Skandha 10, Adhyāya 75

राजोवाच ।अजातशत्रोस्तं दृष्ट्वा राजसूयमहोदयम् ।सर्वे मुमुदिरे ब्रह्मन् नृदेवा ये समागताः॥ 1 ॥

rājovāca | ajātaśatrostaṃ dṛṣṭvā rājasūyamahodayam | sarve mumudire brahman nṛdevā ye samāgatāḥ

पितामहस्य ते यज्ञे राजसूये महात्मनः ।बान्धवाः परिचर्यायां तस्यासन् प्रेमबन्धनाः॥ 3 ॥

pitāmahasya te yajñe rājasūye mahātmanaḥ | bāndhavāḥ paricaryāyāṃ tasyāsan premabandhanāḥ

भीमो महानसाध्यक्षो धनाध्यक्षः सुयोधनः ।सहदेवस्तु पूजायां नकुलो द्रव्यसाधने॥ 4 ॥

bhīmo mahānasādhyakṣo dhanādhyakṣaḥ suyodhanaḥ | sahadevastu pūjāyāṃ nakulo dravyasādhane

गुरुशुश्रूषणे जिष्णुः कृष्णः पादावनेजने ।परिवेषणे द्रुपदजा कर्णो दाने महामनाः॥ 5 ॥

guruśuśrūṣaṇe jiṣṇuḥ kṛṣṇaḥ pādāvanejane | pariveṣaṇe drupadajā karṇo dāne mahāmanāḥ

युयुधानो विकर्णश्च हार्दिक्यो विदुरादयः ।बाह्लीकपुत्रा भूर्याद्या ये च सन्तर्दनादयः॥ 6 ॥

yuyudhāno vikarṇaśca hārdikyo vidurādayaḥ | bāhlīkaputrā bhūryādyā ye ca santardanādayaḥ

निरूपिता महायज्ञे नानाकर्मसु ते तदा ।प्रवर्तन्ते स्म राजेन्द्र राज्ञः प्रियचिकीर्षवः॥ 7 ॥

nirūpitā mahāyajñe nānākarmasu te tadā | pravartante sma rājendra rājñaḥ priyacikīrṣavaḥ

ऋत्विक्सदस्यबहुवित्सु सुहृत्तमेषु स्विष्टेषु सूनृतसमर्हणदक्षिणाभिः ।चैद्ये च सात्वतपतेश्चरणं प्रविष्टे चक्रुस्ततस्त्ववभृथस्नपनं द्युनद्याम्॥ 8 ॥

ṛtviksadasyabahuvitsu suhṛttameṣu sviṣṭeṣu sūnṛtasamarhaṇadakṣiṇābhiḥ | caidye ca sātvatapateścaraṇaṃ praviṣṭe cakrustatastvavabhṛthasnapanaṃ dyunadyām

मृदङ्गशङ्खपणवधुन्धुर्यानकगोमुखाः ।वादित्राणि विचित्राणि नेदुरावभृथोत्सवे॥ 9 ॥

mṛdaṅgaśaṅkhapaṇavadhundhuryānakagomukhāḥ | vāditrāṇi vicitrāṇi nedurāvabhṛthotsave

नर्तक्यो ननृतुर्हृष्टा गायका यूथशो जगुः ।वीणावेणुतलोन्नादस्तेषां स दिवमस्पृशत्॥ 10 ॥

nartakyo nanṛturhṛṣṭā gāyakā yūthaśo jaguḥ | vīṇāveṇutalonnādasteṣāṃ sa divamaspṛśat

चित्रध्वजपताकाग्रैरिभेन्द्रस्यन्दनार्वभिः ।स्वलङ्कृतैर्भटैर्भूपा निर्ययू रुक्ममालिनः॥ 11 ॥

citradhvajapatākāgrairibhendrasyandanārvabhiḥ | svalaṅkṛtairbhaṭairbhūpā niryayū rukmamālinaḥ

यदुसृञ्जयकाम्बोजकुरुकेकयकोसलाः ।कम्पयन्तो भुवं सैन्यैर्यजमानपुरःसराः॥ 12 ॥

yadusṛñjayakāmbojakurukekayakosalāḥ | kampayanto bhuvaṃ sainyairyajamānapuraḥsarāḥ

सदस्यर्त्विग्द्विजश्रेष्ठा ब्रह्मघोषेण भूयसा ।देवर्षिपितृगन्धर्वास्तुष्टुवुः पुष्पवर्षिणः॥ 13 ॥

sadasyartvigdvijaśreṣṭhā brahmaghoṣeṇa bhūyasā | devarṣipitṛgandharvāstuṣṭuvuḥ puṣpavarṣiṇaḥ

स्वलङ्कृता नरा नार्यो गन्धस्रग्भूषणाम्बरैः ।विलिम्पन्त्योऽभिषिञ्चन्त्यो विजह्रुर्विविधै रसैः॥ 14 ॥

svalaṅkṛtā narā nāryo gandhasragbhūṣaṇāmbaraiḥ | vilimpantyo'bhiṣiñcantyo vijahrurvividhai rasaiḥ

तैलगोरसगन्धोदहरिद्रासान्द्रकुङ्कुमैः ।पुम्भिर्लिप्ताः प्रलिम्पन्त्यो विजह्रुर्वारयोषितः॥ 15 ॥

tailagorasagandhodaharidrāsāndrakuṅkumaiḥ | pumbhirliptāḥ pralimpantyo vijahrurvārayoṣitaḥ

गुप्ता नृभिर्निरगमन्नुपलब्धुमेत- द्देव्यो यथा दिवि विमानवरैर्नृदेव्यः ।ता मातुलेयसखिभिः परिषिच्यमानाः सव्रीडहासविकसद्वदना विरेजुः॥ 16 ॥

guptā nṛbhirniragamannupalabdhumeta- ddevyo yathā divi vimānavarairnṛdevyaḥ | tā mātuleyasakhibhiḥ pariṣicyamānāḥ savrīḍahāsavikasadvadanā virejuḥ

ता देवरानुत सखीन् सिषिचुर्दृतीभिः क्लिन्नाम्बरा विवृतगात्रकुचोरुमध्याः ।औत्सुक्यमुक्तकबराच्च्यवमानमाल्याः क्षोभं दधुर्मलधियां रुचिरैर्विहारैः॥ 17 ॥

tā devarānuta sakhīn siṣicurdṛtībhiḥ klinnāmbarā vivṛtagātrakucorumadhyāḥ | autsukyamuktakabarāccyavamānamālyāḥ kṣobhaṃ dadhurmaladhiyāṃ rucirairvihāraiḥ

स सम्राड् रथमारुढः सदश्वं रुक्ममालिनम् ।व्यरोचत स्वपत्नीभिः क्रियाभिः क्रतुराडिव॥ 18 ॥

sa samrāḍ rathamāruḍhaḥ sadaśvaṃ rukmamālinam | vyarocata svapatnībhiḥ kriyābhiḥ kraturāḍiva

पत्नीसम्याजावभृथ्यैश्चरित्वा ते तमृत्विजः ।आचान्तं स्नापयाञ्चक्रुर्गङ्गायां सह कृष्णया॥ 19 ॥

patnīsamyājāvabhṛthyaiścaritvā te tamṛtvijaḥ | ācāntaṃ snāpayāñcakrurgaṅgāyāṃ saha kṛṣṇayā

देवदुन्दुभयो नेदुर्नरदुन्दुभिभिः समम् ।मुमुचुः पुष्पवर्षाणि देवर्षिपितृमानवाः॥ 20 ॥

devadundubhayo nedurnaradundubhibhiḥ samam | mumucuḥ puṣpavarṣāṇi devarṣipitṛmānavāḥ

सस्नुस्तत्र ततः सर्वे वर्णाश्रमयुता नराः ।महापातक्यपि यतः सद्यो मुच्येत किल्बिषात्॥ 21 ॥

sasnustatra tataḥ sarve varṇāśramayutā narāḥ | mahāpātakyapi yataḥ sadyo mucyeta kilbiṣāt

अथ राजाहते क्षौमे परिधाय स्वलङ्कृतः ।ऋत्विक्सदस्यविप्रादीनानर्चाभरणाम्बरैः॥ 22 ॥

atha rājāhate kṣaume paridhāya svalaṅkṛtaḥ | ṛtviksadasyaviprādīnānarcābharaṇāmbaraiḥ

बन्धूञ्ज्ञातिनृपान् मित्रसुहृदोऽन्यांश्च सर्वशः ।अभीक्ष्णं पूजयामास नारायणपरो नृपः॥ 23 ॥

bandhūñjñātinṛpān mitrasuhṛdo'nyāṃśca sarvaśaḥ | abhīkṣṇaṃ pūjayāmāsa nārāyaṇaparo nṛpaḥ

सर्वे जनाः सुररुचो मणिकुण्डलस्र- गुष्णीषकञ्चुकदुकूलमहार्घ्यहाराः ।नार्यश्च कुण्डलयुगालकवृन्दजुष्ट- वक्त्रश्रियः कनकमेखलया विरेजुः॥ 24 ॥

sarve janāḥ suraruco maṇikuṇḍalasra- guṣṇīṣakañcukadukūlamahārghyahārāḥ | nāryaśca kuṇḍalayugālakavṛndajuṣṭa- vaktraśriyaḥ kanakamekhalayā virejuḥ

अथर्त्विजो महाशीलाः सदस्या ब्रह्मवादिनः ।ब्रह्मक्षत्रियविट् शूद्रा राजानो ये समागताः॥ 25 ॥

athartvijo mahāśīlāḥ sadasyā brahmavādinaḥ | brahmakṣatriyaviṭ śūdrā rājāno ye samāgatāḥ

देवर्षिपितृभूतानि लोकपालाः सहानुगाः ।पूजितास्तमनुज्ञाप्य स्वधामानि ययुर्नृप॥ 26 ॥

devarṣipitṛbhūtāni lokapālāḥ sahānugāḥ | pūjitāstamanujñāpya svadhāmāni yayurnṛpa

हरिदासस्य राजर्षे राजसूयमहोदयम् ।नैवातृप्यन् प्रशंसन्तः पिबन् मर्त्योऽमृतं यथा॥ 27 ॥

haridāsasya rājarṣe rājasūyamahodayam | naivātṛpyan praśaṃsantaḥ piban martyo'mṛtaṃ yathā

ततो युधिष्ठिरो राजा सुहृत्सम्बन्धिबान्धवान् ।प्रेम्णा निवारयामास कृष्णं च त्यागकातरः॥ 28 ॥

tato yudhiṣṭhiro rājā suhṛtsambandhibāndhavān | premṇā nivārayāmāsa kṛṣṇaṃ ca tyāgakātaraḥ

भगवानपि तत्राङ्ग न्यवात्सीत्तत्प्रियङ्करः ।प्रस्थाप्य यदुवीरांश्च साम्बादींश्च कुशस्थलीम्॥ 29 ॥

bhagavānapi tatrāṅga nyavātsīttatpriyaṅkaraḥ | prasthāpya yaduvīrāṃśca sāmbādīṃśca kuśasthalīm

इत्थं राजा धर्मसुतो मनोरथमहार्णवम् ।सुदुस्तरं समुत्तीर्य कृष्णेनासीद्गतज्वरः॥ 30 ॥

itthaṃ rājā dharmasuto manorathamahārṇavam | sudustaraṃ samuttīrya kṛṣṇenāsīdgatajvaraḥ

एकदान्तःपुरे तस्य वीक्ष्य दुर्योधनः श्रियम् ।अतप्यद्राजसूयस्य महित्वं चाच्युतात्मनः॥ 31 ॥

ekadāntaḥpure tasya vīkṣya duryodhanaḥ śriyam | atapyadrājasūyasya mahitvaṃ cācyutātmanaḥ

यस्मिन् नरेन्द्रदितिजेन्द्रसुरेन्द्रलक्ष्मीः नाना विभान्ति किल विश्वसृजोपकॢप्ताः ।ताभिः पतीन् द्रुपदराजसुतोपतस्थे यस्यां विषक्तहृदयः कुरुराडतप्यत्॥ 32 ॥

yasmin narendraditijendrasurendralakṣmīḥ nānā vibhānti kila viśvasṛjopakḷptāḥ | tābhiḥ patīn drupadarājasutopatasthe yasyāṃ viṣaktahṛdayaḥ kururāḍatapyat

यस्मिंस्तदा मधुपतेर्महिषीसहस्रं श्रोणीभरेण शनकैः क्वणदङ्घ्रिशोभम् ।मध्ये सुचारु कुचकुङ्कुमशोणहारं श्रीमन्मुखं प्रचलकुण्डलकुन्तलाढ्यम्॥ 33 ॥

yasmiṃstadā madhupatermahiṣīsahasraṃ śroṇībhareṇa śanakaiḥ kvaṇadaṅghriśobham | madhye sucāru kucakuṅkumaśoṇahāraṃ śrīmanmukhaṃ pracalakuṇḍalakuntalāḍhyam

सभायां मयकॢप्तायां क्वापि धर्मसुतोऽधिराट् ।वृतोऽनुजैर्बन्धुभिश्च कृष्णेनापि स्वचक्षुषा॥ 34 ॥

sabhāyāṃ mayakḷptāyāṃ kvāpi dharmasuto'dhirāṭ | vṛto'nujairbandhubhiśca kṛṣṇenāpi svacakṣuṣā

आसीनः काञ्चने साक्षादासने मघवानिव ।पारमेष्ठ्यश्रीया जुष्टः स्तूयमानश्च वन्दिभिः॥ 35 ॥

āsīnaḥ kāñcane sākṣādāsane maghavāniva | pārameṣṭhyaśrīyā juṣṭaḥ stūyamānaśca vandibhiḥ

तत्र दुर्योधनो मानी परीतो भ्रातृभिर्नृप ।किरीटमाली न्यविशदसिहस्तः क्षिपन् रुषा॥ 36 ॥

tatra duryodhano mānī parīto bhrātṛbhirnṛpa | kirīṭamālī nyaviśadasihastaḥ kṣipan ruṣā

स्थलेऽभ्यगृह्णाद्वस्त्रान्तं जलं मत्वा स्थलेऽपतत् ।जले च स्थलवद्भ्रान्त्या मयमायाविमोहितः॥ 37 ॥

sthale'bhyagṛhṇādvastrāntaṃ jalaṃ matvā sthale'patat | jale ca sthalavadbhrāntyā mayamāyāvimohitaḥ

जहास भीमस्तं दृष्ट्वा स्त्रियो नृपतयोऽपरे ।निवार्यमाणा अप्यङ्ग राज्ञा कृष्णानुमोदिताः॥ 38 ॥

jahāsa bhīmastaṃ dṛṣṭvā striyo nṛpatayo'pare | nivāryamāṇā apyaṅga rājñā kṛṣṇānumoditāḥ

स व्रीडितोऽवाग्वदनो रुषाज्वल- न्निष्क्रम्य तूष्णीं प्रययौ गजाह्वयम् ।हा हेति शब्दः सुमहानभूत्सता- मजातशत्रुर्विमना इवाभवत् ।बभूव तूष्णीं भगवान् भुवो भरं समुज्जिहीर्षुर्भ्रमति स्म यद्दृशा॥ 39 ॥

sa vrīḍito'vāgvadano ruṣājvala- nniṣkramya tūṣṇīṃ prayayau gajāhvayam | hā heti śabdaḥ sumahānabhūtsatā- majātaśatrurvimanā ivābhavat | babhūva tūṣṇīṃ bhagavān bhuvo bharaṃ samujjihīrṣurbhramati sma yaddṛśā

एतत्तेऽभिहितं राजन् यत्पृष्टोऽहमिह त्वया ।सुयोधनस्य दौरात्म्यं राजसूये महाक्रतौ॥ 40 ॥

etatte'bhihitaṃ rājan yatpṛṣṭo'hamiha tvayā | suyodhanasya daurātmyaṃ rājasūye mahākratau

संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे दुर्योधन- मानभङ्गो नाम पञ्चसप्ततितमोऽध्यायः॥ 75 ॥

saṃhitāyāṃ daśamaskandhe uttarārdhe duryodhana- mānabhaṅgo nāma pañcasaptatitamo'dhyāyaḥ