Skandha 10, Adhyāya 74

एवं युधिष्ठिरो राजा जरासन्धवधं विभोः ।कृष्णस्य चानुभावं तं श्रुत्वा प्रीतस्तमब्रवीत्॥ 1 ॥

evaṃ yudhiṣṭhiro rājā jarāsandhavadhaṃ vibhoḥ | kṛṣṇasya cānubhāvaṃ taṃ śrutvā prītastamabravīt

ये स्युस्त्रैलोक्यगुरवः सर्वे लोकमहेश्वराः ।वहन्ति दुर्लभं लब्ध्वा शिरसैवानुशासनम्॥ 2 ॥

ye syustrailokyaguravaḥ sarve lokamaheśvarāḥ | vahanti durlabhaṃ labdhvā śirasaivānuśāsanam

स भवानरविन्दाक्षो दीनानामीशमानिनाम् ।धत्तेऽनुशासनं भूमंस्तदत्यन्तविडम्बनम्॥ 3 ॥

sa bhavānaravindākṣo dīnānāmīśamāninām | dhatte'nuśāsanaṃ bhūmaṃstadatyantaviḍambanam

न ह्येकस्याद्वितीयस्य ब्रह्मणः परमात्मनः ।कर्मभिर्वर्धते तेजो ह्रसते च यथा रवेः॥ 4 ॥

na hyekasyādvitīyasya brahmaṇaḥ paramātmanaḥ | karmabhirvardhate tejo hrasate ca yathā raveḥ

न वै तेऽजित भक्तानां ममाहमिति माधव ।त्वं तवेति च नानाधीः पशूनामिव वैकृता॥ 5 ॥

na vai te'jita bhaktānāṃ mamāhamiti mādhava | tvaṃ taveti ca nānādhīḥ paśūnāmiva vaikṛtā

इत्युक्त्वा यज्ञिये काले वव्रे युक्तान् स ऋत्विजः ।कृष्णानुमोदितः पार्थो ब्राह्मणान् ब्रह्मवादिनः॥ 6 ॥

ityuktvā yajñiye kāle vavre yuktān sa ṛtvijaḥ | kṛṣṇānumoditaḥ pārtho brāhmaṇān brahmavādinaḥ

द्वैपायनो भरद्वाजः सुमन्तुर्गौतमोऽसितः ।वसिष्ठश्च्यवनः कण्वो मैत्रेयः कवषस्त्रितः॥ 7 ॥

dvaipāyano bharadvājaḥ sumanturgautamo'sitaḥ | vasiṣṭhaścyavanaḥ kaṇvo maitreyaḥ kavaṣastritaḥ

विश्वामित्रो वामदेवः सुमतिर्जैमिनिः क्रतुः ।पैलः पराशरो गर्गो वैशम्पायन एव च॥ 8 ॥

viśvāmitro vāmadevaḥ sumatirjaiminiḥ kratuḥ | pailaḥ parāśaro gargo vaiśampāyana eva ca

अथर्वा कश्यपो धौम्यो रामो भार्गव आसुरिः ।वीतिहोत्रो मधुच्छन्दा वीरसेनोऽकृतव्रणः॥ 9 ॥

atharvā kaśyapo dhaumyo rāmo bhārgava āsuriḥ | vītihotro madhucchandā vīraseno'kṛtavraṇaḥ

उपहूतास्तथा चान्ये द्रोणभीष्मकृपादयः ।धृतराष्ट्रः सहसुतो विदुरश्च महामतिः॥ 10 ॥

upahūtāstathā cānye droṇabhīṣmakṛpādayaḥ | dhṛtarāṣṭraḥ sahasuto viduraśca mahāmatiḥ

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा यज्ञदिदृक्षवः ।तत्रेयुः सर्वराजानो राज्ञां प्रकृतयो नृप॥ 11 ॥

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā yajñadidṛkṣavaḥ | tatreyuḥ sarvarājāno rājñāṃ prakṛtayo nṛpa

ततस्ते देवयजनं ब्राह्मणाः स्वर्णलाङ्गलैः ।कृष्ट्वा तत्र यथाम्नायं दीक्षयाञ्चक्रिरे नृपम्॥ 12 ॥

tataste devayajanaṃ brāhmaṇāḥ svarṇalāṅgalaiḥ | kṛṣṭvā tatra yathāmnāyaṃ dīkṣayāñcakrire nṛpam

हैमाः किलोपकरणा वरुणस्य यथा पुरा ।इन्द्रादयो लोकपाला विरिञ्चभवसंयुताः॥ 13 ॥

haimāḥ kilopakaraṇā varuṇasya yathā purā | indrādayo lokapālā viriñcabhavasaṃyutāḥ

सगणाः सिद्धगन्धर्वा विद्याधरमहोरगाः ।मुनयो यक्षरक्षांसि खगकिन्नरचारणाः॥ 14 ॥

sagaṇāḥ siddhagandharvā vidyādharamahoragāḥ | munayo yakṣarakṣāṃsi khagakinnaracāraṇāḥ

राजानश्च समाहूता राजपत्न्यश्च सर्वशः ।राजसूयं समीयुः स्म राज्ञः पाण्डुसुतस्य वै॥ 15 ॥

rājānaśca samāhūtā rājapatnyaśca sarvaśaḥ | rājasūyaṃ samīyuḥ sma rājñaḥ pāṇḍusutasya vai

मेनिरे कृष्णभक्तस्य सूपपन्नमविस्मिताः ।अयाजयन् महाराजं याजका देववर्चसः॥ 16 ॥

menire kṛṣṇabhaktasya sūpapannamavismitāḥ | ayājayan mahārājaṃ yājakā devavarcasaḥ

राजसूयेन विधिवत्प्रचेतसमिवामराः ।सौत्येऽहन्यवनीपालो याजकान् सदसस्पतीन् ।अपूजयन्महाभागान् यथावत्सुसमाहितः॥ 17 ॥

rājasūyena vidhivatpracetasamivāmarāḥ | sautye'hanyavanīpālo yājakān sadasaspatīn | apūjayanmahābhāgān yathāvatsusamāhitaḥ

सदस्याग्र्यार्हणार्हं वै विमृशन्तः सभासदः ।नाध्यगच्छन्ननैकान्त्यात्सहदेवस्तदाब्रवीत्॥ 18 ॥

sadasyāgryārhaṇārhaṃ vai vimṛśantaḥ sabhāsadaḥ | nādhyagacchannanaikāntyātsahadevastadābravīt

अर्हति ह्यच्युतः श्रैष्ठ्यं भगवान् सात्वताम्पतिः ।एष वै देवताः सर्वा देशकालधनादयः॥ 19 ॥

arhati hyacyutaḥ śraiṣṭhyaṃ bhagavān sātvatāmpatiḥ | eṣa vai devatāḥ sarvā deśakāladhanādayaḥ

यदात्मकमिदं विश्वं क्रतवश्च यदात्मकाः ।अग्निराहुतयो मन्त्राः साङ्ख्यं योगश्च यत्परः॥ 20 ॥

yadātmakamidaṃ viśvaṃ kratavaśca yadātmakāḥ | agnirāhutayo mantrāḥ sāṅkhyaṃ yogaśca yatparaḥ

एक एवाद्वितीयोऽसावैतदात्म्यमिदं जगत् ।आत्मनाऽऽत्माश्रयः सभ्याः सृजत्यवति हन्त्यजः॥ 21 ॥

eka evādvitīyo'sāvaitadātmyamidaṃ jagat | ātmanā''tmāśrayaḥ sabhyāḥ sṛjatyavati hantyajaḥ

विविधानीह कर्माणि जनयन् यदवेक्षया ।ईहते यदयं सर्वः श्रेयो धर्मादिलक्षणम्॥ 22 ॥

vividhānīha karmāṇi janayan yadavekṣayā | īhate yadayaṃ sarvaḥ śreyo dharmādilakṣaṇam

तस्मात्कृष्णाय महते दीयतां परमार्हणम् ।एवं चेत्सर्वभूतानामात्मनश्चार्हणं भवेत्॥ 23 ॥

tasmātkṛṣṇāya mahate dīyatāṃ paramārhaṇam | evaṃ cetsarvabhūtānāmātmanaścārhaṇaṃ bhavet

सर्वभूतात्मभूताय कृष्णायानन्यदर्शिने ।देयं शान्ताय पूर्णाय दत्तस्यानन्त्यमिच्छता॥ 24 ॥

sarvabhūtātmabhūtāya kṛṣṇāyānanyadarśine | deyaṃ śāntāya pūrṇāya dattasyānantyamicchatā

इत्युक्त्वा सहदेवोऽभूत्तूष्णीं कृष्णानुभाववित् ।तच्छ्रुत्वा तुष्टुवुः सर्वे साधु साध्विति सत्तमाः॥ 25 ॥

ityuktvā sahadevo'bhūttūṣṇīṃ kṛṣṇānubhāvavit | tacchrutvā tuṣṭuvuḥ sarve sādhu sādhviti sattamāḥ

श्रुत्वा द्विजेरितं राजा ज्ञात्वा हार्दं सभासदाम् ।समर्हयद्धृषीकेशं प्रीतः प्रणयविह्वलः॥ 26 ॥

śrutvā dvijeritaṃ rājā jñātvā hārdaṃ sabhāsadām | samarhayaddhṛṣīkeśaṃ prītaḥ praṇayavihvalaḥ

तत्पादाववनिज्यापः शिरसा लोकपावनीः ।सभार्यः सानुजामात्यः सकुटुम्बोऽवहन्मुदा॥ 27 ॥

tatpādāvavanijyāpaḥ śirasā lokapāvanīḥ | sabhāryaḥ sānujāmātyaḥ sakuṭumbo'vahanmudā

वासोभिः पीतकौशेयैर्भूषणैश्च महाधनैः ।अर्हयित्वाश्रुपूर्णाक्षो नाशकत्समवेक्षितुम्॥ 28 ॥

vāsobhiḥ pītakauśeyairbhūṣaṇaiśca mahādhanaiḥ | arhayitvāśrupūrṇākṣo nāśakatsamavekṣitum

इत्थं सभाजितं वीक्ष्य सर्वे प्राञ्जलयो जनाः ।नमो जयेति नेमुस्तं निपेतुः पुष्पवृष्टयः॥ 29 ॥

itthaṃ sabhājitaṃ vīkṣya sarve prāñjalayo janāḥ | namo jayeti nemustaṃ nipetuḥ puṣpavṛṣṭayaḥ

इत्थं निशम्य दमघोषसुतः स्वपीठा- दुत्थाय कृष्णगुणवर्णनजातमन्युः ।उत्क्षिप्य बाहुमिदमाह सदस्यमर्षी संश्रावयन् भगवते परुषाण्यभीतः॥ 30 ॥

itthaṃ niśamya damaghoṣasutaḥ svapīṭhā- dutthāya kṛṣṇaguṇavarṇanajātamanyuḥ | utkṣipya bāhumidamāha sadasyamarṣī saṃśrāvayan bhagavate paruṣāṇyabhītaḥ

ईशो दुरत्ययः काल इति सत्यवती श्रुतिः ।वृद्धानामपि यद्बुद्धिर्बालवाक्यैर्विभिद्यते॥ 31 ॥

īśo duratyayaḥ kāla iti satyavatī śrutiḥ | vṛddhānāmapi yadbuddhirbālavākyairvibhidyate

यूयं पात्रविदां श्रेष्ठा मा मन्ध्वं बालभाषीतम् ।सदसस्पतयः सर्वे कृष्णो यत्सम्मतोऽर्हणे॥ 32 ॥

yūyaṃ pātravidāṃ śreṣṭhā mā mandhvaṃ bālabhāṣītam | sadasaspatayaḥ sarve kṛṣṇo yatsammato'rhaṇe

तपोविद्याव्रतधरान् ज्ञानविध्वस्तकल्मषान् ।परमऋषीन् ब्रह्मनिष्ठांल्लोकपालैश्च पूजितान्॥ 33 ॥

tapovidyāvratadharān jñānavidhvastakalmaṣān | paramaṛṣīn brahmaniṣṭhāṃllokapālaiśca pūjitān

सदस्पतीनतिक्रम्य गोपालः कुलपांसनः ।यथा काकः पुरोडाशं सपर्यां कथमर्हति॥ 34 ॥

sadaspatīnatikramya gopālaḥ kulapāṃsanaḥ | yathā kākaḥ puroḍāśaṃ saparyāṃ kathamarhati

वर्णाश्रमकुलापेतः सर्वधर्मबहिष्कृतः ।स्वैरवर्ती गुणैर्हीनः सपर्यां कथमर्हति॥ 35 ॥

varṇāśramakulāpetaḥ sarvadharmabahiṣkṛtaḥ | svairavartī guṇairhīnaḥ saparyāṃ kathamarhati

ययातिनैषां हि कुलं शप्तं सद्भिर्बहिष्कृतम् ।वृथापानरतं शश्वत्सपर्यां कथमर्हति॥ 36 ॥

yayātinaiṣāṃ hi kulaṃ śaptaṃ sadbhirbahiṣkṛtam | vṛthāpānarataṃ śaśvatsaparyāṃ kathamarhati

ब्रह्मर्षिसेवितान् देशान् हित्वैतेऽब्रह्मवर्चसम् ।समुद्रं दुर्गमाश्रित्य बाधन्ते दस्यवः प्रजाः॥ 37 ॥

brahmarṣisevitān deśān hitvaite'brahmavarcasam | samudraṃ durgamāśritya bādhante dasyavaḥ prajāḥ

एवमादीन्यभद्राणि बभाषे नष्टमङ्गलः ।नोवाच किञ्चिद्भगवान् यथा सिंहः शिवारुतम्॥ 38 ॥

evamādīnyabhadrāṇi babhāṣe naṣṭamaṅgalaḥ | novāca kiñcidbhagavān yathā siṃhaḥ śivārutam

भगवन्निन्दनं श्रुत्वा दुःसहं तत्सभासदः ।कर्णौ पिधाय निर्जग्मुः शपन्तश्चेदिपं रुषा॥ 39 ॥

bhagavannindanaṃ śrutvā duḥsahaṃ tatsabhāsadaḥ | karṇau pidhāya nirjagmuḥ śapantaścedipaṃ ruṣā

निन्दां भगवतः शृण्वंस्तत्परस्य जनस्य वा ।ततो नापैति यः सोऽपि यात्यधः सुकृताच्च्युतः॥ 40 ॥

nindāṃ bhagavataḥ śṛṇvaṃstatparasya janasya vā | tato nāpaiti yaḥ so'pi yātyadhaḥ sukṛtāccyutaḥ

ततः पाण्डुसुताः क्रुद्धा मत्स्यकैकयसृञ्जयाः ।उदायुधाः समुत्तस्थुः शिशुपालजिघांसवः॥ 41 ॥

tataḥ pāṇḍusutāḥ kruddhā matsyakaikayasṛñjayāḥ | udāyudhāḥ samuttasthuḥ śiśupālajighāṃsavaḥ

ततश्चैद्यस्त्वसम्भ्रान्तो जगृहे खड्गचर्मणी ।भर्त्सयन् कृष्णपक्षीयान् राज्ञः सदसि भारत॥ 42 ॥

tataścaidyastvasambhrānto jagṛhe khaḍgacarmaṇī | bhartsayan kṛṣṇapakṣīyān rājñaḥ sadasi bhārata

तावदुत्थाय भगवान् स्वान् निवार्य स्वयं रुषा ।शिरः क्षुरान्तचक्रेण जहारापततो रिपोः॥ 43 ॥

tāvadutthāya bhagavān svān nivārya svayaṃ ruṣā | śiraḥ kṣurāntacakreṇa jahārāpatato ripoḥ

शब्दः कोलाहलोऽप्यासीच्छिशुपाले हते महान् ।तस्यानुयायिनो भूपा दुद्रुवुर्जीवितैषिणः॥ 44 ॥

śabdaḥ kolāhalo'pyāsīcchiśupāle hate mahān | tasyānuyāyino bhūpā dudruvurjīvitaiṣiṇaḥ

चैद्यदेहोत्थितं ज्योतिर्वासुदेवमुपाविशत् ।पश्यतां सर्वभूतानामुल्केव भुवि खाच्च्युता॥ 45 ॥

caidyadehotthitaṃ jyotirvāsudevamupāviśat | paśyatāṃ sarvabhūtānāmulkeva bhuvi khāccyutā

जन्मत्रयानुगुणितवैरसंरब्धया धिया ।ध्यायंस्तन्मयतां यातो भावो हि भवकारणम्॥ 46 ॥

janmatrayānuguṇitavairasaṃrabdhayā dhiyā | dhyāyaṃstanmayatāṃ yāto bhāvo hi bhavakāraṇam

ऋत्विग्भ्यः ससदस्येभ्यो दक्षिणां विपुलामदात् ।सर्वान् सम्पूज्य विधिवच्चक्रेऽवभृथमेकराट्॥ 47 ॥

ṛtvigbhyaḥ sasadasyebhyo dakṣiṇāṃ vipulāmadāt | sarvān sampūjya vidhivaccakre'vabhṛthamekarāṭ

साधयित्वा क्रतुं राज्ञः कृष्णो योगेश्वरेश्वरः ।उवास कतिचिन्मासान् सुहृद्भिरभियाचितः॥ 48 ॥

sādhayitvā kratuṃ rājñaḥ kṛṣṇo yogeśvareśvaraḥ | uvāsa katicinmāsān suhṛdbhirabhiyācitaḥ

ततोऽनुज्ञाप्य राजानमनिच्छन्तमपीश्वरः ।ययौ सभार्यः सामात्यः स्वपुरं देवकीसुतः॥ 49 ॥

tato'nujñāpya rājānamanicchantamapīśvaraḥ | yayau sabhāryaḥ sāmātyaḥ svapuraṃ devakīsutaḥ

वर्णितं तदुपाख्यानं मया ते बहुविस्तरम् ।वैकुण्ठवासिनोर्जन्म विप्रशापात्पुनः पुनः॥ 50 ॥

varṇitaṃ tadupākhyānaṃ mayā te bahuvistaram | vaikuṇṭhavāsinorjanma vipraśāpātpunaḥ punaḥ

राजसूयावभृथ्येन स्नातो राजा युधिष्ठिरः ।ब्रह्मक्षत्रसभामध्ये शुशुभे सुरराडिव॥ 51 ॥

rājasūyāvabhṛthyena snāto rājā yudhiṣṭhiraḥ | brahmakṣatrasabhāmadhye śuśubhe surarāḍiva

राज्ञा सभाजिताः सर्वे सुरमानवखेचराः ।कृष्णं क्रतुं च शंसन्तः स्वधामानि ययुर्मुदा॥ 52 ॥

rājñā sabhājitāḥ sarve suramānavakhecarāḥ | kṛṣṇaṃ kratuṃ ca śaṃsantaḥ svadhāmāni yayurmudā

दुर्योधनमृते पापं कलिं कुरुकुलामयम् ।यो न सेहे श्रियं स्फीतां दृष्ट्वा पाण्डुसुतस्य ताम्॥ 53 ॥

duryodhanamṛte pāpaṃ kaliṃ kurukulāmayam | yo na sehe śriyaṃ sphītāṃ dṛṣṭvā pāṇḍusutasya tām

य इदं कीर्तयेद्विष्णोः कर्म चैद्यवधादिकम् ।राजमोक्षं वितानं च सर्वपापैः प्रमुच्यते॥ 54 ॥

ya idaṃ kīrtayedviṣṇoḥ karma caidyavadhādikam | rājamokṣaṃ vitānaṃ ca sarvapāpaiḥ pramucyate

संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे शिशुपालवधो नाम चतुःसप्ततितमोऽध्यायः॥ 74 ॥

saṃhitāyāṃ daśamaskandhe uttarārdhe śiśupālavadho nāma catuḥsaptatitamo'dhyāyaḥ