Skandha 10, Adhyāya 29

भगवानपि ता रात्रीः शरदोत्फुल्लमल्लिकाः ।वीक्ष्य रन्तुं मनश्चक्रे योगमायामुपाश्रितः॥ 1 ॥

bhagavānapi tā rātrīḥ śaradotphullamallikāḥ | vīkṣya rantuṃ manaścakre yogamāyāmupāśritaḥ

तदोडुराजः ककुभः करैर्मुखं प्राच्या विलिम्पन्नरुणेन शन्तमैः ।स चर्षणीनामुदगाच्छुचो मृजन् प्रियः प्रियाया इव दीर्घदर्शनः॥ 2 ॥

tadoḍurājaḥ kakubhaḥ karairmukhaṃ prācyā vilimpannaruṇena śantamaiḥ | sa carṣaṇīnāmudagācchuco mṛjan priyaḥ priyāyā iva dīrghadarśanaḥ

दृष्ट्वा कुमुद्वन्तमखण्डमण्डलं रमाननाभं नवकुङ्कुमारुणं वनं च तत्कोमलगोभिरञ्जितं जगौ कलं वामदृशां मनोहरम्॥ 3 ॥

dṛṣṭvā kumudvantamakhaṇḍamaṇḍalaṃ ramānanābhaṃ navakuṅkumāruṇaṃ vanaṃ ca tatkomalagobhirañjitaṃ jagau kalaṃ vāmadṛśāṃ manoharam

निशम्य गीतं तदनङ्गवर्धनं व्रजस्त्रियः कृष्णगृहीतमानसाः ।आजग्मुरन्योन्यमलक्षितोद्यमाः स यत्र कान्तो जवलोलकुण्डलाः॥ 4 ॥

niśamya gītaṃ tadanaṅgavardhanaṃ vrajastriyaḥ kṛṣṇagṛhītamānasāḥ | ājagmuranyonyamalakṣitodyamāḥ sa yatra kānto javalolakuṇḍalāḥ

दुहन्त्योऽभिययुः काश्चिद्दोहं हित्वा समुत्सुकाः ।पयोऽधिश्रित्य संयावमनुद्वास्यापरा ययुः॥ 5 ॥

duhantyo'bhiyayuḥ kāściddohaṃ hitvā samutsukāḥ | payo'dhiśritya saṃyāvamanudvāsyāparā yayuḥ

परिवेषयन्त्यस्तद्धित्वा पाययन्त्यः शिशून् पयः ।शुश्रूषन्त्यः पतीन् काश्चिदश्नन्त्योऽपास्य भोजनम्॥ 6 ॥

pariveṣayantyastaddhitvā pāyayantyaḥ śiśūn payaḥ | śuśrūṣantyaḥ patīn kāścidaśnantyo'pāsya bhojanam

लिम्पन्त्यः प्रमृजन्त्योऽन्या अञ्जन्त्यः काश्च लोचने ।व्यत्यस्तवस्त्राभरणाः काश्चित्कृष्णान्तिकं ययुः॥ 7 ॥

limpantyaḥ pramṛjantyo'nyā añjantyaḥ kāśca locane | vyatyastavastrābharaṇāḥ kāścitkṛṣṇāntikaṃ yayuḥ

ता वार्यमाणाः पतिभिः पितृभिर्भ्रातृबन्धुभिः ।गोविन्दापहृतात्मानो न न्यवर्तन्त मोहिताः॥ 8 ॥

tā vāryamāṇāḥ patibhiḥ pitṛbhirbhrātṛbandhubhiḥ | govindāpahṛtātmāno na nyavartanta mohitāḥ

अन्तर्गृहगताः काश्चिद्गोप्योऽलब्धविनिर्गमाः ।कृष्णं तद्भावनायुक्ता दध्युर्मीलितलोचनाः॥ 9 ॥

antargṛhagatāḥ kāścidgopyo'labdhavinirgamāḥ | kṛṣṇaṃ tadbhāvanāyuktā dadhyurmīlitalocanāḥ

दुःसहप्रेष्ठविरहतीव्रतापधुताशुभाः ।ध्यानप्राप्ताच्युताश्लेषनिर्वृत्या क्षीणमङ्गलाः॥ 10 ॥

duḥsahapreṣṭhavirahatīvratāpadhutāśubhāḥ | dhyānaprāptācyutāśleṣanirvṛtyā kṣīṇamaṅgalāḥ

तमेव परमात्मानं जारबुद्ध्यापि सङ्गताः ।जहुर्गुणमयं देहं सद्यः प्रक्षीणबन्धनाः॥ 11 ॥

tameva paramātmānaṃ jārabuddhyāpi saṅgatāḥ | jahurguṇamayaṃ dehaṃ sadyaḥ prakṣīṇabandhanāḥ

राजोवाच ।कृष्णं विदुः परं कान्तं न तु ब्रह्मतया मुने ।गुणप्रवाहोपरमस्तासां गुणधियां कथम्॥ 12 ॥

rājovāca | kṛṣṇaṃ viduḥ paraṃ kāntaṃ na tu brahmatayā mune | guṇapravāhoparamastāsāṃ guṇadhiyāṃ katham

उक्तं पुरस्तादेतत्ते चैद्यः सिद्धिं यथा गतः ।द्विषन्नपि हृषीकेशं किमुताधोक्षजप्रियाः॥ 13 ॥

uktaṃ purastādetatte caidyaḥ siddhiṃ yathā gataḥ | dviṣannapi hṛṣīkeśaṃ kimutādhokṣajapriyāḥ

नृणां निःश्रेयसार्थाय व्यक्तिर्भगवतो नृप ।अव्ययस्याप्रमेयस्य निर्गुणस्य गुणात्मनः॥ 14 ॥

nṛṇāṃ niḥśreyasārthāya vyaktirbhagavato nṛpa | avyayasyāprameyasya nirguṇasya guṇātmanaḥ

कामं क्रोधं भयं स्नेहमैक्यं सौहृदमेव च ।नित्यं हरौ विदधतो यान्ति तन्मयतां हि ते॥ 15 ॥

kāmaṃ krodhaṃ bhayaṃ snehamaikyaṃ sauhṛdameva ca | nityaṃ harau vidadhato yānti tanmayatāṃ hi te

न चैवं विस्मयः कार्यो भवता भगवत्यजे ।योगेश्वरेश्वरे कृष्णे यत एतद्विमुच्यते॥ 16 ॥

na caivaṃ vismayaḥ kāryo bhavatā bhagavatyaje | yogeśvareśvare kṛṣṇe yata etadvimucyate

ता दृष्ट्वान्तिकमायाता भगवान् व्रजयोषितः ।अवदद्वदतां श्रेष्ठो वाचः पेशैर्विमोहयन्॥ 17 ॥

tā dṛṣṭvāntikamāyātā bhagavān vrajayoṣitaḥ | avadadvadatāṃ śreṣṭho vācaḥ peśairvimohayan

स्वागतं वो महाभागाः प्रियं किं करवाणि वः ।व्रजस्यानामयं कच्चिद्ब्रूतागमनकारणम्॥ 18 ॥

svāgataṃ vo mahābhāgāḥ priyaṃ kiṃ karavāṇi vaḥ | vrajasyānāmayaṃ kaccidbrūtāgamanakāraṇam

रजन्येषा घोररूपा घोरसत्त्वनिषेविता ।प्रतियात व्रजं नेह स्थेयं स्त्रीभिः सुमध्यमाः॥ 19 ॥

rajanyeṣā ghorarūpā ghorasattvaniṣevitā | pratiyāta vrajaṃ neha stheyaṃ strībhiḥ sumadhyamāḥ

मातरः पितरः पुत्रा भ्रातरः पतयश्च वः ।विचिन्वन्ति ह्यपश्यन्तो मा कृढ्वं बन्धुसाध्वसम्॥ 20 ॥

mātaraḥ pitaraḥ putrā bhrātaraḥ patayaśca vaḥ | vicinvanti hyapaśyanto mā kṛḍhvaṃ bandhusādhvasam

दृष्टं वनं कुसुमितं राकेशकररञ्जितम् ।यमुनानिललीलैजत्तरुपल्लवशोभितम्॥ 21 ॥

dṛṣṭaṃ vanaṃ kusumitaṃ rākeśakararañjitam | yamunānilalīlaijattarupallavaśobhitam

तद्यात मा चिरं गोष्ठं शुश्रूषध्वं पतीन् सतीः ।क्रन्दन्ति वत्सा बालाश्च तान्पाययत दुह्यत॥ 22 ॥

tadyāta mā ciraṃ goṣṭhaṃ śuśrūṣadhvaṃ patīn satīḥ | krandanti vatsā bālāśca tānpāyayata duhyata

अथ वा मदभिस्नेहाद्भवत्यो यन्त्रिताशयाः ।आगता ह्युपपन्नं वः प्रीयन्ते मयि जन्तवः॥ 23 ॥

atha vā madabhisnehādbhavatyo yantritāśayāḥ | āgatā hyupapannaṃ vaḥ prīyante mayi jantavaḥ

भर्तुः शुश्रूषणं स्त्रीणां परो धर्मो ह्यमायया ।तद्बन्धूनां च कल्याण्यः प्रजानां चानुपोषणम्॥ 24 ॥

bhartuḥ śuśrūṣaṇaṃ strīṇāṃ paro dharmo hyamāyayā | tadbandhūnāṃ ca kalyāṇyaḥ prajānāṃ cānupoṣaṇam

दुःशीलो दुर्भगो वृद्धो जडो रोग्यधनोऽपि वा ।पतिः स्त्रीभिर्न हातव्यो लोकेप्सुभिरपातकी॥ 25 ॥

duḥśīlo durbhago vṛddho jaḍo rogyadhano'pi vā | patiḥ strībhirna hātavyo lokepsubhirapātakī

अस्वर्ग्यमयशस्यं च फल्गु कृच्छ्रं भयावहम् ।जुगुप्सितं च सर्वत्र औपपत्यं कुलस्त्रियाः॥ 26 ॥

asvargyamayaśasyaṃ ca phalgu kṛcchraṃ bhayāvaham | jugupsitaṃ ca sarvatra aupapatyaṃ kulastriyāḥ

श्रवणाद्दर्शनाद्ध्यानान्मयि भावोऽनुकीर्तनात् ।न तथा सन्निकर्षेण प्रतियात ततो गृहान्॥ 27 ॥

śravaṇāddarśanāddhyānānmayi bhāvo'nukīrtanāt | na tathā sannikarṣeṇa pratiyāta tato gṛhān

विषण्णा भग्नसङ्कल्पाश्चिन्तामापुर्दुरत्ययाम्॥ 28 ॥

viṣaṇṇā bhagnasaṅkalpāścintāmāpurduratyayām

कृत्वा मुखान्यव शुचः श्वसनेन शुष्य- द्बिम्बाधराणि चरणेन भुवं लिखन्त्यः ।अस्रैरुपात्तमषिभिः कुचकुङ्कुमानि तस्थुर्मृजन्त्य उरुदुःखभराः स्म तूष्णीम्॥ 29 ॥

kṛtvā mukhānyava śucaḥ śvasanena śuṣya- dbimbādharāṇi caraṇena bhuvaṃ likhantyaḥ | asrairupāttamaṣibhiḥ kucakuṅkumāni tasthurmṛjantya uruduḥkhabharāḥ sma tūṣṇīm

प्रेष्ठं प्रियेतरमिव प्रतिभाषमाणं कृष्णं तदर्थविनिवर्तितसर्वकामाः ।नेत्रे विमृज्य रुदितोपहते स्म किञ्चित् संरम्भगद्गदगिरोऽब्रुवतानुरक्ताः॥ 30 ॥

preṣṭhaṃ priyetaramiva pratibhāṣamāṇaṃ kṛṣṇaṃ tadarthavinivartitasarvakāmāḥ | netre vimṛjya ruditopahate sma kiñcit saṃrambhagadgadagiro'bruvatānuraktāḥ

मैवं विभोऽर्हति भवान् गदितुं नृशंसं सन्त्यज्य सर्वविषयांस्तवपादमूलम् ।भक्ता भजस्व दुरवग्रह मा त्यजास्मान् देवो यथाऽऽदिपुरुषो भजते मुमुक्षून्॥ 31 ॥

maivaṃ vibho'rhati bhavān gadituṃ nṛśaṃsaṃ santyajya sarvaviṣayāṃstavapādamūlam | bhaktā bhajasva duravagraha mā tyajāsmān devo yathā''dipuruṣo bhajate mumukṣūn

यत्पत्यपत्यसुहृदामनुवृत्तिरङ्ग स्त्रीणां स्वधर्म इति धर्मविदा त्वयोक्तम् ।अस्त्वेवमेतदुपदेशपदे त्वयीशे प्रेष्ठो भवांस्तनुभृतां किल बन्धुरात्मा॥ 32 ॥

yatpatyapatyasuhṛdāmanuvṛttiraṅga strīṇāṃ svadharma iti dharmavidā tvayoktam | astvevametadupadeśapade tvayīśe preṣṭho bhavāṃstanubhṛtāṃ kila bandhurātmā

कुर्वन्ति हि त्वयि रतिं कुशलाः स्व आत्मन् नित्यप्रिये पतिसुतादिभिरार्तिदैः किम् ।तन्नः प्रसीद परमेश्वर मा स्म छिन्द्या आशां धृतां त्वयि चिरादरविन्दनेत्र॥ 33 ॥

kurvanti hi tvayi ratiṃ kuśalāḥ sva ātman nityapriye patisutādibhirārtidaiḥ kim | tannaḥ prasīda parameśvara mā sma chindyā āśāṃ dhṛtāṃ tvayi cirādaravindanetra

चित्तं सुखेन भवतापहृतं गृहेषु यन्निर्विशत्युत करावपि गृह्यकृत्ये ।पादौ पदं न चलतस्तव पादमूला- द्यामः कथं व्रजमथो करवाम किं वा॥ 34 ॥

cittaṃ sukhena bhavatāpahṛtaṃ gṛheṣu yannirviśatyuta karāvapi gṛhyakṛtye | pādau padaṃ na calatastava pādamūlā- dyāmaḥ kathaṃ vrajamatho karavāma kiṃ vā

सिञ्चाङ्ग नस्त्वदधरामृतपूरकेण हासावलोककलगीतजहृच्छयाग्निम् ।नो चेद्वयं विरहजाग्न्युपयुक्तदेहा ध्यानेन याम पदयोः पदवीं सखे ते॥ 35 ॥

siñcāṅga nastvadadharāmṛtapūrakeṇa hāsāvalokakalagītajahṛcchayāgnim | no cedvayaṃ virahajāgnyupayuktadehā dhyānena yāma padayoḥ padavīṃ sakhe te

यर्ह्यम्बुजाक्ष तव पादतलं रमाया दत्तक्षणं क्वचिदरण्यजनप्रियस्य ।अस्प्राक्ष्म तत्प्रभृति नान्यसमक्षमङ्ग स्थातुं त्वयाभिरमिता बत पारयामः॥ 36 ॥

yarhyambujākṣa tava pādatalaṃ ramāyā dattakṣaṇaṃ kvacidaraṇyajanapriyasya | asprākṣma tatprabhṛti nānyasamakṣamaṅga sthātuṃ tvayābhiramitā bata pārayāmaḥ

श्रीर्यत्पदाम्बुजरजश्चकमे तुलस्या लब्ध्वापि वक्षसि पदं किल भृत्यजुष्टम् ।यस्याः स्ववीक्षणकृतेऽन्यसुरप्रयासः तद्वद्वयं च तव पादरजः प्रपन्नाः॥ 37 ॥

śrīryatpadāmbujarajaścakame tulasyā labdhvāpi vakṣasi padaṃ kila bhṛtyajuṣṭam | yasyāḥ svavīkṣaṇakṛte'nyasuraprayāsaḥ tadvadvayaṃ ca tava pādarajaḥ prapannāḥ

तन्नः प्रसीद वृजिनार्दन तेऽङ्घ्रिमूलं प्राप्ता विसृज्य वसतीस्त्वदुपासनाशाः ।त्वत्सुन्दरस्मितनिरीक्षणतीव्रकाम- तप्तात्मनां पुरुषभूषण देहि दास्यम्॥ 38 ॥

tannaḥ prasīda vṛjinārdana te'ṅghrimūlaṃ prāptā visṛjya vasatīstvadupāsanāśāḥ | tvatsundarasmitanirīkṣaṇatīvrakāma- taptātmanāṃ puruṣabhūṣaṇa dehi dāsyam

वीक्ष्यालकावृतमुखं तव कुण्डलश्री- गण्डस्थलाधरसुधं हसितावलोकम् ।दत्ताभयं च भुजदण्डयुगं विलोक्य वक्षःश्रियैकरमणं च भवाम दास्यः॥ 39 ॥

vīkṣyālakāvṛtamukhaṃ tava kuṇḍalaśrī- gaṇḍasthalādharasudhaṃ hasitāvalokam | dattābhayaṃ ca bhujadaṇḍayugaṃ vilokya vakṣaḥśriyaikaramaṇaṃ ca bhavāma dāsyaḥ

का स्त्र्यङ्ग ते कलपदायतमूर्च्छितेन सम्मोहिताऽऽर्यचरितान्न चलेत्त्रिलोक्याम् ।त्रैलोक्यसौभगमिदं च निरीक्ष्य रूपं यद्गोद्विजद्रुममृगाः पुलकान्यबिभ्रन्॥ 40 ॥

kā stryaṅga te kalapadāyatamūrcchitena sammohitā''ryacaritānna calettrilokyām | trailokyasaubhagamidaṃ ca nirīkṣya rūpaṃ yadgodvijadrumamṛgāḥ pulakānyabibhran

व्यक्तं भवान् व्रजभयार्तिहरोऽभिजातो देवो यथाऽऽदिपुरुषः सुरलोकगोप्ता ।तन्नो निधेहि करपङ्कजमार्तबन्धो तप्तस्तनेषु च शिरःसु च किङ्करीणाम्॥ 41 ॥

vyaktaṃ bhavān vrajabhayārtiharo'bhijāto devo yathā''dipuruṣaḥ suralokagoptā | tanno nidhehi karapaṅkajamārtabandho taptastaneṣu ca śiraḥsu ca kiṅkarīṇām

प्रहस्य सदयं गोपीरात्मारामोऽप्यरीरमत्॥ 42 ॥

prahasya sadayaṃ gopīrātmārāmo'pyarīramat

ताभिः समेताभिरुदारचेष्टितः प्रियेक्षणोत्फुल्लमुखीभिरच्युतः ।उदारहासद्विजकुन्ददीधति- र्व्यरोचतैणाङ्क इवोडुभिर्वृतः॥ 43 ॥

tābhiḥ sametābhirudāraceṣṭitaḥ priyekṣaṇotphullamukhībhiracyutaḥ | udārahāsadvijakundadīdhati- rvyarocataiṇāṅka ivoḍubhirvṛtaḥ

उपगीयमान उद्गायन् वनिताशतयूथपः ।मालां बिभ्रद्वैजयन्तीं व्यचरन्मण्डयन् वनम्॥ 44 ॥

upagīyamāna udgāyan vanitāśatayūthapaḥ | mālāṃ bibhradvaijayantīṃ vyacaranmaṇḍayan vanam

नद्याः पुलिनमाविश्य गोपीभिर्हिमवालुकम् ।रेमे तत्तरलानन्दकुमुदामोदवायुना॥ 45 ॥

nadyāḥ pulinamāviśya gopībhirhimavālukam | reme tattaralānandakumudāmodavāyunā

बाहुप्रसारपरिरम्भकरालकोरु- नीवीस्तनालभननर्मनखाग्रपातैः ।क्ष्वेल्यावलोकहसितैर्व्रजसुन्दरीणा- मुत्तम्भयन् रतिपतिं रमयाञ्चकार॥ 46 ॥

bāhuprasāraparirambhakarālakoru- nīvīstanālabhananarmanakhāgrapātaiḥ | kṣvelyāvalokahasitairvrajasundarīṇā- muttambhayan ratipatiṃ ramayāñcakāra

एवं भगवतः कृष्णाल्लब्धमाना महात्मनः ।आत्मानं मेनिरे स्त्रीणां मानिन्योऽभ्यधिकं भुवि॥ 47 ॥

evaṃ bhagavataḥ kṛṣṇāllabdhamānā mahātmanaḥ | ātmānaṃ menire strīṇāṃ māninyo'bhyadhikaṃ bhuvi

तासां तत्सौभगमदं वीक्ष्य मानं च केशवः ।प्रशमाय प्रसादाय तत्रैवान्तरधीयत॥ 48 ॥

tāsāṃ tatsaubhagamadaṃ vīkṣya mānaṃ ca keśavaḥ | praśamāya prasādāya tatraivāntaradhīyata

दशमस्कन्धे पूर्वार्धे भगवतो रासक्रीडावर्णनं नाम एकोनत्रिंशोऽध्यायः॥ 29b ॥

daśamaskandhe pūrvārdhe bhagavato rāsakrīḍāvarṇanaṃ nāma ekonatriṃśo'dhyāyaḥ