Skandha 10, Adhyāya 90

सुखं स्वपुर्यां निवसन् द्वारकायां श्रियः पतिः ।सर्वसम्पत्समृद्धायां जुष्टायां वृष्णिपुङ्गवैः॥ 1 ॥

sukhaṃ svapuryāṃ nivasan dvārakāyāṃ śriyaḥ patiḥ | sarvasampatsamṛddhāyāṃ juṣṭāyāṃ vṛṣṇipuṅgavaiḥ

स्त्रीभिश्चोत्तमवेषाभिर्नवयौवनकान्तिभिः ।कन्दुकादिभिर्हर्म्येषु क्रीडन्तीभिस्तडिद्द्युभिः॥ 2 ॥

strībhiścottamaveṣābhirnavayauvanakāntibhiḥ | kandukādibhirharmyeṣu krīḍantībhistaḍiddyubhiḥ

नित्यं सङ्कुलमार्गायां मदच्युद्भिर्मतङ्गजैः ।स्वलङ्कृतैर्भटैरश्वै रथैश्च कनकोज्ज्वलैः॥ 3 ॥

nityaṃ saṅkulamārgāyāṃ madacyudbhirmataṅgajaiḥ | svalaṅkṛtairbhaṭairaśvai rathaiśca kanakojjvalaiḥ

उद्यानोपवनाढ्यायां पुष्पितद्रुमराजिषु ।निर्विशद्भृङ्गविहगैर्नादितायां समन्ततः॥ 4 ॥

udyānopavanāḍhyāyāṃ puṣpitadrumarājiṣu | nirviśadbhṛṅgavihagairnāditāyāṃ samantataḥ

रेमे षोडशसाहस्रपत्नीनामेकवल्लभः ।तावद्विचित्ररूपोऽसौ तद्गेहेषु महर्द्धिषु॥ 5 ॥

reme ṣoḍaśasāhasrapatnīnāmekavallabhaḥ | tāvadvicitrarūpo'sau tadgeheṣu maharddhiṣu

प्रोत्फुल्लोत्पलकह्लारकुमुदाम्भोजरेणुभिः ।वासितामलतोयेषु कूजद्द्विजकुलेषु च॥ 6 ॥

protphullotpalakahlārakumudāmbhojareṇubhiḥ | vāsitāmalatoyeṣu kūjaddvijakuleṣu ca

विजहार विगाह्याम्भो ह्रदिनीषु महोदयः ।कुचकुङ्कुमलिप्ताङ्गः परिरब्धश्च योषिताम्॥ 7 ॥

vijahāra vigāhyāmbho hradinīṣu mahodayaḥ | kucakuṅkumaliptāṅgaḥ parirabdhaśca yoṣitām

उपगीयमानो गन्धर्वैर्मृदङ्गपणवानकान् ।वादयद्भिर्मुदा वीणां सूतमागधवन्दिभिः॥ 8 ॥

upagīyamāno gandharvairmṛdaṅgapaṇavānakān | vādayadbhirmudā vīṇāṃ sūtamāgadhavandibhiḥ

सिच्यमानोऽच्युतस्ताभिर्हसन्तीभिः स्म रेचकैः ।प्रतिषिञ्चन् विचिक्रीडे यक्षीभिर्यक्षराडिव॥ 9 ॥

sicyamāno'cyutastābhirhasantībhiḥ sma recakaiḥ | pratiṣiñcan vicikrīḍe yakṣībhiryakṣarāḍiva

ताः क्लिन्नवस्त्रविवृतोरुकुचप्रदेशाः सिञ्चन्त्य उद्धृतबृहत्कबरप्रसूनाः ।कान्तं स्म रेचकजिहीरिषयोपगुह्य जातस्मरोत्सवलसद्वदना विरेजुः॥ 10 ॥

tāḥ klinnavastravivṛtorukucapradeśāḥ siñcantya uddhṛtabṛhatkabaraprasūnāḥ | kāntaṃ sma recakajihīriṣayopaguhya jātasmarotsavalasadvadanā virejuḥ

कृष्णस्तु तत्स्तनविषज्जितकुङ्कुमस्रक्- क्रीडाभिषङ्गधुतकुन्तलवृन्दबन्धः ।सिञ्चन्मुहुर्युवतिभिः प्रतिषिच्यमानो रेमे करेणुभिरिवेभपतिः परीतः॥ 11 ॥

kṛṣṇastu tatstanaviṣajjitakuṅkumasrak- krīḍābhiṣaṅgadhutakuntalavṛndabandhaḥ | siñcanmuhuryuvatibhiḥ pratiṣicyamāno reme kareṇubhirivebhapatiḥ parītaḥ

नटानां नर्तकीनां च गीतवाद्योपजीविनाम् ।क्रीडालङ्कारवासांसि कृष्णोऽदात्तस्य च स्त्रियः॥ 12 ॥

naṭānāṃ nartakīnāṃ ca gītavādyopajīvinām | krīḍālaṅkāravāsāṃsi kṛṣṇo'dāttasya ca striyaḥ

कृष्णस्यैवं विहरतो गत्यालापेक्षितस्मितैः ।नर्मक्ष्वेलिपरिष्वङ्गैः स्त्रीणां किल हृता धियः॥ 13 ॥

kṛṣṇasyaivaṃ viharato gatyālāpekṣitasmitaiḥ | narmakṣvelipariṣvaṅgaiḥ strīṇāṃ kila hṛtā dhiyaḥ

ऊचुर्मुकुन्दैकधियोऽगिर उन्मत्तवज्जडम् ।चिन्तयन्त्योऽरविन्दाक्षं तानि मे गदतः शृणु॥ 14 ॥

ūcurmukundaikadhiyo'gira unmattavajjaḍam | cintayantyo'ravindākṣaṃ tāni me gadataḥ śṛṇu

कुररि विलपसि त्वं वीतनिद्रा न शेषे स्वपिति जगति रात्र्यामीश्वरो गुप्तबोधः ।वयमिव सखि कच्चिद्गाढनिर्भिन्नचेता नलिननयनहासोदारलीलेक्षितेन॥ 15 ॥

kurari vilapasi tvaṃ vītanidrā na śeṣe svapiti jagati rātryāmīśvaro guptabodhaḥ | vayamiva sakhi kaccidgāḍhanirbhinnacetā nalinanayanahāsodāralīlekṣitena

नेत्रे निमीलयसि नक्तमदृष्टबन्धु- स्त्वं रोरवीषि करुणं बत चक्रवाकि ।दास्यं गता वयमिवाच्युतपादजुष्टां किं वा स्रजं स्पृहयसे कबरेण वोढुम्॥ 16 ॥

netre nimīlayasi naktamadṛṣṭabandhu- stvaṃ roravīṣi karuṇaṃ bata cakravāki | dāsyaṃ gatā vayamivācyutapādajuṣṭāṃ kiṃ vā srajaṃ spṛhayase kabareṇa voḍhum

भो भोः सदा निष्टनसे उदन्व- न्नलब्धनिद्रोऽधिगतप्रजागरः ।किं वा मुकुन्दापहृतात्मलाञ्छनः प्राप्तां दशां त्वं च गतो दुरत्ययाम्॥ 17 ॥

bho bhoḥ sadā niṣṭanase udanva- nnalabdhanidro'dhigataprajāgaraḥ | kiṃ vā mukundāpahṛtātmalāñchanaḥ prāptāṃ daśāṃ tvaṃ ca gato duratyayām

त्वं यक्ष्मणा बलवतासि गृहीत इन्दो क्षीणस्तमो न निजदीधितिभिः क्षिणोषि ।कच्चिन्मुकुन्दगदितानि यथा वयं त्वं विस्मृत्य भोः स्थगितगीरुपलक्ष्यसे नः॥ 18 ॥

tvaṃ yakṣmaṇā balavatāsi gṛhīta indo kṣīṇastamo na nijadīdhitibhiḥ kṣiṇoṣi | kaccinmukundagaditāni yathā vayaṃ tvaṃ vismṛtya bhoḥ sthagitagīrupalakṣyase naḥ

किन्त्वाचरितमस्माभिर्मलयानिल तेऽप्रियम् ।गोविन्दापाङ्गनिर्भिन्ने हृदीरयसि नः स्मरम्॥ 19 ॥

kintvācaritamasmābhirmalayānila te'priyam | govindāpāṅganirbhinne hṛdīrayasi naḥ smaram

मेघ श्रीमंस्त्वमसि दयितो यादवेन्द्रस्य नूनं श्रीवत्साङ्कं वयमिव भवान् ध्यायति प्रेमबद्धः ।अत्युत्कण्ठः शबलहृदयोऽस्मद्विधो बाष्पधाराः स्मृत्वा स्मृत्वा विसृजसि मुहुर्दुःखदस्तत्प्रसङ्गः॥ 20 ॥

megha śrīmaṃstvamasi dayito yādavendrasya nūnaṃ śrīvatsāṅkaṃ vayamiva bhavān dhyāyati premabaddhaḥ | atyutkaṇṭhaḥ śabalahṛdayo'smadvidho bāṣpadhārāḥ smṛtvā smṛtvā visṛjasi muhurduḥkhadastatprasaṅgaḥ

प्रियरावपदानि भाषसे मृतसञ्जीविकयानया गिरा ।करवाणि किमद्य ते प्रियं वद मे वल्गितकण्ठ कोकिल॥ 21 ॥

priyarāvapadāni bhāṣase mṛtasañjīvikayānayā girā | karavāṇi kimadya te priyaṃ vada me valgitakaṇṭha kokila

न चलसि न वदस्युदारबुद्धे क्षितिधर चिन्तयसे महान्तमर्थम् ।अपि बत वसुदेवनन्दनाङ्घ्रिं वयमिव कामयसे स्तनैर्विधर्तुम्॥ 22 ॥

na calasi na vadasyudārabuddhe kṣitidhara cintayase mahāntamartham | api bata vasudevanandanāṅghriṃ vayamiva kāmayase stanairvidhartum

शुष्यद्ध्रदाः कर्शिता बत सिन्धुपत्न्यः सम्प्रत्यपास्तकमलश्रिय इष्टभर्तुः ।यद्वद्वयं मधुपतेः प्रणयावलोक- मप्राप्य मुष्टहृदयाः पुरुकर्शिताः स्म॥ 23 ॥

śuṣyaddhradāḥ karśitā bata sindhupatnyaḥ sampratyapāstakamalaśriya iṣṭabhartuḥ | yadvadvayaṃ madhupateḥ praṇayāvaloka- maprāpya muṣṭahṛdayāḥ purukarśitāḥ sma

हंस स्वागतमास्यतां पिब पयो ब्रूह्यङ्ग शौरेः कथां दूतं त्वां नु विदाम कच्चिदजितः स्वस्त्यास्त उक्तं पुरा ।किं वा नश्चलसौहृदः स्मरति तं कस्माद्भजामो वयं क्षौद्रालापय कामदं श्रियमृते सैवैकनिष्ठा स्त्रियाम्॥ 24 ॥

haṃsa svāgatamāsyatāṃ piba payo brūhyaṅga śaureḥ kathāṃ dūtaṃ tvāṃ nu vidāma kaccidajitaḥ svastyāsta uktaṃ purā | kiṃ vā naścalasauhṛdaḥ smarati taṃ kasmādbhajāmo vayaṃ kṣaudrālāpaya kāmadaṃ śriyamṛte saivaikaniṣṭhā striyām

इतीदृशेन भावेन कृष्णे योगेश्वरेश्वरे ।क्रियमाणेन माधव्यो लेभिरे परमां गतिम्॥ 25 ॥

itīdṛśena bhāvena kṛṣṇe yogeśvareśvare | kriyamāṇena mādhavyo lebhire paramāṃ gatim

श्रुतमात्रोऽपि यः स्त्रीणां प्रसह्याकर्षते मनः ।उरुगायोरुगीतो वा पश्यन्तीनां कुतः पुनः॥ 26 ॥

śrutamātro'pi yaḥ strīṇāṃ prasahyākarṣate manaḥ | urugāyorugīto vā paśyantīnāṃ kutaḥ punaḥ

याः सम्पर्यचरन् प्रेम्णा पादसंवाहनादिभिः ।जगद्गुरुं भर्तृबुद्ध्या तासां किं वर्ण्यते तपः॥ 27 ॥

yāḥ samparyacaran premṇā pādasaṃvāhanādibhiḥ | jagadguruṃ bhartṛbuddhyā tāsāṃ kiṃ varṇyate tapaḥ

एवं वेदोदितं धर्ममनुतिष्ठन् सतां गतिः ।गृहं धर्मार्थकामानां मुहुश्चादर्शयत्पदम्॥ 28 ॥

evaṃ vedoditaṃ dharmamanutiṣṭhan satāṃ gatiḥ | gṛhaṃ dharmārthakāmānāṃ muhuścādarśayatpadam

आस्थितस्य परं धर्मं कृष्णस्य गृहमेधिनाम् ।आसन् षोडशसाहस्रं महिष्यश्च शताधिकम्॥ 29 ॥

āsthitasya paraṃ dharmaṃ kṛṣṇasya gṛhamedhinām | āsan ṣoḍaśasāhasraṃ mahiṣyaśca śatādhikam

तासां स्त्रीरत्नभूतानामष्टौ याः प्रागुदाहृताः ।रुक्मिणीप्रमुखा राजंस्तत्पुत्राश्चानुपूर्वशः॥ 30 ॥

tāsāṃ strīratnabhūtānāmaṣṭau yāḥ prāgudāhṛtāḥ | rukmiṇīpramukhā rājaṃstatputrāścānupūrvaśaḥ

एकैकस्यां दश दश कृष्णोऽजीजनदात्मजान् ।यावत्य आत्मनो भार्या अमोघगतिरीश्वरः॥ 31 ॥

ekaikasyāṃ daśa daśa kṛṣṇo'jījanadātmajān | yāvatya ātmano bhāryā amoghagatirīśvaraḥ

तेषामुद्दामवीर्याणामष्टादश महारथाः ।आसन्नुदारयशसस्तेषां नामानि मे शृणु॥ 32 ॥

teṣāmuddāmavīryāṇāmaṣṭādaśa mahārathāḥ | āsannudārayaśasasteṣāṃ nāmāni me śṛṇu

प्रद्युम्नश्चानिरुद्धश्च दीप्तिमान् भानुरेव च ।साम्बो मधुर्बृहद्भानुश्चित्रभानुर्वृकोऽरुणः॥ 33 ॥

pradyumnaścāniruddhaśca dīptimān bhānureva ca | sāmbo madhurbṛhadbhānuścitrabhānurvṛko'ruṇaḥ

पुष्करो वेदबाहुश्च श्रुतदेवः सुनन्दनः ।चित्रबाहुर्विरूपश्च कविर्न्यग्रोध एव च॥ 34 ॥

puṣkaro vedabāhuśca śrutadevaḥ sunandanaḥ | citrabāhurvirūpaśca kavirnyagrodha eva ca

एतेषामपि राजेन्द्र तनुजानां मधुद्विषः ।प्रद्युम्न आसीत्प्रथमः पितृवद्रुक्मिणीसुतः॥ 35 ॥

eteṣāmapi rājendra tanujānāṃ madhudviṣaḥ | pradyumna āsītprathamaḥ pitṛvadrukmiṇīsutaḥ

स रुक्मिणो दुहितरमुपयेमे महारथः ।तस्मात्सुतोऽनिरुद्धोऽभून्नागायुतबलान्वितः॥ 36 ॥

sa rukmiṇo duhitaramupayeme mahārathaḥ | tasmātsuto'niruddho'bhūnnāgāyutabalānvitaḥ

स चापि रुक्मिणः पौत्रीं दौहित्रो जगृहे ततः ।वज्रस्तस्याभवद्यस्तु मौसलादवशेषितः॥ 37 ॥

sa cāpi rukmiṇaḥ pautrīṃ dauhitro jagṛhe tataḥ | vajrastasyābhavadyastu mausalādavaśeṣitaḥ

प्रतिबाहुरभूत्तस्मात्सुबाहुस्तस्य चात्मजः ।सुबाहोः शान्तसेनोऽभूच्छतसेनस्तु तत्सुतः॥ 38 ॥

pratibāhurabhūttasmātsubāhustasya cātmajaḥ | subāhoḥ śāntaseno'bhūcchatasenastu tatsutaḥ

न ह्येतस्मिन् कुले जाता अधना अबहुप्रजाः ।अल्पायुषोऽल्पवीर्याश्च अब्रह्मण्याश्च जज्ञिरे॥ 39 ॥

na hyetasmin kule jātā adhanā abahuprajāḥ | alpāyuṣo'lpavīryāśca abrahmaṇyāśca jajñire

यदुवंशप्रसूतानां पुंसां विख्यातकर्मणाम् ।सङ्ख्या न शक्यते कर्तुमपि वर्षायुतैर्नृप॥ 40 ॥

yaduvaṃśaprasūtānāṃ puṃsāṃ vikhyātakarmaṇām | saṅkhyā na śakyate kartumapi varṣāyutairnṛpa

तिस्रः कोट्यः सहस्राणामष्टाशीतिशतानि च ।आसन् यदुकुलाचार्याः कुमाराणामिति श्रुतम्॥ 41 ॥

tisraḥ koṭyaḥ sahasrāṇāmaṣṭāśītiśatāni ca | āsan yadukulācāryāḥ kumārāṇāmiti śrutam

सङ्ख्यानं यादवानां कः करिष्यति महात्मनाम् ।यत्रायुतानामयुतलक्षेणास्ते स आहुकः॥ 42 ॥

saṅkhyānaṃ yādavānāṃ kaḥ kariṣyati mahātmanām | yatrāyutānāmayutalakṣeṇāste sa āhukaḥ

देवासुराहवहता दैतेया ये सुदारुणाः ।ते चोत्पन्ना मनुष्येषु प्रजा दृप्ता बबाधिरे॥ 43 ॥

devāsurāhavahatā daiteyā ye sudāruṇāḥ | te cotpannā manuṣyeṣu prajā dṛptā babādhire

तन्निग्रहाय हरिणा प्रोक्ता देवा यदोः कुले ।अवतीर्णाः कुलशतं तेषामेकाधिकं नृप॥ 44 ॥

tannigrahāya hariṇā proktā devā yadoḥ kule | avatīrṇāḥ kulaśataṃ teṣāmekādhikaṃ nṛpa

तेषां प्रमाणं भगवान् प्रभुत्वेनाभवद्धरिः ।ये चानुवर्तिनस्तस्य ववृधुः सर्वयादवाः॥ 45 ॥

teṣāṃ pramāṇaṃ bhagavān prabhutvenābhavaddhariḥ | ye cānuvartinastasya vavṛdhuḥ sarvayādavāḥ

शय्यासनाटनालापक्रीडास्नानादिकर्मसु ।न विदुः सन्तमात्मानं वृष्णयः कृष्णचेतसः॥ 46 ॥

śayyāsanāṭanālāpakrīḍāsnānādikarmasu | na viduḥ santamātmānaṃ vṛṣṇayaḥ kṛṣṇacetasaḥ

तीर्थं चक्रे नृपोनं यदजनि यदुषु स्वः सरित्पादशौचं विद्विट् स्निग्धाः स्वरूपं ययुरजितपरा श्रीर्यदर्थेऽन्ययत्नः ।यन्नामामङ्गलघ्नं श्रुतमथ गदितं यत्कृतो गोत्रधर्मः कृष्णस्यैतन्न चित्रं क्षितिभरहरणं कालचक्रायुधस्य॥ 47 ॥

tīrthaṃ cakre nṛponaṃ yadajani yaduṣu svaḥ saritpādaśaucaṃ vidviṭ snigdhāḥ svarūpaṃ yayurajitaparā śrīryadarthe'nyayatnaḥ | yannāmāmaṅgalaghnaṃ śrutamatha gaditaṃ yatkṛto gotradharmaḥ kṛṣṇasyaitanna citraṃ kṣitibharaharaṇaṃ kālacakrāyudhasya

जयति जननिवासो देवकीजन्मवादो यदुवरपरिषत्स्वैर्दोर्भिरस्यन्नधर्मम् ।स्थिरचरवृजिनघ्नः सुस्मितश्रीमुखेन व्रजपुरवनितानां वर्धयन् कामदेवम्॥ 48 ॥

jayati jananivāso devakījanmavādo yaduvarapariṣatsvairdorbhirasyannadharmam | sthiracaravṛjinaghnaḥ susmitaśrīmukhena vrajapuravanitānāṃ vardhayan kāmadevam

इत्थं परस्य निजवर्त्मरिरक्षयाऽऽत्त- लीलातनोस्तदनुरूपविडम्बनानि ।कर्माणि कर्मकषणानि यदूत्तमस्य श्रूयादमुष्य पदयोरनुवृत्तिमिच्छन्॥ 49 ॥

itthaṃ parasya nijavartmarirakṣayā''tta- līlātanostadanurūpaviḍambanāni | karmāṇi karmakaṣaṇāni yadūttamasya śrūyādamuṣya padayoranuvṛttimicchan

मर्त्यस्तयानुसवमेधितया मुकुन्द- श्रीमत्कथाश्रवणकीर्तनचिन्तयैति ।तद्धाम दुस्तरकृतान्तजवापवर्गं ग्रामाद्वनं क्षितिभुजोऽपि ययुर्यदर्थाः॥ 50 ॥

martyastayānusavamedhitayā mukunda- śrīmatkathāśravaṇakīrtanacintayaiti | taddhāma dustarakṛtāntajavāpavargaṃ grāmādvanaṃ kṣitibhujo'pi yayuryadarthāḥ

साहस्र्यां पारमहंस्यां संहितायां दशमस्कन्धे उत्तरार्धे श्रीकृष्णचरितानुवर्णनं नाम नवतितमोऽध्यायः॥ 90 ॥

sāhasryāṃ pāramahaṃsyāṃ saṃhitāyāṃ daśamaskandhe uttarārdhe śrīkṛṣṇacaritānuvarṇanaṃ nāma navatitamo'dhyāyaḥ