Skandha 11, Adhyāya 6

अथ ब्रह्माऽऽत्मजैर्देवैः प्रजेशैरावृतोऽभ्यगात् ।भवश्च भूतभव्येशो ययौ भूतगणैर्वृतः॥ 1 ॥

atha brahmā''tmajairdevaiḥ prajeśairāvṛto'bhyagāt | bhavaśca bhūtabhavyeśo yayau bhūtagaṇairvṛtaḥ

इन्द्रो मरुद्भिर्भगवानादित्या वसवोऽश्विनौ ।ऋभवोऽङ्गिरसो रुद्रा विश्वे साध्याश्च देवताः॥ 2 ॥

indro marudbhirbhagavānādityā vasavo'śvinau | ṛbhavo'ṅgiraso rudrā viśve sādhyāśca devatāḥ

गन्धर्वाप्सरसो नागाः सिद्धचारणगुह्यकाः ।ऋषयः पितरश्चैव सविद्याधरकिन्नराः॥ 3 ॥

gandharvāpsaraso nāgāḥ siddhacāraṇaguhyakāḥ | ṛṣayaḥ pitaraścaiva savidyādharakinnarāḥ

द्वारकामुपसञ्जग्मुः सर्वे कृष्णदिदृक्षवः ।वपुषा येन भगवान्नरलोकमनोरमः ।यशो वितेने लोकेषु सर्वलोकमलापहम्॥ 4 ॥

dvārakāmupasañjagmuḥ sarve kṛṣṇadidṛkṣavaḥ | vapuṣā yena bhagavānnaralokamanoramaḥ | yaśo vitene lokeṣu sarvalokamalāpaham

तस्यां विभ्राजमानायां समृद्धायां महर्द्धिभिः ।व्यचक्षतावितृप्ताक्षाः कृष्णमद्भुतदर्शनम्॥ 5 ॥

tasyāṃ vibhrājamānāyāṃ samṛddhāyāṃ maharddhibhiḥ | vyacakṣatāvitṛptākṣāḥ kṛṣṇamadbhutadarśanam

स्वर्गोद्यानोपगैर्माल्यैश्छादयन्तो युदूत्तमम् ।गीर्भिश्चित्रपदार्थाभिस्तुष्टुवुर्जगदीश्वरम्॥ 6 ॥

svargodyānopagairmālyaiśchādayanto yudūttamam | gīrbhiścitrapadārthābhistuṣṭuvurjagadīśvaram

नताः स्म ते नाथ पदारविन्दं बुद्धीन्द्रियप्राणमनोवचोभिः ।यच्चिन्त्यतेऽन्तर्हृदि भावयुक्तै- र्मुमुक्षुभिः कर्ममयोरुपाशात्॥ 7 ॥

natāḥ sma te nātha padāravindaṃ buddhīndriyaprāṇamanovacobhiḥ | yaccintyate'ntarhṛdi bhāvayuktai- rmumukṣubhiḥ karmamayorupāśāt

त्वं मायया त्रिगुणयाऽऽत्मनि दुर्विभाव्यं व्यक्तं सृजस्यवसि लुम्पसि तद्गुणस्थः ।नैतैर्भवानजित कर्मभिरज्यते वै यत्स्वे सुखेऽव्यवहितेऽभिरतोऽनवद्यः॥ 8 ॥

tvaṃ māyayā triguṇayā''tmani durvibhāvyaṃ vyaktaṃ sṛjasyavasi lumpasi tadguṇasthaḥ | naitairbhavānajita karmabhirajyate vai yatsve sukhe'vyavahite'bhirato'navadyaḥ

शुद्धिर्नृणां न तु तथेड्य दुराशयानां विद्याश्रुताध्ययनदानतपःक्रियाभिः ।सत्त्वात्मनामृषभ ते यशसि प्रवृद्ध- सच्छ्रद्धया श्रवणसम्भृतया यथा स्यात्॥ 9 ॥

śuddhirnṛṇāṃ na tu tatheḍya durāśayānāṃ vidyāśrutādhyayanadānatapaḥkriyābhiḥ | sattvātmanāmṛṣabha te yaśasi pravṛddha- sacchraddhayā śravaṇasambhṛtayā yathā syāt

स्यान्नस्तवाङ्घ्रिरशुभाशयधूमकेतुः क्षेमाय यो मुनिभिरार्द्रहृदोह्यमानः ।यः सात्वतैः समविभूतय आत्मवद्भि- र्व्यूहेऽर्चितः सवनशः स्वरतिक्रमाय॥ 10 ॥

syānnastavāṅghriraśubhāśayadhūmaketuḥ kṣemāya yo munibhirārdrahṛdohyamānaḥ | yaḥ sātvataiḥ samavibhūtaya ātmavadbhi- rvyūhe'rcitaḥ savanaśaḥ svaratikramāya

यश्चिन्त्यते प्रयतपाणिभिरध्वराग्नौ त्रय्या निरुक्तविधिनेश हविर्गृहीत्वा ।अध्यात्मयोग उत योगिभिरात्ममायां जिज्ञासुभिः परमभागवतैः परीष्टः॥ 11 ॥

yaścintyate prayatapāṇibhiradhvarāgnau trayyā niruktavidhineśa havirgṛhītvā | adhyātmayoga uta yogibhirātmamāyāṃ jijñāsubhiḥ paramabhāgavataiḥ parīṣṭaḥ

पर्युष्टया तव विभो वनमालयेयं संस्पर्धिनी भगवती प्रतिपत्निवच्छ्रीः ।यः सुप्रणीतममुयार्हणमाददन्नो भूयात्सदाङ्घ्रिरशुभाशयधूमकेतुः॥ 12 ॥

paryuṣṭayā tava vibho vanamālayeyaṃ saṃspardhinī bhagavatī pratipatnivacchrīḥ | yaḥ supraṇītamamuyārhaṇamādadanno bhūyātsadāṅghriraśubhāśayadhūmaketuḥ

केतुस्त्रिविक्रमयुतस्त्रिपतत्पताको यस्ते भयाभयकरोऽसुरदेवचम्वोः ।स्वर्गाय साधुषु खलेष्वितराय भूमन् पादः पुनातु भगवन् भजतामघं नः॥ 13 ॥

ketustrivikramayutastripatatpatāko yaste bhayābhayakaro'suradevacamvoḥ | svargāya sādhuṣu khaleṣvitarāya bhūman pādaḥ punātu bhagavan bhajatāmaghaṃ naḥ

नस्योतगाव इव यस्य वशे भवन्ति ब्रह्मादयस्तनुभृतो मिथुरर्द्यमानाः ।कालस्य ते प्रकृतिपूरुषयोः परस्य शं नस्तनोतु चरणः पुरुषोत्तमस्य॥ 14 ॥

nasyotagāva iva yasya vaśe bhavanti brahmādayastanubhṛto mithurardyamānāḥ | kālasya te prakṛtipūruṣayoḥ parasya śaṃ nastanotu caraṇaḥ puruṣottamasya

अस्यासि हेतुरुदयस्थितिसंयमाना- मव्यक्तजीवमहतामपि कालमाहुः ।सोऽयं त्रिणाभिरखिलापचये प्रवृत्तः कालो गभीररय उत्तमपूरुषस्त्वम्॥ 15 ॥

asyāsi heturudayasthitisaṃyamānā- mavyaktajīvamahatāmapi kālamāhuḥ | so'yaṃ triṇābhirakhilāpacaye pravṛttaḥ kālo gabhīraraya uttamapūruṣastvam

त्वत्तः पुमान् समधिगम्य यया स्ववीर्यं धत्ते महान्तमिव गर्भममोघवीर्यः ।सोऽयं तयानुगत आत्मन आण्डकोशं हैमं ससर्ज बहिरावरणैरुपेतम्॥ 16 ॥

tvattaḥ pumān samadhigamya yayā svavīryaṃ dhatte mahāntamiva garbhamamoghavīryaḥ | so'yaṃ tayānugata ātmana āṇḍakośaṃ haimaṃ sasarja bahirāvaraṇairupetam

तत्तस्थुषश्च जगतश्च भवानधीशो यन्माययोत्थगुणविक्रिययोपनीतान् ।अर्थाञ्जुषन्नपि हृषीकपते न लिप्तो येऽन्ये स्वतः परिहृतादपि बिभ्यति स्म॥ 17 ॥

tattasthuṣaśca jagataśca bhavānadhīśo yanmāyayotthaguṇavikriyayopanītān | arthāñjuṣannapi hṛṣīkapate na lipto ye'nye svataḥ parihṛtādapi bibhyati sma

स्मायावलोकलवदर्शितभावहारि- भ्रूमण्डलप्रहितसौरतमन्त्रशौण्डैः ।पत्न्यस्तु षोडशसहस्रमनङ्गबाणै- र्यस्येन्द्रियं विमथितुं करणैर्न विभ्व्यः॥ 18 ॥

smāyāvalokalavadarśitabhāvahāri- bhrūmaṇḍalaprahitasauratamantraśauṇḍaiḥ | patnyastu ṣoḍaśasahasramanaṅgabāṇai- ryasyendriyaṃ vimathituṃ karaṇairna vibhvyaḥ

विभ्व्यस्तवामृतकथोदवहास्त्रिलोक्याः पादावनेजसरितः शमलानि हन्तुम् ।आनुश्रवं श्रुतिभिरङ्घ्रिजमङ्गसङ्गै- स्तीर्थद्वयं शुचिषदस्त उपस्पृशन्ति॥ 19 ॥

vibhvyastavāmṛtakathodavahāstrilokyāḥ pādāvanejasaritaḥ śamalāni hantum | ānuśravaṃ śrutibhiraṅghrijamaṅgasaṅgai- stīrthadvayaṃ śuciṣadasta upaspṛśanti

इत्यभिष्टूय विबुधैः सेशः शतधृतिर्हरिम् ।अभ्यभाषत गोविन्दं प्रणम्याम्बरमाश्रितः॥ 20 ॥

ityabhiṣṭūya vibudhaiḥ seśaḥ śatadhṛtirharim | abhyabhāṣata govindaṃ praṇamyāmbaramāśritaḥ

ब्रह्मोवाच ।भूमेर्भारावताराय पुरा विज्ञापितः प्रभो ।त्वमस्माभिरशेषात्मंस्तत्तथैवोपपादितम्॥ 21 ॥

brahmovāca | bhūmerbhārāvatārāya purā vijñāpitaḥ prabho | tvamasmābhiraśeṣātmaṃstattathaivopapāditam

धर्मश्च स्थापितः सत्सु सत्यसन्धेषु वै त्वया ।कीर्तिश्च दिक्षु विक्षिप्ता सर्वलोकमलापहा॥ 22 ॥

dharmaśca sthāpitaḥ satsu satyasandheṣu vai tvayā | kīrtiśca dikṣu vikṣiptā sarvalokamalāpahā

अवतीर्य यदोर्वंशे बिभ्रद्रूपमनुत्तमम् ।कर्माण्युद्दामवृत्तानि हिताय जगतोऽकृथाः॥ 23 ॥

avatīrya yadorvaṃśe bibhradrūpamanuttamam | karmāṇyuddāmavṛttāni hitāya jagato'kṛthāḥ

यानि ते चरितानीश मनुष्याः साधवः कलौ ।शृण्वन्तः कीर्तयन्तश्च तरिष्यन्त्यञ्जसा तमः॥ 24 ॥

yāni te caritānīśa manuṣyāḥ sādhavaḥ kalau | śṛṇvantaḥ kīrtayantaśca tariṣyantyañjasā tamaḥ

यदुवंशेऽवतीर्णस्य भवतः पुरुषोत्तम ।शरच्छतं व्यतीयाय पञ्चविंशाधिकं प्रभो॥ 25 ॥

yaduvaṃśe'vatīrṇasya bhavataḥ puruṣottama | śaracchataṃ vyatīyāya pañcaviṃśādhikaṃ prabho

नाधुना तेऽखिलाधार देवकार्यावशेषितम् ।कुलं च विप्रशापेन नष्टप्रायमभूदिदम्॥ 26 ॥

nādhunā te'khilādhāra devakāryāvaśeṣitam | kulaṃ ca vipraśāpena naṣṭaprāyamabhūdidam

ततः स्वधाम परमं विशस्व यदि मन्यसे ।सलोकाँल्लोकपालान्नः पाहि वैकुण्ठकिङ्करान्॥ 27 ॥

tataḥ svadhāma paramaṃ viśasva yadi manyase | salokā~llokapālānnaḥ pāhi vaikuṇṭhakiṅkarān

अवधारितमेतन्मे यदात्थ विबुधेश्वर ।कृतं वः कार्यमखिलं भूमेर्भारोऽवतारितः॥ 28 ॥

avadhāritametanme yadāttha vibudheśvara | kṛtaṃ vaḥ kāryamakhilaṃ bhūmerbhāro'vatāritaḥ

तदिदं यादवकुलं वीर्यशौर्यश्रियोद्धतम् ।लोकं जिघृक्षद्रुद्धं मे वेलयेव महार्णवः॥ 29 ॥

tadidaṃ yādavakulaṃ vīryaśauryaśriyoddhatam | lokaṃ jighṛkṣadruddhaṃ me velayeva mahārṇavaḥ

यद्यसंहृत्य दृप्तानां यदूनां विपुलं कुलम् ।गन्तास्म्यनेन लोकोऽयमुद्वेलेन विनङ्क्ष्यति॥ 30 ॥

yadyasaṃhṛtya dṛptānāṃ yadūnāṃ vipulaṃ kulam | gantāsmyanena loko'yamudvelena vinaṅkṣyati

इदानीं नाश आरब्धः कुलस्य द्विजशापजः ।यास्यामि भवनं ब्रह्मन्नेतदन्ते तवानघ॥ 31 ॥

idānīṃ nāśa ārabdhaḥ kulasya dvijaśāpajaḥ | yāsyāmi bhavanaṃ brahmannetadante tavānagha

इत्युक्तो लोकनाथेन स्वयम्भूः प्रणिपत्य तम् ।सह देवगणैर्देवः स्वधाम समपद्यत॥ 32 ॥

ityukto lokanāthena svayambhūḥ praṇipatya tam | saha devagaṇairdevaḥ svadhāma samapadyata

अथ तस्यां महोत्पातान् द्वारवत्यां समुत्थितान् ।विलोक्य भगवानाह यदुवृद्धान् समागतान्॥ 33 ॥

atha tasyāṃ mahotpātān dvāravatyāṃ samutthitān | vilokya bhagavānāha yaduvṛddhān samāgatān

एते वै सुमहोत्पाता व्युत्तिष्ठन्तीह सर्वतः ।शापश्च नः कुलस्यासीद्ब्राह्मणेभ्यो दुरत्ययः॥ 34 ॥

ete vai sumahotpātā vyuttiṣṭhantīha sarvataḥ | śāpaśca naḥ kulasyāsīdbrāhmaṇebhyo duratyayaḥ

न वस्तव्यमिहास्माभिर्जिजीविषुभिरार्यकाः ।प्रभासं सुमहत्पुण्यं यास्यामोऽद्यैव मा चिरम्॥ 35 ॥

na vastavyamihāsmābhirjijīviṣubhirāryakāḥ | prabhāsaṃ sumahatpuṇyaṃ yāsyāmo'dyaiva mā ciram

यत्र स्नात्वा दक्षशापाद्गृहीतो यक्ष्मणोडुराट् ।विमुक्तः किल्बिषात्सद्यो भेजे भूयः कलोदयम्॥ 36 ॥

yatra snātvā dakṣaśāpādgṛhīto yakṣmaṇoḍurāṭ | vimuktaḥ kilbiṣātsadyo bheje bhūyaḥ kalodayam

वयं च तस्मिन्नाप्लुत्य तर्पयित्वा पितॄन् सुरान् ।भोजयित्वोशिजो विप्रान् नानागुणवतान्धसा॥ 37 ॥

vayaṃ ca tasminnāplutya tarpayitvā pitṝn surān | bhojayitvośijo viprān nānāguṇavatāndhasā

तेषु दानानि पात्रेषु श्रद्धयोप्त्वा महान्ति वै ।वृजिनानि तरिष्यामो दानैर्नौभिरिवार्णवम्॥ 38 ॥

teṣu dānāni pātreṣu śraddhayoptvā mahānti vai | vṛjināni tariṣyāmo dānairnaubhirivārṇavam

एवं भगवताऽऽदिष्टा यादवाः कुलनन्दन ।गन्तुं कृतधियस्तीर्थं स्यन्दनान् समयूयुजन्॥ 39 ॥

evaṃ bhagavatā''diṣṭā yādavāḥ kulanandana | gantuṃ kṛtadhiyastīrthaṃ syandanān samayūyujan

तन्निरीक्ष्योद्धवो राजन् श्रुत्वा भगवतोदितम् ।दृष्ट्वारिष्टानि घोराणि नित्यं कृष्णमनुव्रतः॥ 40 ॥

tannirīkṣyoddhavo rājan śrutvā bhagavatoditam | dṛṣṭvāriṣṭāni ghorāṇi nityaṃ kṛṣṇamanuvrataḥ

विविक्त उपसङ्गम्य जगतामीश्वरेश्वरम् ।प्रणम्य शिरिसा पादौ प्राञ्जलिस्तमभाषत॥ 41 ॥

vivikta upasaṅgamya jagatāmīśvareśvaram | praṇamya śirisā pādau prāñjalistamabhāṣata

देवदेवेश योगेश पुण्यश्रवणकीर्तन ।संहृत्यैतत्कुलं नूनं लोकं सन्त्यक्ष्यते भवान् ।विप्रशापं समर्थोऽपि प्रत्यहन्न यदीश्वरः॥ 42 ॥

devadeveśa yogeśa puṇyaśravaṇakīrtana | saṃhṛtyaitatkulaṃ nūnaṃ lokaṃ santyakṣyate bhavān | vipraśāpaṃ samartho'pi pratyahanna yadīśvaraḥ

नाहं तवाङ्घ्रिकमलं क्षणार्धमपि केशव ।त्यक्तुं समुत्सहे नाथ स्वधाम नय मामपि॥ 43 ॥

nāhaṃ tavāṅghrikamalaṃ kṣaṇārdhamapi keśava | tyaktuṃ samutsahe nātha svadhāma naya māmapi

तव विक्रीडितं कृष्ण नृणां परममङ्गलम् ।कर्णपीयूषमास्वाद्य त्यजन्त्यन्यस्पृहां जनाः॥ 44 ॥

tava vikrīḍitaṃ kṛṣṇa nṛṇāṃ paramamaṅgalam | karṇapīyūṣamāsvādya tyajantyanyaspṛhāṃ janāḥ

शय्यासनाटनस्थानस्नानक्रीडाशनादिषु ।कथं त्वां प्रियमात्मानं वयं भक्तास्त्यजेमहि॥ 45 ॥

śayyāsanāṭanasthānasnānakrīḍāśanādiṣu | kathaṃ tvāṃ priyamātmānaṃ vayaṃ bhaktāstyajemahi

त्वयोपभुक्तस्रग्गन्धवासोऽलङ्कारचर्चिताः ।उच्छिष्टभोजिनो दासास्तव मायां जयेमहि॥ 46 ॥

tvayopabhuktasraggandhavāso'laṅkāracarcitāḥ | ucchiṣṭabhojino dāsāstava māyāṃ jayemahi

वातरशना य ऋषयः श्रमणा ऊर्ध्वमन्थिनः ।ब्रह्माख्यं धाम ते यान्ति शान्ताः सन्न्यासिनोऽमलाः॥ 47 ॥

vātaraśanā ya ṛṣayaḥ śramaṇā ūrdhvamanthinaḥ | brahmākhyaṃ dhāma te yānti śāntāḥ sannyāsino'malāḥ

वयं त्विह महायोगिन् भ्रमन्तः कर्मवर्त्मसु ।त्वद्वार्तया तरिष्यामस्तावकैर्दुस्तरं तमः॥ 48 ॥

vayaṃ tviha mahāyogin bhramantaḥ karmavartmasu | tvadvārtayā tariṣyāmastāvakairdustaraṃ tamaḥ

स्मरन्तः कीर्तयन्तस्ते कृतानि गदितानि च ।गत्युत्स्मितेक्षणक्ष्वेलि यन्नृलोकविडम्बनम्॥ 49 ॥

smarantaḥ kīrtayantaste kṛtāni gaditāni ca | gatyutsmitekṣaṇakṣveli yannṛlokaviḍambanam

एवं विज्ञापितो राजन् भगवान् देवकीसुतः ।एकान्तिनं प्रियं भृत्यमुद्धवं समभाषत॥ 50 ॥

evaṃ vijñāpito rājan bhagavān devakīsutaḥ | ekāntinaṃ priyaṃ bhṛtyamuddhavaṃ samabhāṣata

संहितायां एकादशस्कन्धे षष्ठोऽध्यायः॥ 6b ॥

saṃhitāyāṃ ekādaśaskandhe ṣaṣṭho'dhyāyaḥ