Skandha 11, Adhyāya 5

राजोवाच ।भगवन्तं हरिं प्रायो न भजन्त्यात्मवित्तमाः ।तेषामशान्तकामानां का निष्ठाविजितात्मनाम्॥ 1 ॥

rājovāca | bhagavantaṃ hariṃ prāyo na bhajantyātmavittamāḥ | teṣāmaśāntakāmānāṃ kā niṣṭhāvijitātmanām

मुखबाहूरुपादेभ्यः पुरुषस्याश्रमैः सह ।चत्वारो जज्ञिरे वर्णा गुणैर्विप्रादयः पृथक्॥ 2 ॥

mukhabāhūrupādebhyaḥ puruṣasyāśramaiḥ saha | catvāro jajñire varṇā guṇairviprādayaḥ pṛthak

य एषां पुरुषं साक्षादात्मप्रभवमीश्वरम् ।न भजन्त्यवजानन्ति स्थानाद्भ्रष्टाः पतन्त्यधः॥ 3 ॥

ya eṣāṃ puruṣaṃ sākṣādātmaprabhavamīśvaram | na bhajantyavajānanti sthānādbhraṣṭāḥ patantyadhaḥ

दूरे हरिकथाः केचिद्दूरे चाच्युतकीर्तनाः ।स्त्रियः शूद्रादयश्चैव तेऽनुकम्प्या भवादृशाम्॥ 4 ॥

dūre harikathāḥ keciddūre cācyutakīrtanāḥ | striyaḥ śūdrādayaścaiva te'nukampyā bhavādṛśām

विप्रो राजन्यवैश्यौ च हरेः प्राप्ताः पदान्तिकम् ।श्रौतेन जन्मनाथापि मुह्यन्त्याम्नायवादिनः॥ 5 ॥

vipro rājanyavaiśyau ca hareḥ prāptāḥ padāntikam | śrautena janmanāthāpi muhyantyāmnāyavādinaḥ

कर्मण्यकोविदाः स्तब्धा मूर्खाः पण्डितमानिनः ।वदन्ति चाटुकान् मूढा यया माध्व्या गिरोत्सुकाः॥ 6 ॥

karmaṇyakovidāḥ stabdhā mūrkhāḥ paṇḍitamāninaḥ | vadanti cāṭukān mūḍhā yayā mādhvyā girotsukāḥ

रजसा घोरसङ्कल्पाः कामुका अहिमन्यवः ।दाम्भिका मानिनः पापा विहसन्त्यच्युतप्रियान्॥ 7 ॥

rajasā ghorasaṅkalpāḥ kāmukā ahimanyavaḥ | dāmbhikā māninaḥ pāpā vihasantyacyutapriyān

वदन्ति तेऽन्योन्यमुपासितस्त्रियो गृहेषु मैथुन्यपरेषु चाशिषः ।यजन्त्यसृष्टान्नविधानदक्षिणं वृत्त्यै परं घ्नन्ति पशूनतद्विदः॥ 8 ॥

vadanti te'nyonyamupāsitastriyo gṛheṣu maithunyapareṣu cāśiṣaḥ | yajantyasṛṣṭānnavidhānadakṣiṇaṃ vṛttyai paraṃ ghnanti paśūnatadvidaḥ

श्रिया विभूत्याभिजनेन विद्यया त्यागेन रूपेण बलेन कर्मणा ।जातस्मयेनान्धधियः सहेश्वरान् सतोऽवमन्यन्ति हरिप्रियान् खलाः॥ 9 ॥

śriyā vibhūtyābhijanena vidyayā tyāgena rūpeṇa balena karmaṇā | jātasmayenāndhadhiyaḥ saheśvarān sato'vamanyanti haripriyān khalāḥ

सर्वेषु शश्वत्तनुभृत्स्ववस्थितं यथा खमात्मानमभीष्टमीश्वरम् ।वेदोपगीतं च न शृण्वतेऽबुधा मनोरथानां प्रवदन्ति वार्तया॥ 10 ॥

sarveṣu śaśvattanubhṛtsvavasthitaṃ yathā khamātmānamabhīṣṭamīśvaram | vedopagītaṃ ca na śṛṇvate'budhā manorathānāṃ pravadanti vārtayā

लोके व्यवायामिषमद्यसेवा नित्यास्तु जन्तोर्न हि तत्र चोदना ।व्यवस्थितिस्तेषु विवाहयज्ञ- सुराग्रहैरासु निवृत्तिरिष्टा॥ 11 ॥

loke vyavāyāmiṣamadyasevā nityāstu jantorna hi tatra codanā | vyavasthitisteṣu vivāhayajña- surāgrahairāsu nivṛttiriṣṭā

धनं च धर्मैकफलं यतो वै ज्ञानं सविज्ञानमनुप्रशान्ति ।गृहेषु युञ्जन्ति कलेवरस्य मृत्युं न पश्यन्ति दुरन्तवीर्यम्॥ 12 ॥

dhanaṃ ca dharmaikaphalaṃ yato vai jñānaṃ savijñānamanupraśānti | gṛheṣu yuñjanti kalevarasya mṛtyuṃ na paśyanti durantavīryam

यद्घ्राणभक्षो विहितः सुराया- स्तथा पशोरालभनं न हिंसा ।एवं व्यवायः प्रजया न रत्या इमं विशुद्धं न विदुः स्वधर्मम्॥ 13 ॥

yadghrāṇabhakṣo vihitaḥ surāyā- stathā paśorālabhanaṃ na hiṃsā | evaṃ vyavāyaḥ prajayā na ratyā imaṃ viśuddhaṃ na viduḥ svadharmam

ये त्वनेवंविदोऽसन्तः स्तब्धाः सदभिमानिनः ।पशून् द्रुह्यन्ति विश्रब्धाः प्रेत्य खादन्ति ते च तान्॥ 14 ॥

ye tvanevaṃvido'santaḥ stabdhāḥ sadabhimāninaḥ | paśūn druhyanti viśrabdhāḥ pretya khādanti te ca tān

द्विषन्तः परकायेषु स्वात्मानं हरिमीश्वरम् ।मृतके सानुबन्धेऽस्मिन् बद्धस्नेहाः पतन्त्यधः॥ 15 ॥

dviṣantaḥ parakāyeṣu svātmānaṃ harimīśvaram | mṛtake sānubandhe'smin baddhasnehāḥ patantyadhaḥ

ये कैवल्यमसम्प्राप्ता ये चातीताश्च मूढताम् ।त्रैवर्गिका ह्यक्षणिका आत्मानं घातयन्ति ते॥ 16 ॥

ye kaivalyamasamprāptā ye cātītāśca mūḍhatām | traivargikā hyakṣaṇikā ātmānaṃ ghātayanti te

एत आत्महनोऽशान्ता अज्ञाने ज्ञानमानिनः ।सीदन्त्यकृतकृत्या वै कालध्वस्तमनोरथाः॥ 17 ॥

eta ātmahano'śāntā ajñāne jñānamāninaḥ | sīdantyakṛtakṛtyā vai kāladhvastamanorathāḥ

हित्वात्यायासरचिता गृहापत्यसुहृच्छ्रियः ।तमो विशन्त्यनिच्छन्तो वासुदेवपराङ्मुखाः॥ 18 ॥

hitvātyāyāsaracitā gṛhāpatyasuhṛcchriyaḥ | tamo viśantyanicchanto vāsudevaparāṅmukhāḥ

राजोवाच ।कस्मिन् काले स भगवान् किं वर्णः कीदृशो नृभिः ।नाम्ना वा केन विधिना पूज्यते तदिहोच्यताम्॥ 19 ॥

rājovāca | kasmin kāle sa bhagavān kiṃ varṇaḥ kīdṛśo nṛbhiḥ | nāmnā vā kena vidhinā pūjyate tadihocyatām

कृतं त्रेता द्वापरं च कलिरित्येषु केशवः ।नानावर्णाभिधाकारो नानैव विधिनेज्यते॥ 20 ॥

kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kalirityeṣu keśavaḥ | nānāvarṇābhidhākāro nānaiva vidhinejyate

कृते शुक्लश्चतुर्बाहुर्जटिलो वल्कलाम्बरः ।कृष्णाजिनोपवीताक्षान् बिभ्रद्दण्डकमण्डलू॥ 21 ॥

kṛte śuklaścaturbāhurjaṭilo valkalāmbaraḥ | kṛṣṇājinopavītākṣān bibhraddaṇḍakamaṇḍalū

मनुष्यास्तु तदा शान्ता निर्वैराः सुहृदः समाः ।यजन्ति तपसा देवं शमेन च दमेन च॥ 22 ॥

manuṣyāstu tadā śāntā nirvairāḥ suhṛdaḥ samāḥ | yajanti tapasā devaṃ śamena ca damena ca

हंसः सुपर्णो वैकुण्ठो धर्मो योगेश्वरोऽमलः ।ईश्वरः पुरुषोऽव्यक्तः परमात्मेति गीयते॥ 23 ॥

haṃsaḥ suparṇo vaikuṇṭho dharmo yogeśvaro'malaḥ | īśvaraḥ puruṣo'vyaktaḥ paramātmeti gīyate

त्रेतायां रक्तवर्णोऽसौ चतुर्बाहुस्त्रिमेखलः ।हिरण्यकेशस्त्रय्यात्मा स्रुक्स्रुवाद्युपलक्षणः॥ 24 ॥

tretāyāṃ raktavarṇo'sau caturbāhustrimekhalaḥ | hiraṇyakeśastrayyātmā sruksruvādyupalakṣaṇaḥ

तं तदा मनुजा देवं सर्वदेवमयं हरिम् ।यजन्ति विद्यया त्रय्या धर्मिष्ठा ब्रह्मवादिनः॥ 25 ॥

taṃ tadā manujā devaṃ sarvadevamayaṃ harim | yajanti vidyayā trayyā dharmiṣṭhā brahmavādinaḥ

विष्णुर्यज्ञः पृश्निगर्भः सर्वदेव उरुक्रमः ।वृषाकपिर्जयन्तश्च उरुगाय इतीर्यते॥ 26 ॥

viṣṇuryajñaḥ pṛśnigarbhaḥ sarvadeva urukramaḥ | vṛṣākapirjayantaśca urugāya itīryate

द्वापरे भगवाञ्श्यामः पीतवासा निजायुधः ।श्रीवत्सादिभिरङ्कैश्च लक्षणैरुपलक्षितः॥ 27 ॥

dvāpare bhagavāñśyāmaḥ pītavāsā nijāyudhaḥ | śrīvatsādibhiraṅkaiśca lakṣaṇairupalakṣitaḥ

तं तदा पुरुषं मर्त्या महाराजोपलक्षणम् ।यजन्ति वेदतन्त्राभ्यां परं जिज्ञासवो नृप॥ 28 ॥

taṃ tadā puruṣaṃ martyā mahārājopalakṣaṇam | yajanti vedatantrābhyāṃ paraṃ jijñāsavo nṛpa

नमस्ते वासुदेवाय नमः सङ्कर्षणाय च ।प्रद्युम्नायानिरुद्धाय तुभ्यं भगवते नमः॥ 29 ॥

namaste vāsudevāya namaḥ saṅkarṣaṇāya ca | pradyumnāyāniruddhāya tubhyaṃ bhagavate namaḥ

नारायणाय ऋषये पुरुषाय महात्मने ।विश्वेश्वराय विश्वाय सर्वभूतात्मने नमः॥ 30 ॥

nārāyaṇāya ṛṣaye puruṣāya mahātmane | viśveśvarāya viśvāya sarvabhūtātmane namaḥ

नानातन्त्रविधानेन कलावपि यथा शृणु॥ 31 ॥

nānātantravidhānena kalāvapi yathā śṛṇu

कृष्णवर्णं त्विषाकृष्णं साङ्गोपाङ्गास्त्रपार्षदम् ।यज्ञैः सङ्कीर्तनप्रायैर्यजन्ति हि सुमेधसः॥ 32 ॥

kṛṣṇavarṇaṃ tviṣākṛṣṇaṃ sāṅgopāṅgāstrapārṣadam | yajñaiḥ saṅkīrtanaprāyairyajanti hi sumedhasaḥ

ध्येयं सदा परिभवघ्नमभीष्टदोहं तीर्थास्पदं शिवविरिञ्चिनुतं शरण्यम् ।भृत्यार्तिहं प्रणतपाल भवाब्धिपोतं वन्दे महापुरुष ते चरणारविन्दम्॥ 33 ॥

dhyeyaṃ sadā paribhavaghnamabhīṣṭadohaṃ tīrthāspadaṃ śivaviriñcinutaṃ śaraṇyam | bhṛtyārtihaṃ praṇatapāla bhavābdhipotaṃ vande mahāpuruṣa te caraṇāravindam

त्यक्त्वा सुदुस्त्यजसुरेप्सितराज्यलक्ष्मीं धर्मिष्ठ आर्यवचसा यदगादरण्यम् ।मायामृगं दयितयेप्सितमन्वधाव- द्वन्दे महापुरुष ते चरणारविन्दम्॥ 34 ॥

tyaktvā sudustyajasurepsitarājyalakṣmīṃ dharmiṣṭha āryavacasā yadagādaraṇyam | māyāmṛgaṃ dayitayepsitamanvadhāva- dvande mahāpuruṣa te caraṇāravindam

एवं युगानुरूपाभ्यां भगवान् युगवर्तिभिः ।मनुजैरिज्यते राजन् श्रेयसामीश्वरो हरिः॥ 35 ॥

evaṃ yugānurūpābhyāṃ bhagavān yugavartibhiḥ | manujairijyate rājan śreyasāmīśvaro hariḥ

कलिं सभाजयन्त्यार्या गुणज्ञाः सारभागिनः ।यत्र सङ्कीर्तनेनैव सर्वस्वार्थोऽभिलभ्यते॥ 36 ॥

kaliṃ sabhājayantyāryā guṇajñāḥ sārabhāginaḥ | yatra saṅkīrtanenaiva sarvasvārtho'bhilabhyate

न ह्यतः परमो लाभो देहिनां भ्राम्यतामिह ।यतो विन्देत परमां शान्तिं नश्यति संसृतिः॥ 37 ॥

na hyataḥ paramo lābho dehināṃ bhrāmyatāmiha | yato vindeta paramāṃ śāntiṃ naśyati saṃsṛtiḥ

कृतादिषु प्रजा राजन् कलाविच्छन्ति सम्भवम् ।कलौ खलु भविष्यन्ति नारायणपरायणाः॥ 38 ॥

kṛtādiṣu prajā rājan kalāvicchanti sambhavam | kalau khalu bhaviṣyanti nārāyaṇaparāyaṇāḥ

क्वचित्क्वचिन्महाराज द्रविडेषु च भूरिशः ।ताम्रपर्णी नदी यत्र कृतमाला पयस्विनी॥ 39 ॥

kvacitkvacinmahārāja draviḍeṣu ca bhūriśaḥ | tāmraparṇī nadī yatra kṛtamālā payasvinī

कावेरी च महापुण्या प्रतीची च महानदी ।ये पिबन्ति जलं तासां मनुजा मनुजेश्वर ।प्रायो भक्ता भगवति वासुदेवेऽमलाशयाः॥ 40 ॥

kāverī ca mahāpuṇyā pratīcī ca mahānadī | ye pibanti jalaṃ tāsāṃ manujā manujeśvara | prāyo bhaktā bhagavati vāsudeve'malāśayāḥ

देवर्षिभूताप्तनृणां पितॄणां न किङ्करो नायमृणी च राजन् ।सर्वात्मना यः शरणं शरण्यं गतो मुकुन्दं परिहृत्य कर्तम्॥ 41 ॥

devarṣibhūtāptanṛṇāṃ pitṝṇāṃ na kiṅkaro nāyamṛṇī ca rājan | sarvātmanā yaḥ śaraṇaṃ śaraṇyaṃ gato mukundaṃ parihṛtya kartam

स्वपादमूलं भजतः प्रियस्य त्यक्तान्यभावस्य हरिः परेशः ।विकर्म यच्चोत्पतितं कथञ्चि- द्धुनोति सर्वं हृदि सन्निविष्टः॥ 42 ॥

svapādamūlaṃ bhajataḥ priyasya tyaktānyabhāvasya hariḥ pareśaḥ | vikarma yaccotpatitaṃ kathañci- ddhunoti sarvaṃ hṛdi sanniviṣṭaḥ

धर्मान् भागवतानित्थं श्रुत्वाथ मिथिलेश्वरः ।जायन्तेयान् मुनीन् प्रीतः सोपाध्यायो ह्यपूजयत्॥ 43 ॥

dharmān bhāgavatānitthaṃ śrutvātha mithileśvaraḥ | jāyanteyān munīn prītaḥ sopādhyāyo hyapūjayat

ततोऽन्तर्दधिरे सिद्धाः सर्वलोकस्य पश्यतः ।राजा धर्मानुपातिष्ठन्नवाप परमां गतिम्॥ 44 ॥

tato'ntardadhire siddhāḥ sarvalokasya paśyataḥ | rājā dharmānupātiṣṭhannavāpa paramāṃ gatim

त्वमप्येतान् महाभाग धर्मान् भागवतान् श्रुतान् ।आस्थितः श्रद्धया युक्तो निःसङ्गो यास्यसे परम्॥ 45 ॥

tvamapyetān mahābhāga dharmān bhāgavatān śrutān | āsthitaḥ śraddhayā yukto niḥsaṅgo yāsyase param

युवयोः खलु दम्पत्योर्यशसा पूरितं जगत् ।पुत्रतामगमद्यद्वां भगवानीश्वरो हरिः॥ 46 ॥

yuvayoḥ khalu dampatyoryaśasā pūritaṃ jagat | putratāmagamadyadvāṃ bhagavānīśvaro hariḥ

दर्शनालिङ्गनालापैः शयनासनभोजनैः ।आत्मा वां पावितः कृष्णे पुत्रस्नेहं प्रकुर्वतोः॥ 47 ॥

darśanāliṅganālāpaiḥ śayanāsanabhojanaiḥ | ātmā vāṃ pāvitaḥ kṛṣṇe putrasnehaṃ prakurvatoḥ

वैरेण यं नृपतयः शिशुपालपौण्ड्र- शाल्वादयो गतिविलासविलोकनाद्यैः ।ध्यायन्त आकृतधियः शयनासनादौ तत्साम्यमापुरनुरक्तधियां पुनः किम्॥ 48 ॥

vaireṇa yaṃ nṛpatayaḥ śiśupālapauṇḍra- śālvādayo gativilāsavilokanādyaiḥ | dhyāyanta ākṛtadhiyaḥ śayanāsanādau tatsāmyamāpuranuraktadhiyāṃ punaḥ kim

मापत्यबुद्धिमकृथाः कृष्णे सर्वात्मनीश्वरे ।मायामनुष्यभावेन गूढैश्वर्ये परेऽव्यये॥ 49 ॥

māpatyabuddhimakṛthāḥ kṛṣṇe sarvātmanīśvare | māyāmanuṣyabhāvena gūḍhaiśvarye pare'vyaye

भूभारासुरराजन्यहन्तवे गुप्तये सताम् ।अवतीर्णस्य निर्वृत्यै यशो लोके वितन्यते॥ 50 ॥

bhūbhārāsurarājanyahantave guptaye satām | avatīrṇasya nirvṛtyai yaśo loke vitanyate

एतच्छ्रुत्वा महाभागो वसुदेवोऽतिविस्मितः ।देवकी च महाभागा जहतुर्मोहमात्मनः॥ 51 ॥

etacchrutvā mahābhāgo vasudevo'tivismitaḥ | devakī ca mahābhāgā jahaturmohamātmanaḥ

इतिहासमिमं पुण्यं धारयेद्यः समाहितः ।स विधूयेह शमलं ब्रह्मभूयाय कल्पते॥ 52 ॥

itihāsamimaṃ puṇyaṃ dhārayedyaḥ samāhitaḥ | sa vidhūyeha śamalaṃ brahmabhūyāya kalpate

संहितायां एकादशस्कन्धे पञ्चमोऽध्यायः॥ 5b ॥

saṃhitāyāṃ ekādaśaskandhe pañcamo'dhyāyaḥ