Skandha 10, Adhyāya 48

अथ विज्ञाय भगवान् सर्वात्मा सर्वदर्शनः ।सैरन्ध्र्याः कामतप्तायाः प्रियमिच्छन् गृहं ययौ॥ 1 ॥

atha vijñāya bhagavān sarvātmā sarvadarśanaḥ | sairandhryāḥ kāmataptāyāḥ priyamicchan gṛhaṃ yayau

महार्होपस्करैराढ्यं कामोपायोपबृंहितम् ।मुक्तादामपताकाभिर्वितानशयनासनैः ।धूपैः सुरभिभिर्दीपैः स्रग्गन्धैरपि मण्डितम्॥ 2 ॥

mahārhopaskarairāḍhyaṃ kāmopāyopabṛṃhitam | muktādāmapatākābhirvitānaśayanāsanaiḥ | dhūpaiḥ surabhibhirdīpaiḥ sraggandhairapi maṇḍitam

गृहं तमायान्तमवेक्ष्य साऽऽसनात् सद्यःसमुत्थाय हि जातसम्भ्रमा ।यथोपसङ्गम्य सखीभिरच्युतं सभाजयामास सदासनादिभिः॥ 3 ॥

gṛhaṃ tamāyāntamavekṣya sā''sanāt sadyaḥsamutthāya hi jātasambhramā | yathopasaṅgamya sakhībhiracyutaṃ sabhājayāmāsa sadāsanādibhiḥ

तथोद्धवः साधुतयाभिपूजितो न्यषीददुर्व्यामभिमृश्य चासनम् ।कृष्णोऽपि तूर्णं शयनं महाधनं विवेश लोकाचरितान्यनुव्रतः॥ 4 ॥

tathoddhavaḥ sādhutayābhipūjito nyaṣīdadurvyāmabhimṛśya cāsanam | kṛṣṇo'pi tūrṇaṃ śayanaṃ mahādhanaṃ viveśa lokācaritānyanuvrataḥ

सा मज्जनालेपदुकूलभूषण- स्रग्गन्धताम्बूलसुधासवादिभिः ।प्रसाधितात्मोपससार माधवं सव्रीडलीलोत्स्मितविभ्रमेक्षितैः॥ 5 ॥

sā majjanālepadukūlabhūṣaṇa- sraggandhatāmbūlasudhāsavādibhiḥ | prasādhitātmopasasāra mādhavaṃ savrīḍalīlotsmitavibhramekṣitaiḥ

आहूय कान्तां नवसङ्गमह्रिया विशङ्कितां कङ्कणभूषिते करे ।प्रगृह्य शय्यामधिवेश्य रामया रेमेऽनुलेपार्पणपुण्यलेशया॥ 6 ॥

āhūya kāntāṃ navasaṅgamahriyā viśaṅkitāṃ kaṅkaṇabhūṣite kare | pragṛhya śayyāmadhiveśya rāmayā reme'nulepārpaṇapuṇyaleśayā

सानङ्गतप्तकुचयोरुरसस्तथाक्ष्णो- र्जिघ्रन्त्यनन्तचरणेन रुजो मृजन्ती ।दोर्भ्यां स्तनान्तरगतं परिरभ्य कान्त- मानन्दमूर्तिमजहादतिदीर्घतापम्॥ 7 ॥

sānaṅgataptakucayorurasastathākṣṇo- rjighrantyanantacaraṇena rujo mṛjantī | dorbhyāṃ stanāntaragataṃ parirabhya kānta- mānandamūrtimajahādatidīrghatāpam

सैवं कैवल्यनाथं तं प्राप्य दुष्प्रापमीश्वरम् ।अङ्गरागार्पणेनाहो दुर्भगेदमयाचत॥ 8 ॥

saivaṃ kaivalyanāthaṃ taṃ prāpya duṣprāpamīśvaram | aṅgarāgārpaṇenāho durbhagedamayācata

आहोष्यतामिह प्रेष्ठ दिनानि कतिचिन्मया ।रमस्व नोत्सहे त्यक्तुं सङ्गं तेऽम्बुरुहेक्षण॥ 9 ॥

āhoṣyatāmiha preṣṭha dināni katicinmayā | ramasva notsahe tyaktuṃ saṅgaṃ te'mburuhekṣaṇa

तस्यै कामवरं दत्त्वा मानयित्वा च मानदः ।सहोद्धवेन सर्वेशः स्वधामागमदर्चितम्॥ 10 ॥

tasyai kāmavaraṃ dattvā mānayitvā ca mānadaḥ | sahoddhavena sarveśaḥ svadhāmāgamadarcitam

दुरारार्ध्यं समाराध्य विष्णुं सर्वेश्वरेश्वरम् ।यो वृणीते मनोग्राह्यमसत्त्वात्कुमनीष्यसौ॥ 11 ॥

durārārdhyaṃ samārādhya viṣṇuṃ sarveśvareśvaram | yo vṛṇīte manogrāhyamasattvātkumanīṣyasau

अक्रूरभवनं कृष्णः सहरामोद्धवः प्रभुः ।किञ्चिच्चिकीर्षयन् प्रागादक्रूरप्रियकाम्यया॥ 12 ॥

akrūrabhavanaṃ kṛṣṇaḥ saharāmoddhavaḥ prabhuḥ | kiñciccikīrṣayan prāgādakrūrapriyakāmyayā

स तान् नरवरश्रेष्ठानाराद्वीक्ष्य स्वबान्धवान् ।प्रत्युत्थाय प्रमुदितः परिष्वज्याभ्यनन्दत॥ 13 ॥

sa tān naravaraśreṣṭhānārādvīkṣya svabāndhavān | pratyutthāya pramuditaḥ pariṣvajyābhyanandata

ननाम कृष्णं रामं च स तैरप्यभिवादितः ।पूजयामास विधिवत्कृतासनपरिग्रहान्॥ 14 ॥

nanāma kṛṣṇaṃ rāmaṃ ca sa tairapyabhivāditaḥ | pūjayāmāsa vidhivatkṛtāsanaparigrahān

पादावनेजनीरापो धारयन् शिरसा नृप ।अर्हणेनाम्बरैर्दिव्यैर्गन्धस्रग्भूषणोत्तमैः॥ 15 ॥

pādāvanejanīrāpo dhārayan śirasā nṛpa | arhaṇenāmbarairdivyairgandhasragbhūṣaṇottamaiḥ

अर्चित्वा शिरसाऽऽनम्य पादावङ्कगतौ मृजन् ।प्रश्रयावनतोऽक्रूरः कृष्णरामावभाषत॥ 16 ॥

arcitvā śirasā''namya pādāvaṅkagatau mṛjan | praśrayāvanato'krūraḥ kṛṣṇarāmāvabhāṣata

दिष्ट्या पापो हतः कंसः सानुगो वामिदं कुलम् ।भवद्भ्यामुद्धृतं कृच्छ्राद्दुरन्ताच्च समेधितम्॥ 17 ॥

diṣṭyā pāpo hataḥ kaṃsaḥ sānugo vāmidaṃ kulam | bhavadbhyāmuddhṛtaṃ kṛcchrāddurantācca samedhitam

युवां प्रधानपुरुषौ जगद्धेतू जगन्मयौ ।भवद्भ्यां न विना किञ्चित्परमस्ति न चापरम्॥ 18 ॥

yuvāṃ pradhānapuruṣau jagaddhetū jaganmayau | bhavadbhyāṃ na vinā kiñcitparamasti na cāparam

आत्मसृष्टमिदं विश्वमन्वाविश्य स्वशक्तिभिः ।ईयते बहुधा ब्रह्मन् श्रुतप्रत्यक्षगोचरम्॥ 19 ॥

ātmasṛṣṭamidaṃ viśvamanvāviśya svaśaktibhiḥ | īyate bahudhā brahman śrutapratyakṣagocaram

यथा हि भूतेषु चराचरेषु मह्यादयो योनिषु भान्ति नाना ।एवं भवान् केवल आत्मयोनि- ष्वात्माऽऽत्मतन्त्रो बहुधा विभाति॥ 20 ॥

yathā hi bhūteṣu carācareṣu mahyādayo yoniṣu bhānti nānā | evaṃ bhavān kevala ātmayoni- ṣvātmā''tmatantro bahudhā vibhāti

सृजस्यथो लुम्पसि पासि विश्वं रजस्तमःसत्त्वगुणैः स्वशक्तिभिः ।न बध्यसे तद्गुणकर्मभिर्वा ज्ञानात्मनस्ते क्व च बन्धहेतुः॥ 21 ॥

sṛjasyatho lumpasi pāsi viśvaṃ rajastamaḥsattvaguṇaiḥ svaśaktibhiḥ | na badhyase tadguṇakarmabhirvā jñānātmanaste kva ca bandhahetuḥ

देहाद्युपाधेरनिरूपितत्वा- द्भवो न साक्षान्न भिदाऽऽत्मनः स्यात् ।अतो न बन्धस्तव नैव मोक्षः स्यातां निकामस्त्वयि नोऽविवेकः॥ 22 ॥

dehādyupādheranirūpitatvā- dbhavo na sākṣānna bhidā''tmanaḥ syāt | ato na bandhastava naiva mokṣaḥ syātāṃ nikāmastvayi no'vivekaḥ

त्वयोदितोऽयं जगतो हिताय यदा यदा वेदपथः पुराणः ।बाध्येत पाखण्डपथैरसद्भि- स्तदा भवान् सत्त्वगुणं बिभर्ति॥ 23 ॥

tvayodito'yaṃ jagato hitāya yadā yadā vedapathaḥ purāṇaḥ | bādhyeta pākhaṇḍapathairasadbhi- stadā bhavān sattvaguṇaṃ bibharti

स त्वं प्रभोऽद्य वसुदेवगृहेऽवतीर्णः स्वांशेन भारमपनेतुमिहासि भूमेः ।अक्षौहिणीशतवधेन सुरेतरांश- राज्ञाममुष्य च कुलस्य यशो वितन्वन्॥ 24 ॥

sa tvaṃ prabho'dya vasudevagṛhe'vatīrṇaḥ svāṃśena bhāramapanetumihāsi bhūmeḥ | akṣauhiṇīśatavadhena suretarāṃśa- rājñāmamuṣya ca kulasya yaśo vitanvan

अद्येश नो वसतयः खलु भूरिभागा यः सर्वदेवपितृभूतनृदेवमूर्तिः ।यत्पादशौचसलिलं त्रिजगत्पुनाति स त्वं जगद्गुरुरधोक्षज याः प्रविष्टः॥ 25 ॥

adyeśa no vasatayaḥ khalu bhūribhāgā yaḥ sarvadevapitṛbhūtanṛdevamūrtiḥ | yatpādaśaucasalilaṃ trijagatpunāti sa tvaṃ jagadgururadhokṣaja yāḥ praviṣṭaḥ

कः पण्डितस्त्वदपरं शरणं समीयात् भक्तप्रियादृतगिरः सुहृदः कृतज्ञात् ।सर्वान् ददाति सुहृदो भजतोऽभिकामा- नात्मानमप्युपचयापचयौ न यस्य॥ 26 ॥

kaḥ paṇḍitastvadaparaṃ śaraṇaṃ samīyāt bhaktapriyādṛtagiraḥ suhṛdaḥ kṛtajñāt | sarvān dadāti suhṛdo bhajato'bhikāmā- nātmānamapyupacayāpacayau na yasya

दिष्ट्या जनार्दन भवानिह नः प्रतीतो योगेश्वरैरपि दुरापगतिः सुरेशैः ।छिन्ध्याशु नः सुतकलत्रधनाप्तगेह- देहादिमोहरशनां भवदीयमायाम्॥ 27 ॥

diṣṭyā janārdana bhavāniha naḥ pratīto yogeśvarairapi durāpagatiḥ sureśaiḥ | chindhyāśu naḥ sutakalatradhanāptageha- dehādimoharaśanāṃ bhavadīyamāyām

इत्यर्चितः संस्तुतश्च भक्तेन भगवान् हरिः ।अक्रूरं सस्मितं प्राह गीर्भिः सम्मोहयन्निव॥ 28 ॥

ityarcitaḥ saṃstutaśca bhaktena bhagavān hariḥ | akrūraṃ sasmitaṃ prāha gīrbhiḥ sammohayanniva

त्वं नो गुरुः पितृव्यश्च श्लाघ्यो बन्धुश्च नित्यदा ।वयं तु रक्ष्याः पोष्याश्च अनुकम्प्याः प्रजा हि वः॥ 29 ॥

tvaṃ no guruḥ pitṛvyaśca ślāghyo bandhuśca nityadā | vayaṃ tu rakṣyāḥ poṣyāśca anukampyāḥ prajā hi vaḥ

भवद्विधा महाभागा निषेव्या अर्हसत्तमाः ।श्रेयस्कामैर्नृभिर्नित्यं देवाः स्वार्था न साधवः॥ 30 ॥

bhavadvidhā mahābhāgā niṣevyā arhasattamāḥ | śreyaskāmairnṛbhirnityaṃ devāḥ svārthā na sādhavaḥ

न ह्यम्मयानि तीर्थानि न देवा मृच्छिलामयाः ।ते पुनन्त्युरुकालेन दर्शनादेव साधवः॥ 31 ॥

na hyammayāni tīrthāni na devā mṛcchilāmayāḥ | te punantyurukālena darśanādeva sādhavaḥ

स भवान् सुहृदां वै नः श्रेयान् श्रेयश्चिकीर्षया ।जिज्ञासार्थं पाण्डवानां गच्छस्व त्वं गजाह्वयम्॥ 32 ॥

sa bhavān suhṛdāṃ vai naḥ śreyān śreyaścikīrṣayā | jijñāsārthaṃ pāṇḍavānāṃ gacchasva tvaṃ gajāhvayam

पितर्युपरते बालाः सह मात्रा सुदुःखिताः ।आनीताः स्वपुरं राज्ञा वसन्त इति शुश्रुम॥ 33 ॥

pitaryuparate bālāḥ saha mātrā suduḥkhitāḥ | ānītāḥ svapuraṃ rājñā vasanta iti śuśruma

तेषु राजाम्बिकापुत्रो भ्रातृपुत्रेषु दीनधीः ।समो न वर्तते नूनं दुष्पुत्रवशगोऽन्धदृक्॥ 34 ॥

teṣu rājāmbikāputro bhrātṛputreṣu dīnadhīḥ | samo na vartate nūnaṃ duṣputravaśago'ndhadṛk

गच्छ जानीहि तद्वृत्तमधुना साध्वसाधु वा ।विज्ञाय तद्विधास्यामो यथा शं सुहृदां भवेत्॥ 35 ॥

gaccha jānīhi tadvṛttamadhunā sādhvasādhu vā | vijñāya tadvidhāsyāmo yathā śaṃ suhṛdāṃ bhavet

इत्यक्रूरं समादिश्य भगवान् हरिरीश्वरः ।सङ्कर्षणोद्धवाभ्यां वै ततः स्वभवनं ययौ॥ 36 ॥

ityakrūraṃ samādiśya bhagavān harirīśvaraḥ | saṅkarṣaṇoddhavābhyāṃ vai tataḥ svabhavanaṃ yayau

दशमस्कन्धे पूर्वार्धे अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः॥ 48 ॥

daśamaskandhe pūrvārdhe aṣṭacatvāriṃśo'dhyāyaḥ