Skandha 2, Adhyāya 5

देवदेव नमस्तेऽस्तु भूतभावन पूर्वज ।तद्विजानीहि यज्ज्ञानमात्मतत्त्वनिदर्शनम्॥ 1 ॥

devadeva namaste'stu bhūtabhāvana pūrvaja | tadvijānīhi yajjñānamātmatattvanidarśanam

यद्रूपं यदधिष्ठानं यतः सृष्टमिदं प्रभो ।यत्संस्थं यत्परं यच्च तत्तत्त्वं वद तत्त्वतः॥ 2 ॥

yadrūpaṃ yadadhiṣṭhānaṃ yataḥ sṛṣṭamidaṃ prabho | yatsaṃsthaṃ yatparaṃ yacca tattattvaṃ vada tattvataḥ

सर्वं ह्येतद्भवान् वेद भूतभव्यभवत्प्रभुः ।करामलकवद्विश्वं विज्ञानावसितं तव॥ 3 ॥

sarvaṃ hyetadbhavān veda bhūtabhavyabhavatprabhuḥ | karāmalakavadviśvaṃ vijñānāvasitaṃ tava

यद्विज्ञानो यदाधारो यत्परस्त्वं यदात्मकः ।एकः सृजसि भूतानि भूतैरेवात्ममायया॥ 4 ॥

yadvijñāno yadādhāro yatparastvaṃ yadātmakaḥ | ekaḥ sṛjasi bhūtāni bhūtairevātmamāyayā

आत्मन् भावयसे तानि न पराभावयन् स्वयम् ।आत्मशक्तिमवष्टभ्य ऊर्णनाभिरिवाक्लमः॥ 5 ॥

ātman bhāvayase tāni na parābhāvayan svayam | ātmaśaktimavaṣṭabhya ūrṇanābhirivāklamaḥ

नाहं वेद परं ह्यस्मिन् नापरं न समं विभो ।मरूपगुणैर्भाव्यं सदसत्किञ्चिदन्यतः॥ 6 ॥

nāhaṃ veda paraṃ hyasmin nāparaṃ na samaṃ vibho | marūpaguṇairbhāvyaṃ sadasatkiñcidanyataḥ

स भवानचरद्घोरं यत्तपः सुसमाहितः ।तेन खेदयसे नस्त्वं पराशङ्कां प्रयच्छसि॥ 7 ॥

sa bhavānacaradghoraṃ yattapaḥ susamāhitaḥ | tena khedayase nastvaṃ parāśaṅkāṃ prayacchasi

एतन्मे पृच्छतः सर्वं सर्वज्ञ सकलेश्वर ।विजानीहि यथैवेदमहं बुध्येऽनुशासितः॥ 8 ॥

etanme pṛcchataḥ sarvaṃ sarvajña sakaleśvara | vijānīhi yathaivedamahaṃ budhye'nuśāsitaḥ

ब्रह्मोवाच ।सम्यक्कारुणिकस्येदं वत्स ते विचिकित्सितम् ।यदहं चोदितः सौम्य भगवद्वीर्यदर्शने॥ 9 ॥

brahmovāca | samyakkāruṇikasyedaṃ vatsa te vicikitsitam | yadahaṃ coditaḥ saumya bhagavadvīryadarśane

नानृतं तव तच्चापि यथा मां प्रब्रवीषि भोः ।अविज्ञाय परं मत्त एतावत्त्वं यतो हि मे॥ 10 ॥

nānṛtaṃ tava taccāpi yathā māṃ prabravīṣi bhoḥ | avijñāya paraṃ matta etāvattvaṃ yato hi me

येन स्वरोचिषा विश्वं रोचितं रोचयाम्यहम् ।यथार्कोऽग्निर्यथा सोमो यथर्क्षग्रहतारकाः॥ 11 ॥

yena svarociṣā viśvaṃ rocitaṃ rocayāmyaham | yathārko'gniryathā somo yatharkṣagrahatārakāḥ

तस्मै नमो भगवते वासुदेवाय धीमहि ।यन्मायया दुर्जयया मां ब्रुवन्ति जगद्गुरुम्॥ 12 ॥

tasmai namo bhagavate vāsudevāya dhīmahi | yanmāyayā durjayayā māṃ bruvanti jagadgurum

विलज्जमानया यस्य स्थातुमीक्षापथेऽमुया ।विमोहिता विकत्थन्ते ममाहमिति दुर्धियः॥ 13 ॥

vilajjamānayā yasya sthātumīkṣāpathe'muyā | vimohitā vikatthante mamāhamiti durdhiyaḥ

द्रव्यं कर्म च कालश्च स्वभावो जीव एव च ।वासुदेवात्परो ब्रह्मन् न चान्योऽर्थोऽस्ति तत्त्वतः॥ 14 ॥

dravyaṃ karma ca kālaśca svabhāvo jīva eva ca | vāsudevātparo brahman na cānyo'rtho'sti tattvataḥ

नारायणपरा वेदा देवा नारायणाङ्गजाः ।नारायणपरा लोका नारायणपरा मखाः॥ 15 ॥

nārāyaṇaparā vedā devā nārāyaṇāṅgajāḥ | nārāyaṇaparā lokā nārāyaṇaparā makhāḥ

नारायणपरो योगो नारायणपरं तपः ।नारायणपरं ज्ञानं नारायणपरा गतिः॥ 16 ॥

nārāyaṇaparo yogo nārāyaṇaparaṃ tapaḥ | nārāyaṇaparaṃ jñānaṃ nārāyaṇaparā gatiḥ

तस्यापि द्रष्टुरीशस्य कूटस्थस्याखिलात्मनः ।सृज्यं सृजामि सृष्टोऽहमीक्षयैवाभिचोदितः॥ 17 ॥

tasyāpi draṣṭurīśasya kūṭasthasyākhilātmanaḥ | sṛjyaṃ sṛjāmi sṛṣṭo'hamīkṣayaivābhicoditaḥ

सत्त्वं रजस्तम इति निर्गुणस्य गुणास्त्रयः ।स्थितिसर्गनिरोधेषु गृहीता मायया विभोः॥ 18 ॥

sattvaṃ rajastama iti nirguṇasya guṇāstrayaḥ | sthitisarganirodheṣu gṛhītā māyayā vibhoḥ

कार्यकारणकर्तृत्वे द्रव्यज्ञानक्रियाश्रयाः ।बध्नन्ति नित्यदा मुक्तं मायिनं पुरुषं गुणाः॥ 19 ॥

kāryakāraṇakartṛtve dravyajñānakriyāśrayāḥ | badhnanti nityadā muktaṃ māyinaṃ puruṣaṃ guṇāḥ

स एष भगवाँल्लिङ्गैस्त्रिभिरेभिरधोक्षजः ।स्वलक्षितगतिर्ब्रह्मन् सर्वेषां मम चेश्वरः॥ 20 ॥

sa eṣa bhagavā~lliṅgaistribhirebhiradhokṣajaḥ | svalakṣitagatirbrahman sarveṣāṃ mama ceśvaraḥ

कालं कर्म स्वभावं च मायेशो मायया स्वया ।आत्मन् यदृच्छया प्राप्तं विबुभूषुरुपाददे॥ 21 ॥

kālaṃ karma svabhāvaṃ ca māyeśo māyayā svayā | ātman yadṛcchayā prāptaṃ vibubhūṣurupādade

कालाद्गुणव्यतिकरः परिणामः स्वभावतः ।कर्मणो जन्म महतः पुरुषाधिष्ठितादभूत्॥ 22 ॥

kālādguṇavyatikaraḥ pariṇāmaḥ svabhāvataḥ | karmaṇo janma mahataḥ puruṣādhiṣṭhitādabhūt

महतस्तु विकुर्वाणाद्रजःसत्त्वोपबृंहितात् ।तमःप्रधानस्त्वभवद्द्रव्यज्ञानक्रियात्मकः॥ 23 ॥

mahatastu vikurvāṇādrajaḥsattvopabṛṃhitāt | tamaḥpradhānastvabhavaddravyajñānakriyātmakaḥ

सोऽहङ्कार इति प्रोक्तो विकुर्वन् समभूत्त्रिधा ।वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेति यद्भिदा ।द्रव्यशक्तिः क्रियाशक्तिर्ज्ञानशक्तिरिति प्रभो॥ 24 ॥

so'haṅkāra iti prokto vikurvan samabhūttridhā | vaikārikastaijasaśca tāmasaśceti yadbhidā | dravyaśaktiḥ kriyāśaktirjñānaśaktiriti prabho

तामसादपि भूतादेर्विकुर्वाणादभून्नभः ।तस्य मात्रा गुणः शब्दो लिङ्गं यद्द्रष्टृदृश्ययोः॥ 25 ॥

tāmasādapi bhūtādervikurvāṇādabhūnnabhaḥ | tasya mātrā guṇaḥ śabdo liṅgaṃ yaddraṣṭṛdṛśyayoḥ

नभसोऽथ विकुर्वाणादभूत्स्पर्शगुणोऽनिलः ।परान्वयाच्छब्दवांश्च प्राण ओजः सहो बलम्॥ 26 ॥

nabhaso'tha vikurvāṇādabhūtsparśaguṇo'nilaḥ | parānvayācchabdavāṃśca prāṇa ojaḥ saho balam

वायोरपि विकुर्वाणात्कालकर्मस्वभावतः ।उदपद्यत तेजो वै रूपवत्स्पर्शशब्दवत्॥ 27 ॥

vāyorapi vikurvāṇātkālakarmasvabhāvataḥ | udapadyata tejo vai rūpavatsparśaśabdavat

तेजसस्तु विकुर्वाणादासीदम्भो रसात्मकम् ।रूपवत्स्पर्शवच्चाम्भो घोषवच्च परान्वयात्॥ 28 ॥

tejasastu vikurvāṇādāsīdambho rasātmakam | rūpavatsparśavaccāmbho ghoṣavacca parānvayāt

विशेषस्तु विकुर्वाणादम्भसो गन्धवानभूत् ।परान्वयाद्रसस्पर्शशब्दरूपगुणान्वितः॥ 29 ॥

viśeṣastu vikurvāṇādambhaso gandhavānabhūt | parānvayādrasasparśaśabdarūpaguṇānvitaḥ

वैकारिकान्मनो जज्ञे देवा वैकारिका दश ।दिग्वातार्कप्रचेतोऽश्विवह्नीन्द्रोपेन्द्रमित्रकाः॥ 30 ॥

vaikārikānmano jajñe devā vaikārikā daśa | digvātārkapraceto'śvivahnīndropendramitrakāḥ

तैजसात्तु विकुर्वाणादिन्द्रियाणि दशाभवन् ।ज्ञानशक्तिः क्रियाशक्तिर्बुद्धिः प्राणश्च तैजसौ ।श्रोत्रं त्वग्घ्राणदृग्जिह्वा वाग्दोर्मेढ्राङ्घ्रिपायवः॥ 31 ॥

taijasāttu vikurvāṇādindriyāṇi daśābhavan | jñānaśaktiḥ kriyāśaktirbuddhiḥ prāṇaśca taijasau | śrotraṃ tvagghrāṇadṛgjihvā vāgdormeḍhrāṅghripāyavaḥ

यदैतेऽसङ्गता भावा भूतेन्द्रियमनोगुणाः ।यदायतननिर्माणे न शेकुर्ब्रह्मवित्तम॥ 32 ॥

yadaite'saṅgatā bhāvā bhūtendriyamanoguṇāḥ | yadāyatananirmāṇe na śekurbrahmavittama

तदा संहत्य चान्योन्यं भगवच्छक्तिचोदिताः ।सदसत्त्वमुपादाय चोभयं ससृजुर्ह्यदः॥ 33 ॥

tadā saṃhatya cānyonyaṃ bhagavacchakticoditāḥ | sadasattvamupādāya cobhayaṃ sasṛjurhyadaḥ

वर्षपूगसहस्रान्ते तदण्डमुदकेशयम् ।कालकर्मस्वभावस्थो जीवोऽजीवमजीवयत्॥ 34 ॥

varṣapūgasahasrānte tadaṇḍamudakeśayam | kālakarmasvabhāvastho jīvo'jīvamajīvayat

स एव पुरुषस्तस्मादण्डं निर्भिद्य निर्गतः ।सहस्रोर्वङ्घ्रिबाह्वक्षः सहस्राननशीर्षवान्॥ 35 ॥

sa eva puruṣastasmādaṇḍaṃ nirbhidya nirgataḥ | sahasrorvaṅghribāhvakṣaḥ sahasrānanaśīrṣavān

यस्येहावयवैर्लोकान् कल्पयन्ति मनीषिणः ।कट्यादिभिरधः सप्त सप्तोर्ध्वं जघनादिभिः॥ 36 ॥

yasyehāvayavairlokān kalpayanti manīṣiṇaḥ | kaṭyādibhiradhaḥ sapta saptordhvaṃ jaghanādibhiḥ

पुरुषस्य मुखं ब्रह्म क्षत्रमेतस्य बाहवः ।ऊर्वोर्वैश्यो भगवतः पद्भ्यां शूद्रो व्यजायत॥ 37 ॥

puruṣasya mukhaṃ brahma kṣatrametasya bāhavaḥ | ūrvorvaiśyo bhagavataḥ padbhyāṃ śūdro vyajāyata

भूर्लोकः कल्पितः पद्भ्यां भुवर्लोकोऽस्य नाभितः ।हृदा स्वर्लोक उरसा महर्लोको महात्मनः॥ 38 ॥

bhūrlokaḥ kalpitaḥ padbhyāṃ bhuvarloko'sya nābhitaḥ | hṛdā svarloka urasā maharloko mahātmanaḥ

ग्रीवायां जनलोकश्च तपोलोकः स्तनद्वयात् ।मूर्धभिः सत्यलोकस्तु ब्रह्मलोकः सनातनः॥ 39 ॥

grīvāyāṃ janalokaśca tapolokaḥ stanadvayāt | mūrdhabhiḥ satyalokastu brahmalokaḥ sanātanaḥ

तत्कट्यां चातलं कॢप्तमूरुभ्यां वितलं विभोः ।जानुभ्यां सुतलं शुद्धं जङ्घाभ्यां तु तलातलम्॥ 40 ॥

tatkaṭyāṃ cātalaṃ kḷptamūrubhyāṃ vitalaṃ vibhoḥ | jānubhyāṃ sutalaṃ śuddhaṃ jaṅghābhyāṃ tu talātalam

महातलं तु गुल्फाभ्यां प्रपदाभ्यां रसातलम् ।पातालं पादतलत इति लोकमयः पुमान्॥ 41 ॥

mahātalaṃ tu gulphābhyāṃ prapadābhyāṃ rasātalam | pātālaṃ pādatalata iti lokamayaḥ pumān

भूर्लोकः कल्पितः पद्भ्यां भुवर्लोकोऽस्य नाभितः ।स्वर्लोकः कल्पितो मूर्ध्ना इति वा लोककल्पना॥ 42 ॥

bhūrlokaḥ kalpitaḥ padbhyāṃ bhuvarloko'sya nābhitaḥ | svarlokaḥ kalpito mūrdhnā iti vā lokakalpanā

संहितायां द्वितीयस्कन्धे पञ्चमोऽध्यायः॥ 5b ॥

saṃhitāyāṃ dvitīyaskandhe pañcamo'dhyāyaḥ