Skandha 10, Adhyāya 61

एकैकशस्ताः कृष्णस्य पुत्रान् दश दशाबलाः ।अजीजनन्ननवमान् पितुः सर्वात्मसम्पदा॥ 1 ॥

ekaikaśastāḥ kṛṣṇasya putrān daśa daśābalāḥ | ajījanannanavamān pituḥ sarvātmasampadā

गृहादनपगं वीक्ष्य राजपुत्र्योऽच्युतं स्थितम् ।प्रेष्ठं न्यमंसत स्वं स्वं न तत्तत्त्वविदः स्त्रियः॥ 2 ॥

gṛhādanapagaṃ vīkṣya rājaputryo'cyutaṃ sthitam | preṣṭhaṃ nyamaṃsata svaṃ svaṃ na tattattvavidaḥ striyaḥ

चार्वब्जकोशवदनायतबाहुनेत्र- सप्रेमहासरसवीक्षितवल्गुजल्पैः ।सम्मोहिता भगवतो न मनो विजेतुं स्वैर्विभ्रमैः समशकन् वनिता विभूम्नः॥ 3 ॥

cārvabjakośavadanāyatabāhunetra- sapremahāsarasavīkṣitavalgujalpaiḥ | sammohitā bhagavato na mano vijetuṃ svairvibhramaiḥ samaśakan vanitā vibhūmnaḥ

स्मायावलोकलवदर्शितभावहारि- भ्रूमण्डलप्रहितसौरतमन्त्रशौण्डैः ।पत्न्यस्तु षोडशसहस्रमनङ्गबाणैः यस्येन्द्रियं विमथितुं करणैर्न शेकुः॥ 4 ॥

smāyāvalokalavadarśitabhāvahāri- bhrūmaṇḍalaprahitasauratamantraśauṇḍaiḥ | patnyastu ṣoḍaśasahasramanaṅgabāṇaiḥ yasyendriyaṃ vimathituṃ karaṇairna śekuḥ

इत्थं रमापतिमवाप्य पतिं स्त्रियस्ता ब्रह्मादयोऽपि न विदुः पदवीं यदीयाम् ।भेजुर्मुदाविरतमेधितयानुराग- हासावलोकनवसङ्गमलालसाद्यम्॥ 5 ॥

itthaṃ ramāpatimavāpya patiṃ striyastā brahmādayo'pi na viduḥ padavīṃ yadīyām | bhejurmudāviratamedhitayānurāga- hāsāvalokanavasaṅgamalālasādyam

प्रत्युद्गमासनवरार्हणपादशौच- ताम्बूलविश्रमणवीजनगन्धमाल्यैः ।केशप्रसारशयनस्नपनोपहार्यैः दासीशता अपि विभोर्विदधुः स्म दास्यम्॥ 6 ॥

pratyudgamāsanavarārhaṇapādaśauca- tāmbūlaviśramaṇavījanagandhamālyaiḥ | keśaprasāraśayanasnapanopahāryaiḥ dāsīśatā api vibhorvidadhuḥ sma dāsyam

तासां या दश पुत्राणां कृष्णस्त्रीणां पुरोदिताः ।अष्टौ महिष्यस्तत्पुत्रान् प्रद्युम्नादीन् गृणामि ते॥ 7 ॥

tāsāṃ yā daśa putrāṇāṃ kṛṣṇastrīṇāṃ puroditāḥ | aṣṭau mahiṣyastatputrān pradyumnādīn gṛṇāmi te

चारुदेष्णः सुदेष्णश्च चारुदेहश्च वीर्यवान् ।सुचारुश्चारुगुप्तश्च भद्रचारुस्तथापरः॥ 8 ॥

cārudeṣṇaḥ sudeṣṇaśca cārudehaśca vīryavān | sucāruścāruguptaśca bhadracārustathāparaḥ

चारुचन्द्रो विचारुश्च चारुश्च दशमो हरेः ।प्रद्युम्नप्रमुखा जाता रुक्मिण्यां नावमाः पितुः॥ 9 ॥

cārucandro vicāruśca cāruśca daśamo hareḥ | pradyumnapramukhā jātā rukmiṇyāṃ nāvamāḥ pituḥ

भानुः सुभानुः स्वर्भानुः प्रभानुर्भानुमांस्तथा ।चन्द्रभानुर्बृहद्भानुरतिभानुस्तथाष्टमः॥ 10 ॥

bhānuḥ subhānuḥ svarbhānuḥ prabhānurbhānumāṃstathā | candrabhānurbṛhadbhānuratibhānustathāṣṭamaḥ

श्रीभानुः प्रतिभानुश्च सत्यभामात्मजा दश ।साम्बः सुमित्रः पुरुजिच्छतजिच्च सहस्रजित्॥ 11 ॥

śrībhānuḥ pratibhānuśca satyabhāmātmajā daśa | sāmbaḥ sumitraḥ purujicchatajicca sahasrajit

विजयश्चित्रकेतुश्च वसुमान् द्रविडः क्रतुः ।जाम्बवत्याः सुता ह्येते साम्बाद्याः पितृसम्मताः॥ 12 ॥

vijayaścitraketuśca vasumān draviḍaḥ kratuḥ | jāmbavatyāḥ sutā hyete sāmbādyāḥ pitṛsammatāḥ

वीरश्चन्द्रोऽश्वसेनश्च चित्रगुर्वेगवान् वृषः ।आमः शङ्कुर्वसुः श्रीमान् कुन्तिर्नाग्नजितेः सुताः॥ 13 ॥

vīraścandro'śvasenaśca citragurvegavān vṛṣaḥ | āmaḥ śaṅkurvasuḥ śrīmān kuntirnāgnajiteḥ sutāḥ

श्रुतः कविर्वृषो वीरः सुबाहुर्भद्र एकलः ।शान्तिर्दर्शः पूर्णमासः कालिन्द्याः सोमकोऽवरः॥ 14 ॥

śrutaḥ kavirvṛṣo vīraḥ subāhurbhadra ekalaḥ | śāntirdarśaḥ pūrṇamāsaḥ kālindyāḥ somako'varaḥ

प्रघोषो गात्रवान् सिंहो बलः प्रबल ऊर्ध्वगः ।माद्र्याः पुत्रा महाशक्तिः सह ओजोऽपराजितः॥ 15 ॥

praghoṣo gātravān siṃho balaḥ prabala ūrdhvagaḥ | mādryāḥ putrā mahāśaktiḥ saha ojo'parājitaḥ

वृको हर्षोऽनिलो गृध्रो वर्धनोऽन्नाद एव च ।महाशः पावनो वह्निर्मित्रविन्दात्मजाः क्षुधिः॥ 16 ॥

vṛko harṣo'nilo gṛdhro vardhano'nnāda eva ca | mahāśaḥ pāvano vahnirmitravindātmajāḥ kṣudhiḥ

सङ्ग्रामजिद्बृहत्सेनः शूरः प्रहरणोऽरिजित् ।जयः सुभद्रो भद्राया वाम आयुश्च सत्यकः॥ 17 ॥

saṅgrāmajidbṛhatsenaḥ śūraḥ praharaṇo'rijit | jayaḥ subhadro bhadrāyā vāma āyuśca satyakaḥ

दीप्तिमांस्ताम्रतप्ताद्या रोहिण्यास्तनया हरेः ।प्रद्युम्नाच्चानिरुद्धोऽभूद्रुक्मवत्यां महाबलः॥ 18 ॥

dīptimāṃstāmrataptādyā rohiṇyāstanayā hareḥ | pradyumnāccāniruddho'bhūdrukmavatyāṃ mahābalaḥ

पुत्र्यां तु रुक्मिणो राजन् नाम्ना भोजकटे पुरे ।एतेषां पुत्रपौत्राश्च बभूवुः कोटिशो नृप ।मातरः कृष्णजातानां सहस्राणि च षोडश॥ 19 ॥

putryāṃ tu rukmiṇo rājan nāmnā bhojakaṭe pure | eteṣāṃ putrapautrāśca babhūvuḥ koṭiśo nṛpa | mātaraḥ kṛṣṇajātānāṃ sahasrāṇi ca ṣoḍaśa

राजोवाच ।कथं रुक्म्यरिपुत्राय प्रादाद्दुहितरं युधि ।कृष्णेन परिभूतस्तं हन्तुं रन्ध्रं प्रतीक्षते ।एतदाख्याहि मे विद्वन् द्विषोर्वैवाहिकं मिथः॥ 20 ॥

rājovāca | kathaṃ rukmyariputrāya prādādduhitaraṃ yudhi | kṛṣṇena paribhūtastaṃ hantuṃ randhraṃ pratīkṣate | etadākhyāhi me vidvan dviṣorvaivāhikaṃ mithaḥ

अनागतमतीतं च वर्तमानमतीन्द्रियम् ।विप्रकृष्टं व्यवहितं सम्यक् पश्यन्ति योगिनः॥ 21 ॥

anāgatamatītaṃ ca vartamānamatīndriyam | viprakṛṣṭaṃ vyavahitaṃ samyak paśyanti yoginaḥ

वृतः स्वयंवरे साक्षादनङ्गोऽङ्गयुतस्तया ।राज्ञः समेतान् निर्जित्य जहारैकरथो युधि॥ 22 ॥

vṛtaḥ svayaṃvare sākṣādanaṅgo'ṅgayutastayā | rājñaḥ sametān nirjitya jahāraikaratho yudhi

यद्यप्यनुस्मरन् वैरं रुक्मी कृष्णावमानितः ।व्यतरद्भागिनेयाय सुतां कुर्वन् स्वसुः प्रियम्॥ 23 ॥

yadyapyanusmaran vairaṃ rukmī kṛṣṇāvamānitaḥ | vyataradbhāgineyāya sutāṃ kurvan svasuḥ priyam

रुक्मिण्यास्तनयां राजन् कृतवर्मसुतो बली ।उपयेमे विशालाक्षीं कन्यां चारुमतीं किल॥ 24 ॥

rukmiṇyāstanayāṃ rājan kṛtavarmasuto balī | upayeme viśālākṣīṃ kanyāṃ cārumatīṃ kila

दौहित्रायानिरुद्धाय पौत्रीं रुक्म्यददाद्धरेः ।रोचनां बद्धवैरोऽपि स्वसुः प्रियचिकीर्षया ।जानन्नधर्मं तद्यौनं स्नेहपाशानुबन्धनः॥ 25 ॥

dauhitrāyāniruddhāya pautrīṃ rukmyadadāddhareḥ | rocanāṃ baddhavairo'pi svasuḥ priyacikīrṣayā | jānannadharmaṃ tadyaunaṃ snehapāśānubandhanaḥ

तस्मिन्नभ्युदये राजन् रुक्मिणी रामकेशवौ ।पुरं भोजकटं जग्मुः साम्बप्रद्युम्नकादयः॥ 26 ॥

tasminnabhyudaye rājan rukmiṇī rāmakeśavau | puraṃ bhojakaṭaṃ jagmuḥ sāmbapradyumnakādayaḥ

तस्मिन् निवृत्त उद्वाहे कालिङ्गप्रमुखा नृपाः ।दृप्तास्ते रुक्मिणं प्रोचुर्बलमक्षैर्विनिर्जय॥ 27 ॥

tasmin nivṛtta udvāhe kāliṅgapramukhā nṛpāḥ | dṛptāste rukmiṇaṃ procurbalamakṣairvinirjaya

अनक्षज्ञो ह्ययं राजन्नपि तद्व्यसनं महत् ।इत्युक्तो बलमाहूय तेनाक्षैर्रुक्म्यदीव्यत॥ 28 ॥

anakṣajño hyayaṃ rājannapi tadvyasanaṃ mahat | ityukto balamāhūya tenākṣairrukmyadīvyata

शतं सहस्रमयुतं रामस्तत्राददे पणम् ।तं तु रुक्म्यजयत्तत्र कालिङ्गः प्राहसद्बलम् ।दन्तान् सन्दर्शयन्नुच्चैर्नामृष्यत्तद्धलायुधः॥ 29 ॥

śataṃ sahasramayutaṃ rāmastatrādade paṇam | taṃ tu rukmyajayattatra kāliṅgaḥ prāhasadbalam | dantān sandarśayannuccairnāmṛṣyattaddhalāyudhaḥ

ततो लक्षं रुक्म्यगृह्णाद् ग्लहं तत्राजयद्बलः ।जितवानहमित्याह रुक्मी कैतवमाश्रितः॥ 30 ॥

tato lakṣaṃ rukmyagṛhṇād glahaṃ tatrājayadbalaḥ | jitavānahamityāha rukmī kaitavamāśritaḥ

मन्युना क्षुभितः श्रीमान् समुद्र इव पर्वणि ।जात्यारुणाक्षोऽतिरुषा न्यर्बुदं ग्लहमाददे॥ 31 ॥

manyunā kṣubhitaḥ śrīmān samudra iva parvaṇi | jātyāruṇākṣo'tiruṣā nyarbudaṃ glahamādade

तं चापि जितवान् रामो धर्मेणच्छलमाश्रितः ।रुक्मी जितं मयात्रेमे वदन्तु प्राश्निका इति॥ 32 ॥

taṃ cāpi jitavān rāmo dharmeṇacchalamāśritaḥ | rukmī jitaṃ mayātreme vadantu prāśnikā iti

तदाब्रवीन्नभोवाणी बलेनैव जितो ग्लहः ।धर्मतो वचनेनैव रुक्मी वदति वै मृषा॥ 33 ॥

tadābravīnnabhovāṇī balenaiva jito glahaḥ | dharmato vacanenaiva rukmī vadati vai mṛṣā

तामनादृत्य वैदर्भो दुष्टराजन्यचोदितः ।सङ्कर्षणं परिहसन् बभाषे कालचोदितः॥ 34 ॥

tāmanādṛtya vaidarbho duṣṭarājanyacoditaḥ | saṅkarṣaṇaṃ parihasan babhāṣe kālacoditaḥ

नैवाक्षकोविदा यूयं गोपाला वनगोचराः ।अक्षैर्दीव्यन्ति राजानो बाणैश्च न भवादृशाः॥ 35 ॥

naivākṣakovidā yūyaṃ gopālā vanagocarāḥ | akṣairdīvyanti rājāno bāṇaiśca na bhavādṛśāḥ

रुक्मिणैवमधिक्षिप्तो राजभिश्चोपहासितः ।क्रुद्धः परिघमुद्यम्य जघ्ने तं नृम्णसंसदि॥ 36 ॥

rukmiṇaivamadhikṣipto rājabhiścopahāsitaḥ | kruddhaḥ parighamudyamya jaghne taṃ nṛmṇasaṃsadi

कलिङ्गराजं तरसा गृहीत्वा दशमे पदे ।दन्तानपातयत्क्रुद्धो योऽहसद्विवृतैर्द्विजैः॥ 37 ॥

kaliṅgarājaṃ tarasā gṛhītvā daśame pade | dantānapātayatkruddho yo'hasadvivṛtairdvijaiḥ

अन्ये निर्भिन्नबाहूरुशिरसो रुधिरोक्षिताः ।राजानो दुद्रवर्भीता बलेन परिघार्दिताः॥ 38 ॥

anye nirbhinnabāhūruśiraso rudhirokṣitāḥ | rājāno dudravarbhītā balena parighārditāḥ

निहते रुक्मिणि श्याले नाब्रवीत्साध्वसाधु वा ।रुक्मिणीबलयो राजन् स्नेहभङ्गभयाद्धरिः॥ 39 ॥

nihate rukmiṇi śyāle nābravītsādhvasādhu vā | rukmiṇībalayo rājan snehabhaṅgabhayāddhariḥ

ततोऽनिरुद्धं सह सूर्यया वरं रथं समारोप्य ययुः कुशस्थलीम् ।रामादयो भोजकटाद्दशार्हाः सिद्धाखिलार्था मधुसूदनाश्रयाः॥ 40 ॥

tato'niruddhaṃ saha sūryayā varaṃ rathaṃ samāropya yayuḥ kuśasthalīm | rāmādayo bhojakaṭāddaśārhāḥ siddhākhilārthā madhusūdanāśrayāḥ

संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे अनिरुद्ध- विवाहे रुक्मिवधो नामैकषष्टितमोऽध्यायः॥ 61 ॥

saṃhitāyāṃ daśamaskandhe uttarārdhe aniruddha- vivāhe rukmivadho nāmaikaṣaṣṭitamo'dhyāyaḥ