45 ॥

anyathā pūrṇakāmasya kaivalyādyāśiṣāṃ pateḥ | īśitavyaiḥ kimasmābhirīśasyaitadviḍambanam

हित्वान्यान् भजते यं श्रीः पादस्पर्शाशया सकृत् ।आत्मदोषापवर्गेण तद्याच्ञा जनमोहिनी॥ 46 ॥

hitvānyān bhajate yaṃ śrīḥ pādasparśāśayā sakṛt | ātmadoṣāpavargeṇa tadyācñā janamohinī

देशः कालः पृथग्द्रव्यं मन्त्रतन्त्रर्त्विजोऽग्नयः ।देवता यजमानश्च क्रतुर्धर्मश्च यन्मयः॥ 47 ॥

deśaḥ kālaḥ pṛthagdravyaṃ mantratantrartvijo'gnayaḥ | devatā yajamānaśca kraturdharmaśca yanmayaḥ

स एष भगवान् साक्षाद्विष्णुर्योगेश्वरेश्वरः ।जातो यदुष्वित्यशृण्म ह्यपि मूढा न विद्महे॥ 48 ॥

sa eṣa bhagavān sākṣādviṣṇuryogeśvareśvaraḥ | jāto yaduṣvityaśṛṇma hyapi mūḍhā na vidmahe

अहो वयं धन्यतमा येषां नस्तादृशीः स्त्रियः ।भक्त्या यासां मतिर्जाता अस्माकं निश्चला हरौ॥ 49 ॥

aho vayaṃ dhanyatamā yeṣāṃ nastādṛśīḥ striyaḥ | bhaktyā yāsāṃ matirjātā asmākaṃ niścalā harau

नमस्तुभ्यं भगवते कृष्णायाकुण्ठमेधसे ।यन्मायामोहितधियो भ्रमामः कर्मवर्त्मसु॥ 50 ॥

namastubhyaṃ bhagavate kṛṣṇāyākuṇṭhamedhase | yanmāyāmohitadhiyo bhramāmaḥ karmavartmasu

स वै न आद्यः पुरुषः स्वमायामोहितात्मनाम् ।अविज्ञतानुभावानां क्षन्तुमर्हत्यतिक्रमम्॥ 51 ॥

sa vai na ādyaḥ puruṣaḥ svamāyāmohitātmanām | avijñatānubhāvānāṃ kṣantumarhatyatikramam

दिदृक्षवोऽप्यच्युतयोः कंसाद्भीता न चाचलन्॥ 52 ॥

didṛkṣavo'pyacyutayoḥ kaṃsādbhītā na cācalan

दशमस्कन्धे पूर्वार्धे यज्ञपत्न्युद्धारणं नाम त्रयोविंशोऽध्यायः॥ 23b ॥

daśamaskandhe pūrvārdhe yajñapatnyuddhāraṇaṃ nāma trayoviṃśo'dhyāyaḥ