Skandha 10, Adhyāya 24

भगवानपि तत्रैव बलदेवेन संयुतः ।अपश्यन्निवसन् गोपानिन्द्रयागकृतोद्यमान्॥ 1 ॥

bhagavānapi tatraiva baladevena saṃyutaḥ | apaśyannivasan gopānindrayāgakṛtodyamān

तदभिज्ञोऽपि भगवान् सर्वात्मा सर्वदर्शनः ।प्रश्रयावनतोऽपृच्छद्वृद्धान् नन्दपुरोगमान्॥ 2 ॥

tadabhijño'pi bhagavān sarvātmā sarvadarśanaḥ | praśrayāvanato'pṛcchadvṛddhān nandapurogamān

कथ्यतां मे पितः कोऽयं सम्भ्रमो व उपागतः ।किं फलं कस्य चोद्देशः केन वा साध्यते मखः॥ 3 ॥

kathyatāṃ me pitaḥ ko'yaṃ sambhramo va upāgataḥ | kiṃ phalaṃ kasya coddeśaḥ kena vā sādhyate makhaḥ

एतद्ब्रूहि महान् कामो मह्यं शुश्रूषवे पितः ।न हि गोप्यं हि साधूनां कृत्यं सर्वात्मनामिह॥ 4 ॥

etadbrūhi mahān kāmo mahyaṃ śuśrūṣave pitaḥ | na hi gopyaṃ hi sādhūnāṃ kṛtyaṃ sarvātmanāmiha

अस्त्यस्वपरदृष्टीनाममित्रोदास्तविद्विषाम् ।उदासीनोऽरिवद्वर्ज्य आत्मवत्सुहृदुच्यते॥ 5 ॥

astyasvaparadṛṣṭīnāmamitrodāstavidviṣām | udāsīno'rivadvarjya ātmavatsuhṛducyate

ज्ञात्वाज्ञात्वा च कर्माणि जनोऽयमनुतिष्ठति ।विदुषः कर्मसिद्धिः स्यात्तथा नाविदुषो भवेत्॥ 6 ॥

jñātvājñātvā ca karmāṇi jano'yamanutiṣṭhati | viduṣaḥ karmasiddhiḥ syāttathā nāviduṣo bhavet

तत्र तावत्क्रियायोगो भवतां किं विचारितः ।अथ वा लौकिकस्तन्मे पृच्छतः साधु भण्यताम्॥ 7 ॥

tatra tāvatkriyāyogo bhavatāṃ kiṃ vicāritaḥ | atha vā laukikastanme pṛcchataḥ sādhu bhaṇyatām

पर्जन्यो भगवानिन्द्रो मेघास्तस्यात्ममूर्तयः ।तेऽभिवर्षन्ति भूतानां प्रीणनं जीवनं पयः॥ 8 ॥

parjanyo bhagavānindro meghāstasyātmamūrtayaḥ | te'bhivarṣanti bhūtānāṃ prīṇanaṃ jīvanaṃ payaḥ

तं तात वयमन्ये च वार्मुचां पतिमीश्वरम् ।द्रव्यैस्तद्रेतसा सिद्धैर्यजन्ते क्रतुभिर्नराः॥ 9 ॥

taṃ tāta vayamanye ca vārmucāṃ patimīśvaram | dravyaistadretasā siddhairyajante kratubhirnarāḥ

तच्छेषेणोपजीवन्ति त्रिवर्गफलहेतवे ।पुंसां पुरुषकाराणां पर्जन्यः फलभावनः॥ 10 ॥

taccheṣeṇopajīvanti trivargaphalahetave | puṃsāṃ puruṣakārāṇāṃ parjanyaḥ phalabhāvanaḥ

य एवं विसृजेद्धर्मं पारम्पर्यागतं नरः ।कामाल्लोभाद्भयाद्द्वेषात्स वै नाप्नोति शोभनम्॥ 11 ॥

ya evaṃ visṛjeddharmaṃ pāramparyāgataṃ naraḥ | kāmāllobhādbhayāddveṣātsa vai nāpnoti śobhanam

वचो निशम्य नन्दस्य तथान्येषां व्रजौकसाम् ।इन्द्राय मन्युं जनयन् पितरं प्राह केशवः॥ 12 ॥

vaco niśamya nandasya tathānyeṣāṃ vrajaukasām | indrāya manyuṃ janayan pitaraṃ prāha keśavaḥ

कर्मणा जायते जन्तुः कर्मणैव विलीयते ।सुखं दुःखं भयं क्षेमं कर्मणैवाभिपद्यते॥ 13 ॥

karmaṇā jāyate jantuḥ karmaṇaiva vilīyate | sukhaṃ duḥkhaṃ bhayaṃ kṣemaṃ karmaṇaivābhipadyate

अस्ति चेदीश्वरः कश्चित्फलरूप्यन्यकर्मणाम् ।कर्तारं भजते सोऽपि न ह्यकर्तुः प्रभुर्हि सः॥ 14 ॥

asti cedīśvaraḥ kaścitphalarūpyanyakarmaṇām | kartāraṃ bhajate so'pi na hyakartuḥ prabhurhi saḥ

किमिन्द्रेणेह भूतानां स्वस्वकर्मानुवर्तिनाम् ।अनीशेनान्यथा कर्तुं स्वभावविहितं नृणाम्॥ 15 ॥

kimindreṇeha bhūtānāṃ svasvakarmānuvartinām | anīśenānyathā kartuṃ svabhāvavihitaṃ nṛṇām

स्वभावतन्त्रो हि जनः स्वभावमनुवर्तते ।स्वभावस्थमिदं सर्वं सदेवासुरमानुषम्॥ 16 ॥

svabhāvatantro hi janaḥ svabhāvamanuvartate | svabhāvasthamidaṃ sarvaṃ sadevāsuramānuṣam

देहानुच्चावचाञ्जन्तुः प्राप्योत्सृजति कर्मणा ।शत्रुर्मित्रमुदासीनः कर्मैव गुरुरीश्वरः॥ 17 ॥

dehānuccāvacāñjantuḥ prāpyotsṛjati karmaṇā | śatrurmitramudāsīnaḥ karmaiva gururīśvaraḥ

तस्मात्सम्पूजयेत्कर्म स्वभावस्थः स्वकर्मकृत् ।अञ्जसा येन वर्तेत तदेवास्य हि दैवतम्॥ 18 ॥

tasmātsampūjayetkarma svabhāvasthaḥ svakarmakṛt | añjasā yena varteta tadevāsya hi daivatam

आजीव्यैकतरं भावं यस्त्वन्यमुपजीवति ।न तस्माद्विन्दते क्षेमं जारं नार्यसती यथा॥ 19 ॥

ājīvyaikataraṃ bhāvaṃ yastvanyamupajīvati | na tasmādvindate kṣemaṃ jāraṃ nāryasatī yathā

वर्तेत ब्रह्मणा विप्रो राजन्यो रक्षया भुवः ।वैश्यस्तु वार्तया जीवेच्छूद्रस्तु द्विजसेवया॥ 20 ॥

varteta brahmaṇā vipro rājanyo rakṣayā bhuvaḥ | vaiśyastu vārtayā jīvecchūdrastu dvijasevayā

कृषिवाणिज्यगोरक्षा कुसीदं तुर्यमुच्यते ।वार्ता चतुर्विधा तत्र वयं गोवृत्तयोऽनिशम्॥ 21 ॥

kṛṣivāṇijyagorakṣā kusīdaṃ turyamucyate | vārtā caturvidhā tatra vayaṃ govṛttayo'niśam

सत्त्वं रजस्तम इति स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतवः ।रजसोत्पद्यते विश्वमन्योन्यं विविधं जगत्॥ 22 ॥

sattvaṃ rajastama iti sthityutpattyantahetavaḥ | rajasotpadyate viśvamanyonyaṃ vividhaṃ jagat

रजसा चोदिता मेघा वर्षन्त्यम्बूनि सर्वतः ।प्रजास्तैरेव सिध्यन्ति महेन्द्रः किं करिष्यति॥ 23 ॥

rajasā coditā meghā varṣantyambūni sarvataḥ | prajāstaireva sidhyanti mahendraḥ kiṃ kariṣyati

न नः पुरो जनपदा न ग्रामा न गृहा वयम् ।नित्यं वनौकसस्तात वनशैलनिवासिनः॥ 24 ॥

na naḥ puro janapadā na grāmā na gṛhā vayam | nityaṃ vanaukasastāta vanaśailanivāsinaḥ

तस्माद्गवां ब्राह्मणानामद्रेश्चारभ्यतां मखः ।य इन्द्रयागसम्भारास्तैरयं साध्यतां मखः॥ 25 ॥

tasmādgavāṃ brāhmaṇānāmadreścārabhyatāṃ makhaḥ | ya indrayāgasambhārāstairayaṃ sādhyatāṃ makhaḥ

पच्यन्तां विविधाः पाकाः सूपान्ताः पायसादयः ।संयावापूपशष्कुल्यः सर्वदोहश्च गृह्यताम्॥ 26 ॥

pacyantāṃ vividhāḥ pākāḥ sūpāntāḥ pāyasādayaḥ | saṃyāvāpūpaśaṣkulyaḥ sarvadohaśca gṛhyatām

हूयन्तामग्नयः सम्यग्ब्राह्मणैर्ब्रह्मवादिभिः ।अन्नं बहुविधं तेभ्यो देयं वो धेनुदक्षिणाः॥ 27 ॥

hūyantāmagnayaḥ samyagbrāhmaṇairbrahmavādibhiḥ | annaṃ bahuvidhaṃ tebhyo deyaṃ vo dhenudakṣiṇāḥ

अन्येभ्यश्चाश्वचाण्डालपतितेभ्यो यथार्हतः ।यवसं च गवां दत्त्वा गिरये दीयतां बलिः॥ 28 ॥

anyebhyaścāśvacāṇḍālapatitebhyo yathārhataḥ | yavasaṃ ca gavāṃ dattvā giraye dīyatāṃ baliḥ

स्वलङ्कृता भुक्तवन्तः स्वनुलिप्ताः सुवाससः ।प्रदक्षिणां च कुरुत गोविप्रानलपर्वतान्॥ 29 ॥

svalaṅkṛtā bhuktavantaḥ svanuliptāḥ suvāsasaḥ | pradakṣiṇāṃ ca kuruta goviprānalaparvatān

एतन्मम मतं तात क्रियतां यदि रोचते ।अयं गोब्राह्मणाद्रीणां मह्यं च दयितो मखः॥ 30 ॥

etanmama mataṃ tāta kriyatāṃ yadi rocate | ayaṃ gobrāhmaṇādrīṇāṃ mahyaṃ ca dayito makhaḥ

कालात्मना भगवता शक्रदर्पं जिघांसता ।प्रोक्तं निशम्य नन्दाद्याः साध्वगृह्णन्त तद्वचः॥ 31 ॥

kālātmanā bhagavatā śakradarpaṃ jighāṃsatā | proktaṃ niśamya nandādyāḥ sādhvagṛhṇanta tadvacaḥ

तथा च व्यदधुः सर्वं यथाऽऽह मधुसूदनः ।वाचयित्वा स्वस्त्ययनं तद्द्रव्येण गिरिद्विजान्॥ 32 ॥

tathā ca vyadadhuḥ sarvaṃ yathā''ha madhusūdanaḥ | vācayitvā svastyayanaṃ taddravyeṇa giridvijān

उपहृत्य बलीन् सर्वानादृता यवसं गवाम् ।गोधनानि पुरस्कृत्य गिरिं चक्रुः प्रदक्षिणम्॥ 33 ॥

upahṛtya balīn sarvānādṛtā yavasaṃ gavām | godhanāni puraskṛtya giriṃ cakruḥ pradakṣiṇam

अनांस्यनडुद्युक्तानि ते चारुह्य स्वलङ्कृताः ।गोप्यश्च कृष्णवीर्याणि गायन्त्यः सद्विजाशिषः॥ 34 ॥

anāṃsyanaḍudyuktāni te cāruhya svalaṅkṛtāḥ | gopyaśca kṛṣṇavīryāṇi gāyantyaḥ sadvijāśiṣaḥ

कृष्णस्त्वन्यतमं रूपं गोपविश्रम्भणं गतः ।शैलोऽस्मीति ब्रुवन् भूरि बलिमादद्बृहद्वपुः॥ 35 ॥

kṛṣṇastvanyatamaṃ rūpaṃ gopaviśrambhaṇaṃ gataḥ | śailo'smīti bruvan bhūri balimādadbṛhadvapuḥ

तस्मै नमो व्रजजनैः सह चक्रे आत्मनाऽऽत्मने ।अहो पश्यत शैलोऽसौ रूपी नोऽनुग्रहं व्यधात्॥ 36 ॥

tasmai namo vrajajanaiḥ saha cakre ātmanā''tmane | aho paśyata śailo'sau rūpī no'nugrahaṃ vyadhāt

एषोऽवजानतो मर्त्यान् कामरूपी वनौकसः ।हन्ति ह्यस्मै नमस्यामः शर्मणे आत्मनो गवाम्॥ 37 ॥

eṣo'vajānato martyān kāmarūpī vanaukasaḥ | hanti hyasmai namasyāmaḥ śarmaṇe ātmano gavām

इत्यद्रिगोद्विजमखं वासुदेवप्रणोदिताः ।यथा विधाय ते गोपा सह कृष्णा व्रजं ययुः॥ 38 ॥

ityadrigodvijamakhaṃ vāsudevapraṇoditāḥ | yathā vidhāya te gopā saha kṛṣṇā vrajaṃ yayuḥ

दशमस्कन्धे पूर्वार्धे चतुर्विंशोऽध्यायः॥ 24b ॥

daśamaskandhe pūrvārdhe caturviṃśo'dhyāyaḥ