Skandha 10, Adhyāya 39

सुखोपविष्टः पर्यङ्के रामकृष्णोरुमानितः ।लेभे मनोरथान् सर्वान् पथि यान् स चकार ह॥ 1 ॥

sukhopaviṣṭaḥ paryaṅke rāmakṛṣṇorumānitaḥ | lebhe manorathān sarvān pathi yān sa cakāra ha

किमलभ्यं भगवति प्रसन्ने श्रीनिकेतने ।तथापि तत्परा राजन्न हि वाञ्छन्ति किञ्चन॥ 2 ॥

kimalabhyaṃ bhagavati prasanne śrīniketane | tathāpi tatparā rājanna hi vāñchanti kiñcana

सायन्तनाशनं कृत्वा भगवान् देवकीसुतः ।सुहृत्सु वृत्तं कंसस्य पप्रच्छान्यच्चिकीर्षितम्॥ 3 ॥

sāyantanāśanaṃ kṛtvā bhagavān devakīsutaḥ | suhṛtsu vṛttaṃ kaṃsasya papracchānyaccikīrṣitam

तात सौम्यागतः कच्चित्स्वागतं भद्रमस्तु वः ।अपि स्वज्ञातिबन्धूनामनमीवमनामयम्॥ 4 ॥

tāta saumyāgataḥ kaccitsvāgataṃ bhadramastu vaḥ | api svajñātibandhūnāmanamīvamanāmayam

किं नु नः कुशलं पृच्छे एधमाने कुलामये ।कंसे मातुलनाम्न्यङ्ग स्वानां नस्तत्प्रजासु च॥ 5 ॥

kiṃ nu naḥ kuśalaṃ pṛcche edhamāne kulāmaye | kaṃse mātulanāmnyaṅga svānāṃ nastatprajāsu ca

अहो अस्मदभूद्भूरि पित्रोर्वृजिनमार्ययोः ।यद्धेतोः पुत्रमरणं यद्धेतोर्बन्धनं तयोः॥ 6 ॥

aho asmadabhūdbhūri pitrorvṛjinamāryayoḥ | yaddhetoḥ putramaraṇaṃ yaddhetorbandhanaṃ tayoḥ

दिष्ट्याद्य दर्शनं स्वानां मह्यं वः सौम्य काङ्क्षितम् ।सञ्जातं वर्ण्यतां तात तवागमनकारणम्॥ 7 ॥

diṣṭyādya darśanaṃ svānāṃ mahyaṃ vaḥ saumya kāṅkṣitam | sañjātaṃ varṇyatāṃ tāta tavāgamanakāraṇam

पृष्टो भगवता सर्वं वर्णयामास माधवः ।वैरानुबन्धं यदुषु वसुदेववधोद्यमम्॥ 8 ॥

pṛṣṭo bhagavatā sarvaṃ varṇayāmāsa mādhavaḥ | vairānubandhaṃ yaduṣu vasudevavadhodyamam

यत्सन्देशो यदर्थं वा दूतः सम्प्रेषितः स्वयम् ।यदुक्तं नारदेनास्य स्वजन्मानकदुन्दुभेः॥ 9 ॥

yatsandeśo yadarthaṃ vā dūtaḥ sampreṣitaḥ svayam | yaduktaṃ nāradenāsya svajanmānakadundubheḥ

श्रुत्वाक्रूरवचः कृष्णो बलश्च परवीरहा ।प्रहस्य नन्दं पितरं राज्ञाऽऽदिष्टं विजज्ञतुः॥ 10 ॥

śrutvākrūravacaḥ kṛṣṇo balaśca paravīrahā | prahasya nandaṃ pitaraṃ rājñā''diṣṭaṃ vijajñatuḥ

गोपान् समादिशत्सोऽपि गृह्यतां सर्वगोरसः ।उपायनानि गृह्णीध्वं युज्यन्तां शकटानि च॥ 11 ॥

gopān samādiśatso'pi gṛhyatāṃ sarvagorasaḥ | upāyanāni gṛhṇīdhvaṃ yujyantāṃ śakaṭāni ca

यास्यामः श्वो मधुपुरीं दास्यामो नृपते रसान् ।द्रक्ष्यामः सुमहत्पर्व यान्ति जानपदाः किल ।एवमाघोषयत्क्षत्रा नन्दगोपः स्वगोकुले॥ 12 ॥

yāsyāmaḥ śvo madhupurīṃ dāsyāmo nṛpate rasān | drakṣyāmaḥ sumahatparva yānti jānapadāḥ kila | evamāghoṣayatkṣatrā nandagopaḥ svagokule

गोप्यस्तास्तदुपश्रुत्य बभूवुर्व्यथिता भृशम् ।रामकृष्णौ पुरीं नेतुमक्रूरं व्रजमागतम्॥ 13 ॥

gopyastāstadupaśrutya babhūvurvyathitā bhṛśam | rāmakṛṣṇau purīṃ netumakrūraṃ vrajamāgatam

काश्चित्तत्कृतहृत्तापश्वासम्लानमुखश्रियः ।स्रंसद्दुकूलवलयकेशग्रन्थ्यश्च काश्चन॥ 14 ॥

kāścittatkṛtahṛttāpaśvāsamlānamukhaśriyaḥ | sraṃsaddukūlavalayakeśagranthyaśca kāścana

अन्याश्च तदनुध्याननिवृत्ताशेषवृत्तयः ।नाभ्यजानन्निमं लोकमात्मलोकं गता इव॥ 15 ॥

anyāśca tadanudhyānanivṛttāśeṣavṛttayaḥ | nābhyajānannimaṃ lokamātmalokaṃ gatā iva

स्मरन्त्यश्चापराः शौरेरनुरागस्मितेरिताः ।हृदिस्पृशश्चित्रपदा गिरः सम्मुमुहुः स्त्रियः॥ 16 ॥

smarantyaścāparāḥ śaureranurāgasmiteritāḥ | hṛdispṛśaścitrapadā giraḥ sammumuhuḥ striyaḥ

गतिं सुललितां चेष्टां स्निग्धहासावलोकनम् ।शोकापहानि नर्माणि प्रोद्दामचरितानि च॥ 17 ॥

gatiṃ sulalitāṃ ceṣṭāṃ snigdhahāsāvalokanam | śokāpahāni narmāṇi proddāmacaritāni ca

चिन्तयन्त्यो मुकुन्दस्य भीता विरहकातराः ।समेताः सङ्घशः प्रोचुरश्रुमुख्योऽच्युताशयाः॥ 18 ॥

cintayantyo mukundasya bhītā virahakātarāḥ | sametāḥ saṅghaśaḥ procuraśrumukhyo'cyutāśayāḥ

अहो विधातस्तव न क्वचिद्दया संयोज्य मैत्र्या प्रणयेन देहिनः ।तांश्चाकृतार्थान् वियुनङ्क्ष्यपार्थकं विक्रीडितं तेऽर्भकचेष्टितं यथा॥ 19 ॥

aho vidhātastava na kvaciddayā saṃyojya maitryā praṇayena dehinaḥ | tāṃścākṛtārthān viyunaṅkṣyapārthakaṃ vikrīḍitaṃ te'rbhakaceṣṭitaṃ yathā

यस्त्वं प्रदर्श्यासितकुन्तलावृतं मुकुन्दवक्त्रं सुकपोलमुन्नसम् ।शोकापनोदस्मितलेशसुन्दरं करोषि पारोक्ष्यमसाधु ते कृतम्॥ 20 ॥

yastvaṃ pradarśyāsitakuntalāvṛtaṃ mukundavaktraṃ sukapolamunnasam | śokāpanodasmitaleśasundaraṃ karoṣi pārokṣyamasādhu te kṛtam

क्रूरस्त्वमक्रूर समाख्यया स्म न- श्चक्षुर्हि दत्तं हरसे बताज्ञवत् ।येनैकदेशेऽखिलसर्गसौष्ठवं त्वदीयमद्राक्ष्म वयं मधुद्विषः॥ 21 ॥

krūrastvamakrūra samākhyayā sma na- ścakṣurhi dattaṃ harase batājñavat | yenaikadeśe'khilasargasauṣṭhavaṃ tvadīyamadrākṣma vayaṃ madhudviṣaḥ

न नन्दसूनुः क्षणभङ्गसौहृदः समीक्षते नः स्वकृतातुरा बत ।विहाय गेहान् स्वजनान् सुतान् पतीं- स्तद्दास्यमद्धोपगता नवप्रियः॥ 22 ॥

na nandasūnuḥ kṣaṇabhaṅgasauhṛdaḥ samīkṣate naḥ svakṛtāturā bata | vihāya gehān svajanān sutān patīṃ- staddāsyamaddhopagatā navapriyaḥ

सुखं प्रभाता रजनीयमाशिषः सत्या बभूवुः पुरयोषितां ध्रुवम् ।याः सम्प्रविष्टस्य मुखं व्रजस्पतेः पास्यन्त्यपाङ्गोत्कलितस्मितासवम्॥ 23 ॥

sukhaṃ prabhātā rajanīyamāśiṣaḥ satyā babhūvuḥ purayoṣitāṃ dhruvam | yāḥ sampraviṣṭasya mukhaṃ vrajaspateḥ pāsyantyapāṅgotkalitasmitāsavam

तासां मुकुन्दो मधुमञ्जुभाषितै- र्गृहीतचित्तः परवान् मनस्व्यपि ।कथं पुनर्नः प्रतियास्यतेऽबला ग्राम्याः सलज्जस्मितविभ्रमैर्भ्रमन्॥ 24 ॥

tāsāṃ mukundo madhumañjubhāṣitai- rgṛhītacittaḥ paravān manasvyapi | kathaṃ punarnaḥ pratiyāsyate'balā grāmyāḥ salajjasmitavibhramairbhraman

अद्य ध्रुवं तत्र दृशो भविष्यते दाशार्हभोजान्धकवृष्णिसात्वताम् ।महोत्सवः श्रीरमणं गुणास्पदं द्रक्ष्यन्ति ये चाध्वनि देवकीसुतम्॥ 25 ॥

adya dhruvaṃ tatra dṛśo bhaviṣyate dāśārhabhojāndhakavṛṣṇisātvatām | mahotsavaḥ śrīramaṇaṃ guṇāspadaṃ drakṣyanti ye cādhvani devakīsutam

मैतद्विधस्याकरुणस्य नाम भू- दक्रूरैत्येतदतीव दारुणः ।योऽसावनाश्वास्य सुदुःखितं जनं प्रियात्प्रियं नेष्यति पारमध्वनः॥ 26 ॥

maitadvidhasyākaruṇasya nāma bhū- dakrūraityetadatīva dāruṇaḥ | yo'sāvanāśvāsya suduḥkhitaṃ janaṃ priyātpriyaṃ neṣyati pāramadhvanaḥ

अनार्द्रधीरेष समास्थितो रथं तमन्वमी च त्वरयन्ति दुर्मदाः ।गोपा अनोभिः स्थविरैरुपेक्षितं दैवं च नोऽद्य प्रतिकूलमीहते॥ 27 ॥

anārdradhīreṣa samāsthito rathaṃ tamanvamī ca tvarayanti durmadāḥ | gopā anobhiḥ sthavirairupekṣitaṃ daivaṃ ca no'dya pratikūlamīhate

निवारयामः समुपेत्य माधवं किं नोऽकरिष्यन् कुलवृद्धबान्धवाः ।मुकुन्दसङ्गान्निमिषार्धदुस्त्यजा- द्दैवेन विध्वंसितदीनचेतसाम्॥ 28 ॥

nivārayāmaḥ samupetya mādhavaṃ kiṃ no'kariṣyan kulavṛddhabāndhavāḥ | mukundasaṅgānnimiṣārdhadustyajā- ddaivena vidhvaṃsitadīnacetasām

यस्यानुरागललितस्मितवल्गुमन्त्र- लीलावलोकपरिरम्भणरासगोष्ठ्याम् ।नीताः स्म नः क्षणमिव क्षणदा विना तं गोप्यः कथं न्वतितरेम तमो दुरन्तम्॥ 29 ॥

yasyānurāgalalitasmitavalgumantra- līlāvalokaparirambhaṇarāsagoṣṭhyām | nītāḥ sma naḥ kṣaṇamiva kṣaṇadā vinā taṃ gopyaḥ kathaṃ nvatitarema tamo durantam

योऽह्नःक्षये व्रजमनन्तसखः परीतो गोपैर्विशन्खुररजश्छुरितालकस्रक् ।वेणुं क्वणन् स्मितकटाक्षनिरीक्षणेन चित्तं क्षिणोत्यमुमृते नु कथं भवेम॥ 30 ॥

yo'hnaḥkṣaye vrajamanantasakhaḥ parīto gopairviśankhurarajaśchuritālakasrak | veṇuṃ kvaṇan smitakaṭākṣanirīkṣaṇena cittaṃ kṣiṇotyamumṛte nu kathaṃ bhavema

एवं ब्रुवाणा विरहातुरा भृशं व्रजस्त्रियः कृष्णविषक्तमानसाः ।विसृज्य लज्जां रुरुदुः स्म सुस्वरं गोविन्द दामोदर माधवेति॥ 31 ॥

evaṃ bruvāṇā virahāturā bhṛśaṃ vrajastriyaḥ kṛṣṇaviṣaktamānasāḥ | visṛjya lajjāṃ ruruduḥ sma susvaraṃ govinda dāmodara mādhaveti

स्त्रीणामेवं रुदन्तीनामुदिते सवितर्यथ ।अक्रूरश्चोदयामास कृतमैत्रादिको रथम्॥ 32 ॥

strīṇāmevaṃ rudantīnāmudite savitaryatha | akrūraścodayāmāsa kṛtamaitrādiko ratham

गोपास्तमन्वसज्जन्त नन्दाद्याः शकटैस्ततः ।आदायोपायनं भूरि कुम्भान् गोरससम्भृतान्॥ 33 ॥

gopāstamanvasajjanta nandādyāḥ śakaṭaistataḥ | ādāyopāyanaṃ bhūri kumbhān gorasasambhṛtān

गोप्यश्च दयितं कृष्णमनुव्रज्यानुरञ्जिताः ।प्रत्यादेशं भगवतः काङ्क्षन्त्यश्चावतस्थिरे॥ 34 ॥

gopyaśca dayitaṃ kṛṣṇamanuvrajyānurañjitāḥ | pratyādeśaṃ bhagavataḥ kāṅkṣantyaścāvatasthire

तास्तथा तप्यतीर्वीक्ष्य स्वप्रस्थाने यदूत्तमः ।सान्त्वयामस सप्रेमैरायास्य इति दौत्यकैः॥ 35 ॥

tāstathā tapyatīrvīkṣya svaprasthāne yadūttamaḥ | sāntvayāmasa sapremairāyāsya iti dautyakaiḥ

यावदालक्ष्यते केतुर्यावद्रेणू रथस्य च ।अनुप्रस्थापितात्मानो लेख्यानीवोपलक्षिताः॥ 36 ॥

yāvadālakṣyate keturyāvadreṇū rathasya ca | anuprasthāpitātmāno lekhyānīvopalakṣitāḥ

ता निराशा निववृतुर्गोविन्दविनिवर्तने ।विशोका अहनी निन्युर्गायन्त्यः प्रियचेष्टितम्॥ 37 ॥

tā nirāśā nivavṛturgovindavinivartane | viśokā ahanī ninyurgāyantyaḥ priyaceṣṭitam

भगवानपि सम्प्राप्तो रामाक्रूरयुतो नृप ।रथेन वायुवेगेन कालिन्दीमघनाशिनीम्॥ 38 ॥

bhagavānapi samprāpto rāmākrūrayuto nṛpa | rathena vāyuvegena kālindīmaghanāśinīm

तत्रोपस्पृश्य पानीयं पीत्वा मृष्टं मणिप्रभम् ।वृक्षषण्डमुपव्रज्य सरामो रथमाविशत्॥ 39 ॥

tatropaspṛśya pānīyaṃ pītvā mṛṣṭaṃ maṇiprabham | vṛkṣaṣaṇḍamupavrajya sarāmo rathamāviśat

अक्रूरस्तावुपामन्त्र्य निवेश्य च रथोपरि ।कालिन्द्या ह्रदमागत्य स्नानं विधिवदाचरत्॥ 40 ॥

akrūrastāvupāmantrya niveśya ca rathopari | kālindyā hradamāgatya snānaṃ vidhivadācarat

निमज्ज्य तस्मिन् सलिले जपन् ब्रह्म सनातनम् ।तावेव ददृशेऽक्रूरो रामकृष्णौ समन्वितौ॥ 41 ॥

nimajjya tasmin salile japan brahma sanātanam | tāveva dadṛśe'krūro rāmakṛṣṇau samanvitau

तौ रथस्थौ कथमिह सुतावानकदुन्दुभेः ।तर्हि स्वित्स्यन्दने न स्त इत्युन्मज्ज्य व्यचष्ट सः॥ 42 ॥

tau rathasthau kathamiha sutāvānakadundubheḥ | tarhi svitsyandane na sta ityunmajjya vyacaṣṭa saḥ

तत्रापि च यथा पूर्वमासीनौ पुनरेव सः ।न्यमज्जद्दर्शनं यन्मे मृषा किं सलिले तयोः॥ 43 ॥

tatrāpi ca yathā pūrvamāsīnau punareva saḥ | nyamajjaddarśanaṃ yanme mṛṣā kiṃ salile tayoḥ

भूयस्तत्रापि सोऽद्राक्षीत्स्तूयमानमहीश्वरम् ।सिद्धचारणगन्धर्वैरसुरैर्नतकन्धरैः॥ 44 ॥

bhūyastatrāpi so'drākṣītstūyamānamahīśvaram | siddhacāraṇagandharvairasurairnatakandharaiḥ

सहस्रशिरसं देवं सहस्रफणमौलिनम् ।नीलाम्बरं बिसश्वेतं शृङ्गैः श्वेतमिव स्थितम्॥ 45 ॥

sahasraśirasaṃ devaṃ sahasraphaṇamaulinam | nīlāmbaraṃ bisaśvetaṃ śṛṅgaiḥ śvetamiva sthitam

तस्योत्सङ्गे घनश्यामं पीतकौशेयवाससम् ।पुरुषं चतुर्भुजं शान्तं पद्मपत्रारुणेक्षणम्॥ 46 ॥

tasyotsaṅge ghanaśyāmaṃ pītakauśeyavāsasam | puruṣaṃ caturbhujaṃ śāntaṃ padmapatrāruṇekṣaṇam

चारुप्रसन्नवदनं चारुहासनिरीक्षणम् ।सुभ्रून्नसं चारुकर्णं सुकपोलारुणाधरम्॥ 47 ॥

cāruprasannavadanaṃ cāruhāsanirīkṣaṇam | subhrūnnasaṃ cārukarṇaṃ sukapolāruṇādharam

प्रलम्बपीवरभुजं तुङ्गांसोरःस्थलश्रियम् ।कम्बुकण्ठं निम्ननाभिं वलिमत्पल्लवोदरम्॥ 48 ॥

pralambapīvarabhujaṃ tuṅgāṃsoraḥsthalaśriyam | kambukaṇṭhaṃ nimnanābhiṃ valimatpallavodaram

बृहत्कटितटश्रोणिकरभोरुद्वयान्वितम् ।चारुजानुयुगं चारुजङ्घायुगलसंयुतम्॥ 49 ॥

bṛhatkaṭitaṭaśroṇikarabhorudvayānvitam | cārujānuyugaṃ cārujaṅghāyugalasaṃyutam

तुङ्गगुल्फारुणनखव्रातदीधितिभिर्वृतम् ।नवाङ्गुल्यङ्गुष्ठदलैर्विलसत्पादपङ्कजम्॥ 50 ॥

tuṅgagulphāruṇanakhavrātadīdhitibhirvṛtam | navāṅgulyaṅguṣṭhadalairvilasatpādapaṅkajam

सुमहार्हमणिव्रातकिरीटकटकाङ्गदैः ।कटिसूत्रब्रह्मसूत्रहारनूपुरकुण्डलैः॥ 51 ॥

sumahārhamaṇivrātakirīṭakaṭakāṅgadaiḥ | kaṭisūtrabrahmasūtrahāranūpurakuṇḍalaiḥ

भ्राजमानं पद्मकरं शङ्खचक्रगदाधरम् ।श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभं वनमालिनम्॥ 52 ॥

bhrājamānaṃ padmakaraṃ śaṅkhacakragadādharam | śrīvatsavakṣasaṃ bhrājatkaustubhaṃ vanamālinam

सुनन्दनन्दप्रमुखैः पार्षदैः सनकादिभिः ।सुरेशैर्ब्रह्मरुद्राद्यैर्नवभिश्च द्विजोत्तमैः॥ 53 ॥

sunandanandapramukhaiḥ pārṣadaiḥ sanakādibhiḥ | sureśairbrahmarudrādyairnavabhiśca dvijottamaiḥ

प्रह्लादनारदवसुप्रमुखैर्भागवतोत्तमैः ।स्तूयमानं पृथग्भावैर्वचोभिरमलात्मभिः॥ 54 ॥

prahlādanāradavasupramukhairbhāgavatottamaiḥ | stūyamānaṃ pṛthagbhāvairvacobhiramalātmabhiḥ

श्रिया पुष्ट्या गिरा कान्त्या कीर्त्या तुष्ट्येलयोर्जया ।विद्ययाविद्यया शक्त्या मायया च निषेवितम्॥ 55 ॥

śriyā puṣṭyā girā kāntyā kīrtyā tuṣṭyelayorjayā | vidyayāvidyayā śaktyā māyayā ca niṣevitam

विलोक्य सुभृशं प्रीतो भक्त्या परमया युतः ।हृष्यत्तनूरुहो भावपरिक्लिन्नात्मलोचनः॥ 56 ॥

vilokya subhṛśaṃ prīto bhaktyā paramayā yutaḥ | hṛṣyattanūruho bhāvapariklinnātmalocanaḥ

गिरा गद्गदयास्तौषीत्सत्त्वमालम्ब्य सात्वतः ।प्रणम्य मूर्ध्नावहितः कृताञ्जलिपुटः शनैः॥ 57 ॥

girā gadgadayāstauṣītsattvamālambya sātvataḥ | praṇamya mūrdhnāvahitaḥ kṛtāñjalipuṭaḥ śanaiḥ

दशमस्क्न्धे पूर्वार्धे अक्रूरप्रतियाने एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः॥ 39b ॥

daśamaskndhe pūrvārdhe akrūrapratiyāne ekonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ