Skandha 2, Adhyāya 6

ब्रह्मोवाच ।वाचां वह्नेर्मुखं क्षेत्रं छन्दसां सप्त धातवः ।हव्यकव्यामृतान्नानां जिह्वा सर्वरसस्य च॥ 1 ॥

brahmovāca | vācāṃ vahnermukhaṃ kṣetraṃ chandasāṃ sapta dhātavaḥ | havyakavyāmṛtānnānāṃ jihvā sarvarasasya ca

सर्वासूनां च वायोश्च तन्नासे परमायने ।अश्विनोरोषधीनां च घ्राणो मोदप्रमोदयोः॥ 2 ॥

sarvāsūnāṃ ca vāyośca tannāse paramāyane | aśvinoroṣadhīnāṃ ca ghrāṇo modapramodayoḥ

रूपाणां तेजसां चक्षुर्दिवः सूर्यस्य चाक्षिणी ।कर्णौ दिशां च तीर्थानां श्रोत्रमाकाशशब्दयोः ।तद्गात्रं वस्तुसाराणां सौभगस्य च भाजनम्॥ 3 ॥

rūpāṇāṃ tejasāṃ cakṣurdivaḥ sūryasya cākṣiṇī | karṇau diśāṃ ca tīrthānāṃ śrotramākāśaśabdayoḥ | tadgātraṃ vastusārāṇāṃ saubhagasya ca bhājanam

त्वगस्य स्पर्शवायोश्च सर्वमेधस्य चैव हि ।रोमाण्युद्भिज्जजातीनां यैर्वा यज्ञस्तु सम्भृतः॥ 4 ॥

tvagasya sparśavāyośca sarvamedhasya caiva hi | romāṇyudbhijjajātīnāṃ yairvā yajñastu sambhṛtaḥ

केशश्मश्रुनखान्यस्य शिलालोहाभ्रविद्युताम् ।बाहवो लोकपालानां प्रायशः क्षेमकर्मणाम्॥ 5 ॥

keśaśmaśrunakhānyasya śilālohābhravidyutām | bāhavo lokapālānāṃ prāyaśaḥ kṣemakarmaṇām

विक्रमो भूर्भुवः स्वश्च क्षेमस्य शरणस्य च ।सर्वकामवरस्यापि हरेश्चरण आस्पदम्॥ 6 ॥

vikramo bhūrbhuvaḥ svaśca kṣemasya śaraṇasya ca | sarvakāmavarasyāpi hareścaraṇa āspadam

अपां वीर्यस्य सर्गस्य पर्जन्यस्य प्रजापतेः ।पुंसः शिश्न उपस्थस्तु प्रजात्यानन्दनिर्वृतेः॥ 7 ॥

apāṃ vīryasya sargasya parjanyasya prajāpateḥ | puṃsaḥ śiśna upasthastu prajātyānandanirvṛteḥ

पायुर्यमस्य मित्रस्य परिमोक्षस्य नारद ।हिंसाया निरृतेर्मृत्योर्निरयस्य गुदं स्मृतः॥ 8 ॥

pāyuryamasya mitrasya parimokṣasya nārada | hiṃsāyā nirṛtermṛtyornirayasya gudaṃ smṛtaḥ

पराभूतेरधर्मस्य तमसश्चापि पश्चिमः ।नाड्यो नदनदीनां तु गोत्राणामस्थिसंहतिः॥ 9 ॥

parābhūteradharmasya tamasaścāpi paścimaḥ | nāḍyo nadanadīnāṃ tu gotrāṇāmasthisaṃhatiḥ

अव्यक्तरससिन्धूनां भूतानां निधनस्य च ।उदरं विदितं पुंसो हृदयं मनसः पदम्॥ 10 ॥

avyaktarasasindhūnāṃ bhūtānāṃ nidhanasya ca | udaraṃ viditaṃ puṃso hṛdayaṃ manasaḥ padam

धर्मस्य मम तुभ्यं च कुमाराणां भवस्य च ।विज्ञानस्य च सत्त्वस्य परस्यात्मा परायणम्॥ 11 ॥

dharmasya mama tubhyaṃ ca kumārāṇāṃ bhavasya ca | vijñānasya ca sattvasya parasyātmā parāyaṇam

अहं भवान् भवश्चैव त इमे मुनयोऽग्रजाः ।सुरासुरनरा नागाः खगा मृगसरीसृपाः॥ 12 ॥

ahaṃ bhavān bhavaścaiva ta ime munayo'grajāḥ | surāsuranarā nāgāḥ khagā mṛgasarīsṛpāḥ

गन्धर्वाप्सरसो यक्षा रक्षोभूतगणोरगाः ।पशवः पितरः सिद्धा विद्याध्राश्चारणा द्रुमाः॥ 13 ॥

gandharvāpsaraso yakṣā rakṣobhūtagaṇoragāḥ | paśavaḥ pitaraḥ siddhā vidyādhrāścāraṇā drumāḥ

अन्ये च विविधा जीवा जलस्थलनभौकसः ।ग्रहर्क्षकेतवस्तारास्तडितः स्तनयित्नवः॥ 14 ॥

anye ca vividhā jīvā jalasthalanabhaukasaḥ | graharkṣaketavastārāstaḍitaḥ stanayitnavaḥ

सर्वं पुरुष एवेदं भूतं भव्यं भवच्च यत् ।तेनेदमावृतं विश्वं वितस्तिमधितिष्ठति॥ 15 ॥

sarvaṃ puruṣa evedaṃ bhūtaṃ bhavyaṃ bhavacca yat | tenedamāvṛtaṃ viśvaṃ vitastimadhitiṣṭhati

स्वधिष्ण्यं प्रतपन् प्राणो बहिश्च प्रतपत्यसौ ।एवं विराजं प्रतपंस्तपत्यन्तर्बहिः पुमान्॥ 16 ॥

svadhiṣṇyaṃ pratapan prāṇo bahiśca pratapatyasau | evaṃ virājaṃ pratapaṃstapatyantarbahiḥ pumān

सोऽमृतस्याभयस्येशो मर्त्यमन्नं यदत्यगात् ।महिमैष ततो ब्रह्मन् पुरुषस्य दुरत्ययः॥ 17 ॥

so'mṛtasyābhayasyeśo martyamannaṃ yadatyagāt | mahimaiṣa tato brahman puruṣasya duratyayaḥ

पादेषु सर्वभूतानि पुंसः स्थितिपदो विदुः ।अमृतं क्षेममभयं त्रिमूर्ध्नोऽधायि मूर्धसु॥ 18 ॥

pādeṣu sarvabhūtāni puṃsaḥ sthitipado viduḥ | amṛtaṃ kṣemamabhayaṃ trimūrdhno'dhāyi mūrdhasu

पादास्त्रयो बहिश्चासन्नप्रजानां य आश्रमाः ।अन्तस्त्रिलोक्यास्त्वपरो गृहमेधोऽबृहद्व्रतः॥ 19 ॥

pādāstrayo bahiścāsannaprajānāṃ ya āśramāḥ | antastrilokyāstvaparo gṛhamedho'bṛhadvrataḥ

सृती विचक्रमे विष्वङ् साशनानशने उभे ।यदविद्या च विद्या च पुरुषस्तूभयाश्रयः॥ 20 ॥

sṛtī vicakrame viṣvaṅ sāśanānaśane ubhe | yadavidyā ca vidyā ca puruṣastūbhayāśrayaḥ

यस्मादण्डं विराड्जज्ञे भूतेन्द्रियगुणात्मकः ।तद्द्रव्यमत्यगाद्विश्वं गोभिः सूर्य इवातपन्॥ 21 ॥

yasmādaṇḍaṃ virāḍjajñe bhūtendriyaguṇātmakaḥ | taddravyamatyagādviśvaṃ gobhiḥ sūrya ivātapan

यदास्य नाभ्यान्नलिनादहमासं महात्मनः ।नाविदं यज्ञसम्भारान् पुरुषावयवादृते॥ 22 ॥

yadāsya nābhyānnalinādahamāsaṃ mahātmanaḥ | nāvidaṃ yajñasambhārān puruṣāvayavādṛte

तेषु यज्ञस्य पशवः सवनस्पतयः कुशाः ।इदं च देवयजनं कालश्चोरुगुणान्वितः॥ 23 ॥

teṣu yajñasya paśavaḥ savanaspatayaḥ kuśāḥ | idaṃ ca devayajanaṃ kālaścoruguṇānvitaḥ

वस्तून्योषधयः स्नेहा रसलोहमृदो जलम् ।ऋचो यजूंषि सामानि चातुर्होत्रं च सत्तम॥ 24 ॥

vastūnyoṣadhayaḥ snehā rasalohamṛdo jalam | ṛco yajūṃṣi sāmāni cāturhotraṃ ca sattama

नामधेयानि मन्त्राश्च दक्षिणाश्च व्रतानि च ।देवतानुक्रमः कल्पः सङ्कल्पस्तन्त्रमेव च॥ 25 ॥

nāmadheyāni mantrāśca dakṣiṇāśca vratāni ca | devatānukramaḥ kalpaḥ saṅkalpastantrameva ca

गतयो मतयः श्रद्धा प्रायश्चित्तं समर्पणम् ।पुरुषावयवैरेते सम्भाराः सम्भृता मया॥ 26 ॥

gatayo matayaḥ śraddhā prāyaścittaṃ samarpaṇam | puruṣāvayavairete sambhārāḥ sambhṛtā mayā

तमेव पुरुषं यज्ञं तेनैवायजमीश्वरम्॥ 27 ॥

tameva puruṣaṃ yajñaṃ tenaivāyajamīśvaram

ततस्ते भ्रातर इमे प्रजानां पतयो नव ।अयजन् व्यक्तमव्यक्तं पुरुषं सुसमाहिताः॥ 28 ॥

tataste bhrātara ime prajānāṃ patayo nava | ayajan vyaktamavyaktaṃ puruṣaṃ susamāhitāḥ

ततश्च मनवः काले ईजिरे ऋषयोऽपरे ।पितरो विबुधा दैत्या मनुष्याः क्रतुभिर्विभुम्॥ 29 ॥

tataśca manavaḥ kāle ījire ṛṣayo'pare | pitaro vibudhā daityā manuṣyāḥ kratubhirvibhum

नारायणे भगवति तदिदं विश्वमाहितम् ।गृहीतमायोरुगुणः सर्गादावगुणः स्वतः॥ 30 ॥

nārāyaṇe bhagavati tadidaṃ viśvamāhitam | gṛhītamāyoruguṇaḥ sargādāvaguṇaḥ svataḥ

सृजामि तन्नियुक्तोऽहं हरो हरति तद्वशः ।विश्वं पुरुषरूपेण परिपाति त्रिशक्तिधृक्॥ 31 ॥

sṛjāmi tanniyukto'haṃ haro harati tadvaśaḥ | viśvaṃ puruṣarūpeṇa paripāti triśaktidhṛk

नान्यद्भगवतः किञ्चिद्भाव्यं सदसदात्मकम्॥ 32 ॥

nānyadbhagavataḥ kiñcidbhāvyaṃ sadasadātmakam

न भारती मेऽङ्ग मृषोपलक्ष्यते न वै क्वचिन्मे मनसो मृषा गतिः ।न मे हृषीकाणि पतन्त्यसत्पथे यन्मे हृदौत्कण्ठ्यवता धृतो हरिः॥ 33 ॥

na bhāratī me'ṅga mṛṣopalakṣyate na vai kvacinme manaso mṛṣā gatiḥ | na me hṛṣīkāṇi patantyasatpathe yanme hṛdautkaṇṭhyavatā dhṛto hariḥ

सोऽहं समाम्नायमयस्तपोमयः प्रजापतीनामभिवन्दितः पतिः ।आस्थाय योगं निपुणं समाहितः तं नाध्यगच्छं यत आत्मसम्भवः॥ 34 ॥

so'haṃ samāmnāyamayastapomayaḥ prajāpatīnāmabhivanditaḥ patiḥ | āsthāya yogaṃ nipuṇaṃ samāhitaḥ taṃ nādhyagacchaṃ yata ātmasambhavaḥ

नतोऽस्म्यहं तच्चरणं समीयुषां भवच्छिदं स्वस्त्ययनं सुमङ्गलम् ।यो ह्यात्ममायाविभवं स्म पर्यगात् यथा नभः स्वान्तमथापरे कुतः॥ 35 ॥

nato'smyahaṃ taccaraṇaṃ samīyuṣāṃ bhavacchidaṃ svastyayanaṃ sumaṅgalam | yo hyātmamāyāvibhavaṃ sma paryagāt yathā nabhaḥ svāntamathāpare kutaḥ

नाहं न यूयं यदृतां गतिं विदु- र्न वामदेवः किमुतापरे सुराः ।तन्मायया मोहितबुद्धयस्त्विदं विनिर्मितं चात्मसमं विचक्ष्महे॥ 36 ॥

nāhaṃ na yūyaṃ yadṛtāṃ gatiṃ vidu- rna vāmadevaḥ kimutāpare surāḥ | tanmāyayā mohitabuddhayastvidaṃ vinirmitaṃ cātmasamaṃ vicakṣmahe

यस्यावतारकर्माणि गायन्ति ह्यस्मदादयः ।न यं विदन्ति तत्त्वेन तस्मै भगवते नमः॥ 37 ॥

yasyāvatārakarmāṇi gāyanti hyasmadādayaḥ | na yaṃ vidanti tattvena tasmai bhagavate namaḥ

स एष आद्यः पुरुषः कल्पे कल्पे सृजत्यजः ।आत्माऽऽत्मन्यात्मनाऽऽत्मानं संयच्छति च पाति च॥ 38 ॥

sa eṣa ādyaḥ puruṣaḥ kalpe kalpe sṛjatyajaḥ | ātmā''tmanyātmanā''tmānaṃ saṃyacchati ca pāti ca

विशुद्धं केवलं ज्ञानं प्रत्यक् सम्यगवस्थितम् ।सत्यं पूर्णमनाद्यन्तं निर्गुणं नित्यमद्वयम्॥ 39 ॥

viśuddhaṃ kevalaṃ jñānaṃ pratyak samyagavasthitam | satyaṃ pūrṇamanādyantaṃ nirguṇaṃ nityamadvayam

ऋषे विदन्ति मुनयः प्रशान्तात्मेन्द्रियाशयाः ।यदा तदेवासत्तर्कैस्तिरोधीयेत विप्लुतम्॥ 40 ॥

ṛṣe vidanti munayaḥ praśāntātmendriyāśayāḥ | yadā tadevāsattarkaistirodhīyeta viplutam

आद्योऽवतारः पुरुषः परस्य कालः स्वभावः सदसन्मनश्च ।द्रव्यं विकारो गुण इन्द्रियाणि विराट् स्वराट् स्थास्नु चरिष्णु भूम्नः॥ 41 ॥

ādyo'vatāraḥ puruṣaḥ parasya kālaḥ svabhāvaḥ sadasanmanaśca | dravyaṃ vikāro guṇa indriyāṇi virāṭ svarāṭ sthāsnu cariṣṇu bhūmnaḥ

अहं भवो यज्ञ इमे प्रजेशा दक्षादयो ये भवदादयश्च ।स्वर्लोकपालाः खगलोकपाला नृलोकपालास्तललोकपालाः॥ 42 ॥

ahaṃ bhavo yajña ime prajeśā dakṣādayo ye bhavadādayaśca | svarlokapālāḥ khagalokapālā nṛlokapālāstalalokapālāḥ

गन्धर्वविद्याधरचारणेशा ये यक्षरक्षोरगनागनाथाः ।ये वा ऋषीणामृषभाः पितॄणां दैत्येन्द्रसिद्धेश्वरदानवेन्द्राः ।अन्ये च ये प्रेतपिशाचभूत- कूष्माण्डयादोमृगपक्ष्यधीशाः॥ 43 ॥

gandharvavidyādharacāraṇeśā ye yakṣarakṣoraganāganāthāḥ | ye vā ṛṣīṇāmṛṣabhāḥ pitṝṇāṃ daityendrasiddheśvaradānavendrāḥ | anye ca ye pretapiśācabhūta- kūṣmāṇḍayādomṛgapakṣyadhīśāḥ

यत्किञ्च लोके भगवन् महस्व- दोजःसहस्वद्बलवत्क्षमावत् ।श्रीह्रीविभूत्यात्मवदद्भुतार्णं तत्त्वं परं रूपवदस्वरूपम्॥ 44 ॥

yatkiñca loke bhagavan mahasva- dojaḥsahasvadbalavatkṣamāvat | śrīhrīvibhūtyātmavadadbhutārṇaṃ tattvaṃ paraṃ rūpavadasvarūpam

प्राधान्यतो यान् ऋष आमनन्ति लीलावतारान् पुरुषस्य भूम्नः ।आपीयतां कर्णकषायशोषा- ननुक्रमिष्ये त इमान् सुपेशान्॥ 45 ॥

prādhānyato yān ṛṣa āmananti līlāvatārān puruṣasya bhūmnaḥ | āpīyatāṃ karṇakaṣāyaśoṣā- nanukramiṣye ta imān supeśān

संहितायां द्वितीयस्कन्धे षष्ठोऽध्यायः॥ 6b ॥

saṃhitāyāṃ dvitīyaskandhe ṣaṣṭho'dhyāyaḥ