Skandha 10, Adhyāya 72

एकदा तु सभामध्य आस्थितो मुनिभिर्वृतः ।ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैर्भ्रातृभिश्च युधिष्ठिरः॥ 1 ॥

ekadā tu sabhāmadhya āsthito munibhirvṛtaḥ | brāhmaṇaiḥ kṣatriyairvaiśyairbhrātṛbhiśca yudhiṣṭhiraḥ

आचार्यैः कुलवृद्धैश्च ज्ञातिसम्बन्धिबान्धवैः ।शृण्वतामेव चैतेषामाभाष्येदमुवाच ह॥ 2 ॥

ācāryaiḥ kulavṛddhaiśca jñātisambandhibāndhavaiḥ | śṛṇvatāmeva caiteṣāmābhāṣyedamuvāca ha

क्रतुराजेन गोविन्द राजसूयेन पावनीः ।यक्ष्ये विभूतीर्भवतस्तत्सम्पादय नः प्रभो॥ 3 ॥

kraturājena govinda rājasūyena pāvanīḥ | yakṣye vibhūtīrbhavatastatsampādaya naḥ prabho

त्वत्पादुके अविरतं परि ये चरन्ति ध्यायन्त्यभद्रनशने शुचयो गृणन्ति ।विन्दन्ति ते कमलनाभ भवापवर्ग- माशासते यदि त आशिष ईश नान्ये॥ 4 ॥

tvatpāduke avirataṃ pari ye caranti dhyāyantyabhadranaśane śucayo gṛṇanti | vindanti te kamalanābha bhavāpavarga- māśāsate yadi ta āśiṣa īśa nānye

तद्देवदेव भवतश्चरणारविन्द- सेवानुभावमिह पश्यतु लोक एषः ।ये त्वां भजन्ति न भजन्त्युत वोभयेषां निष्ठां प्रदर्शय विभो कुरुसृञ्जयानाम्॥ 5 ॥

taddevadeva bhavataścaraṇāravinda- sevānubhāvamiha paśyatu loka eṣaḥ | ye tvāṃ bhajanti na bhajantyuta vobhayeṣāṃ niṣṭhāṃ pradarśaya vibho kurusṛñjayānām

न ब्रह्मणः स्वपरभेदमतिस्तव स्यात् सर्वात्मनः समदृशः स्वसुखानुभूतेः ।संसेवतां सुरतरोरिव ते प्रसादः सेवानुरूपमुदयो न विपर्ययोऽत्र॥ 6 ॥

na brahmaṇaḥ svaparabhedamatistava syāt sarvātmanaḥ samadṛśaḥ svasukhānubhūteḥ | saṃsevatāṃ surataroriva te prasādaḥ sevānurūpamudayo na viparyayo'tra

सम्यग्व्यवसितं राजन् भवता शत्रुकर्शन ।कल्याणी येन ते कीर्तिर्लोकाननुभविष्यति॥ 7 ॥

samyagvyavasitaṃ rājan bhavatā śatrukarśana | kalyāṇī yena te kīrtirlokānanubhaviṣyati

ऋषीणां पितृदेवानां सुहृदामपि नः प्रभो ।सर्वेषामपि भूतानामीप्सितः क्रतुराडयम्॥ 8 ॥

ṛṣīṇāṃ pitṛdevānāṃ suhṛdāmapi naḥ prabho | sarveṣāmapi bhūtānāmīpsitaḥ kraturāḍayam

विजित्य नृपतीन् सर्वान् कृत्वा च जगतीं वशे ।सम्भृत्य सर्वसम्भारानाहरस्व महाक्रतुम्॥ 9 ॥

vijitya nṛpatīn sarvān kṛtvā ca jagatīṃ vaśe | sambhṛtya sarvasambhārānāharasva mahākratum

एते ते भ्रातरो राजंल्लोकपालांशसम्भवाः ।जितोऽस्म्यात्मवता तेऽहं दुर्जयो योऽकृतात्मभिः॥ 10 ॥

ete te bhrātaro rājaṃllokapālāṃśasambhavāḥ | jito'smyātmavatā te'haṃ durjayo yo'kṛtātmabhiḥ

न कश्चिन्मत्परं लोके तेजसा यशसा श्रिया ।विभूतिभिर्वाभिभवेद्देवोऽपि किमु पार्थिवः॥ 11 ॥

na kaścinmatparaṃ loke tejasā yaśasā śriyā | vibhūtibhirvābhibhaveddevo'pi kimu pārthivaḥ

निशम्य भगवद्गीतं प्रीतः फुल्लमुखाम्बुजः ।भ्रातॄन् दिग्विजयेऽयुङ्क्त विष्णुतेजोपबृंहितान्॥ 12 ॥

niśamya bhagavadgītaṃ prītaḥ phullamukhāmbujaḥ | bhrātṝn digvijaye'yuṅkta viṣṇutejopabṛṃhitān

सहदेवं दक्षिणस्यामादिशत्सह सृञ्जयैः ।दिशि प्रतीच्यां नकुलमुदीच्यां सव्यसाचिनम् ।प्राच्यां वृकोदरं मत्स्यैः केकयैः सह मद्रकैः॥ 13 ॥

sahadevaṃ dakṣiṇasyāmādiśatsaha sṛñjayaiḥ | diśi pratīcyāṃ nakulamudīcyāṃ savyasācinam | prācyāṃ vṛkodaraṃ matsyaiḥ kekayaiḥ saha madrakaiḥ

ते विजित्य नृपान् वीरा आजह्रुर्दिग्भ्य ओजसा ।अजातशत्रवे भूरि द्रविणं नृप यक्ष्यते॥ 14 ॥

te vijitya nṛpān vīrā ājahrurdigbhya ojasā | ajātaśatrave bhūri draviṇaṃ nṛpa yakṣyate

श्रुत्वाजितं जरासन्धं नृपतेर्ध्यायतो हरिः ।आहोपायं तमेवाद्य उद्धवो यमुवाच ह॥ 15 ॥

śrutvājitaṃ jarāsandhaṃ nṛpaterdhyāyato hariḥ | āhopāyaṃ tamevādya uddhavo yamuvāca ha

भीमसेनोऽर्जुनः कृष्णो ब्रह्मलिङ्गधरास्त्रयः ।जग्मुर्गिरिव्रजं तात बृहद्रथसुतो यतः॥ 16 ॥

bhīmaseno'rjunaḥ kṛṣṇo brahmaliṅgadharāstrayaḥ | jagmurgirivrajaṃ tāta bṛhadrathasuto yataḥ

ते गत्वाऽऽतिथ्यवेलायां गृहेषु गृहमेधिनम् ।ब्रह्मण्यं समयाचेरन् राजन्या ब्रह्मलिङ्गिनः॥ 17 ॥

te gatvā''tithyavelāyāṃ gṛheṣu gṛhamedhinam | brahmaṇyaṃ samayāceran rājanyā brahmaliṅginaḥ

राजन् विद्ध्यतिथीन् प्राप्तानर्थिनो दूरमागतान् ।तन्नः प्रयच्छ भद्रं ते यद्वयं कामयामहे॥ 18 ॥

rājan viddhyatithīn prāptānarthino dūramāgatān | tannaḥ prayaccha bhadraṃ te yadvayaṃ kāmayāmahe

किं दुर्मर्षं तितिक्षूणां किमकार्यमसाधुभिः ।किं न देयं वदान्यानां कः परः समदर्शिनाम्॥ 19 ॥

kiṃ durmarṣaṃ titikṣūṇāṃ kimakāryamasādhubhiḥ | kiṃ na deyaṃ vadānyānāṃ kaḥ paraḥ samadarśinām

योऽनित्येन शरीरेण सतां गेयं यशो ध्रुवम् ।नाचिनोति स्वयं कल्पः स वाच्यः शोच्य एव सः॥ 20 ॥

yo'nityena śarīreṇa satāṃ geyaṃ yaśo dhruvam | nācinoti svayaṃ kalpaḥ sa vācyaḥ śocya eva saḥ

हरिश्चन्द्रो रन्तिदेव उञ्छवृत्तिः शिबिर्बलिः ।व्याधः कपोतो बहवो ह्यध्रुवेण ध्रुवं गताः॥ 21 ॥

hariścandro rantideva uñchavṛttiḥ śibirbaliḥ | vyādhaḥ kapoto bahavo hyadhruveṇa dhruvaṃ gatāḥ

स्वरैराकृतिभिस्तांस्तु प्रकोष्ठैर्ज्याहतैरपि ।राजन्यबन्धून् विज्ञाय दृष्टपूर्वानचिन्तयत्॥ 22 ॥

svarairākṛtibhistāṃstu prakoṣṭhairjyāhatairapi | rājanyabandhūn vijñāya dṛṣṭapūrvānacintayat

राजन्यबन्धवो ह्येते ब्रह्मलिङ्गानि बिभ्रति ।ददामि भिक्षितं तेभ्य आत्मानमपि दुस्त्यजम्॥ 23 ॥

rājanyabandhavo hyete brahmaliṅgāni bibhrati | dadāmi bhikṣitaṃ tebhya ātmānamapi dustyajam

बलेर्नु श्रूयते कीर्तिर्वितता दिक्ष्वकल्मषा ।ऐश्वर्याद्भ्रंशितस्यापि विप्रव्याजेन विष्णुना॥ 24 ॥

balernu śrūyate kīrtirvitatā dikṣvakalmaṣā | aiśvaryādbhraṃśitasyāpi vipravyājena viṣṇunā

श्रियं जिहीर्षतेन्द्रस्य विष्णवे द्विजरूपिणे ।जानन्नपि महीं प्रादाद्वार्यमाणोऽपि दैत्यराट्॥ 25 ॥

śriyaṃ jihīrṣatendrasya viṣṇave dvijarūpiṇe | jānannapi mahīṃ prādādvāryamāṇo'pi daityarāṭ

जीवता ब्राह्मणार्थाय को न्वर्थः क्षत्रबन्धुना ।देहेन पतमानेन नेहता विपुलं यशः॥ 26 ॥

jīvatā brāhmaṇārthāya ko nvarthaḥ kṣatrabandhunā | dehena patamānena nehatā vipulaṃ yaśaḥ

इत्युदारमतिः प्राह कृष्णार्जुनवृकोदरान् ।हे विप्रा व्रियतां कामो ददाम्यात्मशिरोऽपि वः॥ 27 ॥

ityudāramatiḥ prāha kṛṣṇārjunavṛkodarān | he viprā vriyatāṃ kāmo dadāmyātmaśiro'pi vaḥ

युद्धं नो देहि राजेन्द्र द्वन्द्वशो यदि मन्यसे ।युद्धार्थिनो वयं प्राप्ता राजन्या नान्नकाङ्क्षिणः॥ 28 ॥

yuddhaṃ no dehi rājendra dvandvaśo yadi manyase | yuddhārthino vayaṃ prāptā rājanyā nānnakāṅkṣiṇaḥ

असौ वृकोदरः पार्थस्तस्य भ्रातार्जुनो ह्ययम् ।अनयोर्मातुलेयं मां कृष्णं जानीहि ते रिपुम्॥ 29 ॥

asau vṛkodaraḥ pārthastasya bhrātārjuno hyayam | anayormātuleyaṃ māṃ kṛṣṇaṃ jānīhi te ripum

एवमावेदितो राजा जहासोच्चैः स्म मागधः ।आह चामर्षितो मन्दा युद्धं तर्हि ददामि वः॥ 30 ॥

evamāvedito rājā jahāsoccaiḥ sma māgadhaḥ | āha cāmarṣito mandā yuddhaṃ tarhi dadāmi vaḥ

न त्वया भीरुणा योत्स्ये युधि विक्लवतेजसा ।मथुरां स्वपुरीं त्यक्त्वा समुद्रं शरणं गतः॥ 31 ॥

na tvayā bhīruṇā yotsye yudhi viklavatejasā | mathurāṃ svapurīṃ tyaktvā samudraṃ śaraṇaṃ gataḥ

अयं तु वयसातुल्यो नातिसत्त्वो न मे समः ।अर्जुनो न भवेद्योद्धा भीमस्तुल्यबलो मम॥ 32 ॥

ayaṃ tu vayasātulyo nātisattvo na me samaḥ | arjuno na bhavedyoddhā bhīmastulyabalo mama

इत्युक्त्वा भीमसेनाय प्रादाय महतीं गदाम् ।द्वितीयां स्वयमादाय निर्जगाम पुराद्बहिः॥ 33 ॥

ityuktvā bhīmasenāya prādāya mahatīṃ gadām | dvitīyāṃ svayamādāya nirjagāma purādbahiḥ

ततः समे खले वीरौ संयुक्तावितरेतरौ ।जघ्नतुर्वज्रकल्पाभ्यां गदाभ्यां रणदुर्मदौ॥ 34 ॥

tataḥ same khale vīrau saṃyuktāvitaretarau | jaghnaturvajrakalpābhyāṃ gadābhyāṃ raṇadurmadau

मण्डलानि विचित्राणि सव्यं दक्षिणमेव च ।चरतोः शुशुभे युद्धं नटयोरिव रङ्गिणोः॥ 35 ॥

maṇḍalāni vicitrāṇi savyaṃ dakṣiṇameva ca | caratoḥ śuśubhe yuddhaṃ naṭayoriva raṅgiṇoḥ

ततश्चटचटाशब्दो वज्रनिष्पेषसन्निभः ।गदयोः क्षिप्तयो राजन् दन्तयोरिव दन्तिनोः॥ 36 ॥

tataścaṭacaṭāśabdo vajraniṣpeṣasannibhaḥ | gadayoḥ kṣiptayo rājan dantayoriva dantinoḥ

ते वै गदे भुजजवेन निपात्यमाने अन्योन्यतोंऽसकटिपादकरोरुजत्रून् ।चूर्णीबभूवतुरुपेत्य यथार्कशाखे संयुध्यतोर्द्विरदयोरिव दीप्तमन्व्योः॥ 37 ॥

te vai gade bhujajavena nipātyamāne anyonyatoṃ'sakaṭipādakarorujatrūn | cūrṇībabhūvaturupetya yathārkaśākhe saṃyudhyatordviradayoriva dīptamanvyoḥ

इत्थं तयोः प्रहतयोर्गदयोर्नृवीरौ क्रुद्धौ स्वमुष्टिभिरयःस्परशैरपिंष्टाम् ।शब्दस्तयोः प्रहरतोरिभयोरिवासी- न्निर्घातवज्रपरुषस्तलताडनोत्थः॥ 38 ॥

itthaṃ tayoḥ prahatayorgadayornṛvīrau kruddhau svamuṣṭibhirayaḥsparaśairapiṃṣṭām | śabdastayoḥ praharatoribhayorivāsī- nnirghātavajraparuṣastalatāḍanotthaḥ

तयोरेवं प्रहरतोः समशिक्षाबलौजसोः ।निर्विशेषमभूद्युद्धमक्षीणजवयोर्नृप॥ 39 ॥

tayorevaṃ praharatoḥ samaśikṣābalaujasoḥ | nirviśeṣamabhūdyuddhamakṣīṇajavayornṛpa

एवं तयोर्महाराज युध्यतोः सप्तविंशतिः ।दिनानि निरगंस्तत्र सुहृद्वन्निशि तिष्ठतोः॥ 40 ॥

evaṃ tayormahārāja yudhyatoḥ saptaviṃśatiḥ | dināni niragaṃstatra suhṛdvanniśi tiṣṭhatoḥ

एकदा मातुलेयं वै प्राह राजन् वृकोदरः ।न शक्तोऽहं जरासन्धं निर्जेतुं युधि माधव॥ 41 ॥

ekadā mātuleyaṃ vai prāha rājan vṛkodaraḥ | na śakto'haṃ jarāsandhaṃ nirjetuṃ yudhi mādhava

शत्रोर्जन्ममृती विद्वाञ्जीवितं च जराकृतम् ।पार्थमाप्याययन् स्वेन तेजसाचिन्तयद्धरिः॥ 42 ॥

śatrorjanmamṛtī vidvāñjīvitaṃ ca jarākṛtam | pārthamāpyāyayan svena tejasācintayaddhariḥ

सञ्चिन्त्यारिवधोपायं भीमस्यामोघदर्शनः ।दर्शयामास विटपं पाटयन्निव संज्ञया॥ 43 ॥

sañcintyārivadhopāyaṃ bhīmasyāmoghadarśanaḥ | darśayāmāsa viṭapaṃ pāṭayanniva saṃjñayā

तद्विज्ञाय महासत्त्वो भीमः प्रहरतां वरः ।गृहीत्वा पादयोः शत्रुं पातयामास भूतले॥ 44 ॥

tadvijñāya mahāsattvo bhīmaḥ praharatāṃ varaḥ | gṛhītvā pādayoḥ śatruṃ pātayāmāsa bhūtale

एकं पादं पदाऽऽक्रम्य दोर्भ्यामन्यं प्रगृह्य सः ।गुदतः पाटयामास शाखमिव महागजः॥ 45 ॥

ekaṃ pādaṃ padā''kramya dorbhyāmanyaṃ pragṛhya saḥ | gudataḥ pāṭayāmāsa śākhamiva mahāgajaḥ

एकपादोरुवृषणकटिपृष्ठस्तनांसके ।एकबाह्वक्षिभ्रूकर्णे शकले ददृशुः प्रजाः॥ 46 ॥

ekapādoruvṛṣaṇakaṭipṛṣṭhastanāṃsake | ekabāhvakṣibhrūkarṇe śakale dadṛśuḥ prajāḥ

हाहाकारो महानासीन्निहते मगधेश्वरे ।पूजयामासतुर्भीमं परिरभ्य जयाच्युतौ॥ 47 ॥

hāhākāro mahānāsīnnihate magadheśvare | pūjayāmāsaturbhīmaṃ parirabhya jayācyutau

सहदेवं तत्तनयं भगवान् भूतभावनः ।अभ्यषिञ्चदमेयात्मा मगधानां पतिं प्रभुः ।मोचयामास राजन्यान् संरुद्धा मागधेन ये॥ 48 ॥

sahadevaṃ tattanayaṃ bhagavān bhūtabhāvanaḥ | abhyaṣiñcadameyātmā magadhānāṃ patiṃ prabhuḥ | mocayāmāsa rājanyān saṃruddhā māgadhena ye

संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे जरासन्धवधो नाम द्विसप्ततितमोऽध्यायः॥ 72 ॥

saṃhitāyāṃ daśamaskandhe uttarārdhe jarāsandhavadho nāma dvisaptatitamo'dhyāyaḥ