Skandha 11, Adhyāya 8

सुखमैन्द्रियकं राजन् स्वर्गे नरक एव च ।देहिनां यद्यथा दुःखं तस्मान्नेच्छेत तद्बुधः॥ 1 ॥

sukhamaindriyakaṃ rājan svarge naraka eva ca | dehināṃ yadyathā duḥkhaṃ tasmānneccheta tadbudhaḥ

ग्रासं सुमृष्टं विरसं महान्तं स्तोकमेव वा ।यदृच्छयैवापतितं ग्रसेदाजगरोऽक्रियः॥ 2 ॥

grāsaṃ sumṛṣṭaṃ virasaṃ mahāntaṃ stokameva vā | yadṛcchayaivāpatitaṃ grasedājagaro'kriyaḥ

शयीताहानि भूरीणि निराहारोऽनुपक्रमः ।यदि नोपनमेद्ग्रासो महाहिरिव दिष्टभुक्॥ 3 ॥

śayītāhāni bhūrīṇi nirāhāro'nupakramaḥ | yadi nopanamedgrāso mahāhiriva diṣṭabhuk

ओजः सहो बलयुतं बिभ्रद्देहमकर्मकम् ।शयानो वीतनिद्रश्च नेहेतेन्द्रियवानपि॥ 4 ॥

ojaḥ saho balayutaṃ bibhraddehamakarmakam | śayāno vītanidraśca nehetendriyavānapi

मुनिः प्रसन्नगम्भीरो दुर्विगाह्यो दुरत्ययः ।अनन्तपारो ह्यक्षोभ्यः स्तिमितोद इवार्णवः॥ 5 ॥

muniḥ prasannagambhīro durvigāhyo duratyayaḥ | anantapāro hyakṣobhyaḥ stimitoda ivārṇavaḥ

समृद्धकामो हीनो वा नारायणपरो मुनिः ।नोत्सर्पेत न शुष्येत सरिद्भिरिव सागरः॥ 6 ॥

samṛddhakāmo hīno vā nārāyaṇaparo muniḥ | notsarpeta na śuṣyeta saridbhiriva sāgaraḥ

दृष्ट्वा स्त्रियं देवमायां तद्भावैरजितेन्द्रियः ।प्रलोभितः पतत्यन्धे तमस्यग्नौ पतङ्गवत्॥ 7 ॥

dṛṣṭvā striyaṃ devamāyāṃ tadbhāvairajitendriyaḥ | pralobhitaḥ patatyandhe tamasyagnau pataṅgavat

योषिद्धिरण्याभरणाम्बरादि- द्रव्येषु मायारचितेषु मूढः ।प्रलोभितात्मा ह्युपभोगबुद्ध्या पतङ्गवन्नश्यति नष्टदृष्टिः॥ 8 ॥

yoṣiddhiraṇyābharaṇāmbarādi- dravyeṣu māyāraciteṣu mūḍhaḥ | pralobhitātmā hyupabhogabuddhyā pataṅgavannaśyati naṣṭadṛṣṭiḥ

स्तोकं स्तोकं ग्रसेद्ग्रासं देहो वर्तेत यावता ।गृहानहिंसन्नातिष्ठेद्वृत्तिं माधुकरीं मुनिः॥ 9 ॥

stokaṃ stokaṃ grasedgrāsaṃ deho varteta yāvatā | gṛhānahiṃsannātiṣṭhedvṛttiṃ mādhukarīṃ muniḥ

अणुभ्यश्च महद्भ्यश्च शास्त्रेभ्यः कुशलो नरः ।सर्वतः सारमादद्यात्पुष्पेभ्य इव षट्पदः॥ 10 ॥

aṇubhyaśca mahadbhyaśca śāstrebhyaḥ kuśalo naraḥ | sarvataḥ sāramādadyātpuṣpebhya iva ṣaṭpadaḥ

सायन्तनं श्वस्तनं वा न सङ्गृह्णीत भिक्षितम् ।पाणिपात्रोदरामत्रो मक्षिकेव न सङ्ग्रही॥ 11 ॥

sāyantanaṃ śvastanaṃ vā na saṅgṛhṇīta bhikṣitam | pāṇipātrodarāmatro makṣikeva na saṅgrahī

सायन्तनं श्वस्तनं वा न सङ्गृह्णीत भिक्षुकः ।मक्षिका इव सङ्गृह्णन् सह तेन विनश्यति॥ 12 ॥

sāyantanaṃ śvastanaṃ vā na saṅgṛhṇīta bhikṣukaḥ | makṣikā iva saṅgṛhṇan saha tena vinaśyati

पदापि युवतीं भिक्षुर्न स्पृशेद्दारवीमपि ।स्पृशन् करीव बध्येत करिण्या अङ्गसङ्गतः॥ 13 ॥

padāpi yuvatīṃ bhikṣurna spṛśeddāravīmapi | spṛśan karīva badhyeta kariṇyā aṅgasaṅgataḥ

नाधिगच्छेत्स्त्रियं प्राज्ञः कर्हिचिन्मृत्युमात्मनः ।बलाधिकैः स हन्येत गजैरन्यैर्गजो यथा॥ 14 ॥

nādhigacchetstriyaṃ prājñaḥ karhicinmṛtyumātmanaḥ | balādhikaiḥ sa hanyeta gajairanyairgajo yathā

न देयं नोपभोग्यं च लुब्धैर्यद्दुःखसञ्चितम् ।भुङ्क्ते तदपि तच्चान्यो मधुहेवार्थविन्मधु॥ 15 ॥

na deyaṃ nopabhogyaṃ ca lubdhairyadduḥkhasañcitam | bhuṅkte tadapi taccānyo madhuhevārthavinmadhu

सुदुःखोपार्जितैर्वित्तैराशासानां गृहाशिषः ।मधुहेवाग्रतो भुङ्क्ते यतिर्वै गृहमेधिनाम्॥ 16 ॥

suduḥkhopārjitairvittairāśāsānāṃ gṛhāśiṣaḥ | madhuhevāgrato bhuṅkte yatirvai gṛhamedhinām

ग्राम्यगीतं न शृणुयाद्यतिर्वनचरः क्वचित् ।शिक्षेत हरिणाद्बद्धान्मृगयोर्गीतमोहितात्॥ 17 ॥

grāmyagītaṃ na śṛṇuyādyatirvanacaraḥ kvacit | śikṣeta hariṇādbaddhānmṛgayorgītamohitāt

नृत्यवादित्रगीतानि जुषन् ग्राम्याणि योषिताम् ।आसां क्रीडनको वश्य ऋष्यशृङ्गो मृगीसुतः॥ 18 ॥

nṛtyavāditragītāni juṣan grāmyāṇi yoṣitām | āsāṃ krīḍanako vaśya ṛṣyaśṛṅgo mṛgīsutaḥ

जिह्वयातिप्रमाथिन्या जनो रसविमोहितः ।मृत्युमृच्छत्यसद्बुद्धिर्मीनस्तु बडिशैर्यथा॥ 19 ॥

jihvayātipramāthinyā jano rasavimohitaḥ | mṛtyumṛcchatyasadbuddhirmīnastu baḍiśairyathā

इन्द्रियाणि जयन्त्याशु निराहारा मनीषिणः ।वर्जयित्वा तु रसनं तन्निरन्नस्य वर्धते॥ 20 ॥

indriyāṇi jayantyāśu nirāhārā manīṣiṇaḥ | varjayitvā tu rasanaṃ tannirannasya vardhate

तावज्जितेन्द्रियो न स्याद्विजितान्येन्द्रियः पुमान् ।न जयेद्रसनं यावज्जितं सर्वं जिते रसे॥ 21 ॥

tāvajjitendriyo na syādvijitānyendriyaḥ pumān | na jayedrasanaṃ yāvajjitaṃ sarvaṃ jite rase

पिङ्गला नाम वेश्याऽऽसीद्विदेहनगरे पुरा ।तस्या मे शिक्षितं किञ्चिन्निबोध नृपनन्दन॥ 22 ॥

piṅgalā nāma veśyā''sīdvidehanagare purā | tasyā me śikṣitaṃ kiñcinnibodha nṛpanandana

सा स्वैरिण्येकदा कान्तं सङ्केत उपनेष्यती ।अभूत्काले बहिर्द्वारि बिभ्रती रूपमुत्तमम्॥ 23 ॥

sā svairiṇyekadā kāntaṃ saṅketa upaneṣyatī | abhūtkāle bahirdvāri bibhratī rūpamuttamam

मार्ग आगच्छतो वीक्ष्य पुरुषान् पुरुषर्षभ ।तान् शुल्कदान् वित्तवतः कान्तान् मेनेऽर्थकामुका॥ 24 ॥

mārga āgacchato vīkṣya puruṣān puruṣarṣabha | tān śulkadān vittavataḥ kāntān mene'rthakāmukā

आगतेष्वपयातेषु सा सङ्केतोपजीविनी ।अप्यन्यो वित्तवान् कोऽपि मामुपैष्यति भूरिदः॥ 25 ॥

āgateṣvapayāteṣu sā saṅketopajīvinī | apyanyo vittavān ko'pi māmupaiṣyati bhūridaḥ

एवं दुराशया ध्वस्तनिद्रा द्वार्यवलम्बती ।निर्गच्छन्ती प्रविशती निशीथं समपद्यत॥ 26 ॥

evaṃ durāśayā dhvastanidrā dvāryavalambatī | nirgacchantī praviśatī niśīthaṃ samapadyata

तस्या वित्ताशया शुष्यद्वक्त्राया दीनचेतसः ।निर्वेदः परमो जज्ञे चिन्ताहेतुः सुखावहः॥ 27 ॥

tasyā vittāśayā śuṣyadvaktrāyā dīnacetasaḥ | nirvedaḥ paramo jajñe cintāhetuḥ sukhāvahaḥ

तस्या निर्विण्णचित्ताया गीतं शृणु यथा मम ।निर्वेद आशापाशानां पुरुषस्य यथा ह्यसिः॥ 28 ॥

tasyā nirviṇṇacittāyā gītaṃ śṛṇu yathā mama | nirveda āśāpāśānāṃ puruṣasya yathā hyasiḥ

न ह्यङ्गाजातनिर्वेदो देहबन्धं जिहासति ।यथा विज्ञानरहितो मनुजो ममतां नृप॥ 29 ॥

na hyaṅgājātanirvedo dehabandhaṃ jihāsati | yathā vijñānarahito manujo mamatāṃ nṛpa

पिङ्गलोवाच ।अहो मे मोहविततिं पश्यताविजितात्मनः ।या कान्तादसतः कामं कामये येन बालिशा॥ 30 ॥

piṅgalovāca | aho me mohavitatiṃ paśyatāvijitātmanaḥ | yā kāntādasataḥ kāmaṃ kāmaye yena bāliśā

सन्तं समीपे रमणं रतिप्रदं वित्तप्रदं नित्यमिमं विहाय ।अकामदं दुःखभयाधिशोक- मोहप्रदं तुच्छमहं भजेऽज्ञा॥ 31 ॥

santaṃ samīpe ramaṇaṃ ratipradaṃ vittapradaṃ nityamimaṃ vihāya | akāmadaṃ duḥkhabhayādhiśoka- mohapradaṃ tucchamahaṃ bhaje'jñā

अहो मयाऽऽत्मा परितापितो वृथा साङ्केत्यवृत्त्यातिविगर्ह्यवार्तया ।स्त्रैणान्नराद्यार्थतृषोऽनुशोच्यात् क्रीतेन वित्तं रतिमात्मनेच्छती॥ 32 ॥

aho mayā''tmā paritāpito vṛthā sāṅketyavṛttyātivigarhyavārtayā | straiṇānnarādyārthatṛṣo'nuśocyāt krītena vittaṃ ratimātmanecchatī

यदस्थिभिर्निर्मितवंशवंश्य- स्थूणं त्वचा रोमनखैः पिनद्धम् ।क्षरन्नवद्वारमगारमेत- द्विण्मूत्रपूर्णं मदुपैति कान्या॥ 33 ॥

yadasthibhirnirmitavaṃśavaṃśya- sthūṇaṃ tvacā romanakhaiḥ pinaddham | kṣarannavadvāramagārameta- dviṇmūtrapūrṇaṃ madupaiti kānyā

विदेहानां पुरे ह्यस्मिन्नहमेकैव मूढधीः ।यान्यमिच्छन्त्यसत्यस्मादात्मदात्काममच्युतात्॥ 34 ॥

videhānāṃ pure hyasminnahamekaiva mūḍhadhīḥ | yānyamicchantyasatyasmādātmadātkāmamacyutāt

सुहृत्प्रेष्ठतमो नाथ आत्मा चायं शरीरिणाम् ।तं विक्रीयात्मनैवाहं रमेऽनेन यथा रमा॥ 35 ॥

suhṛtpreṣṭhatamo nātha ātmā cāyaṃ śarīriṇām | taṃ vikrīyātmanaivāhaṃ rame'nena yathā ramā

कियत्प्रियं ते व्यभजन् कामा ये कामदा नराः ।आद्यन्तवन्तो भार्याया देवा वा कालविद्रुताः॥ 36 ॥

kiyatpriyaṃ te vyabhajan kāmā ye kāmadā narāḥ | ādyantavanto bhāryāyā devā vā kālavidrutāḥ

नूनं मे भगवान् प्रीतो विष्णुः केनापि कर्मणा ।निर्वेदोऽयं दुराशाया यन्मे जातः सुखावहः॥ 37 ॥

nūnaṃ me bhagavān prīto viṣṇuḥ kenāpi karmaṇā | nirvedo'yaṃ durāśāyā yanme jātaḥ sukhāvahaḥ

मैवं स्युर्मन्दभाग्यायाः क्लेशा निर्वेदहेतवः ।येनानुबन्धं निर्हृत्य पुरुषः शममृच्छति॥ 38 ॥

maivaṃ syurmandabhāgyāyāḥ kleśā nirvedahetavaḥ | yenānubandhaṃ nirhṛtya puruṣaḥ śamamṛcchati

तेनोपकृतमादाय शिरसा ग्राम्यसङ्गताः ।त्यक्त्वा दुराशाः शरणं व्रजामि तमधीश्वरम्॥ 39 ॥

tenopakṛtamādāya śirasā grāmyasaṅgatāḥ | tyaktvā durāśāḥ śaraṇaṃ vrajāmi tamadhīśvaram

सन्तुष्टा श्रद्दधत्येतद्यथा लाभेन जीवती ।विहराम्यमुनैवाहमात्मना रमणेन वै॥ 40 ॥

santuṣṭā śraddadhatyetadyathā lābhena jīvatī | viharāmyamunaivāhamātmanā ramaṇena vai

संसारकूपे पतितं विषयैर्मुषितेक्षणम् ।ग्रस्तं कालाहिनाऽऽत्मानं कोऽन्यस्त्रातुमधीश्वरः॥ 41 ॥

saṃsārakūpe patitaṃ viṣayairmuṣitekṣaṇam | grastaṃ kālāhinā''tmānaṃ ko'nyastrātumadhīśvaraḥ

आत्मैव ह्यात्मनो गोप्ता निर्विद्येत यदाखिलात् ।अप्रमत्त इदं पश्येद्ग्रस्तं कालाहिना जगत्॥ 42 ॥

ātmaiva hyātmano goptā nirvidyeta yadākhilāt | apramatta idaṃ paśyedgrastaṃ kālāhinā jagat

एवं व्यवसितमतिर्दुराशां कान्ततर्षजाम् ।छित्त्वोपशममास्थाय शय्यामुपविवेश सा॥ 43 ॥

evaṃ vyavasitamatirdurāśāṃ kāntatarṣajām | chittvopaśamamāsthāya śayyāmupaviveśa sā

आशा हि परमं दुःखं नैराश्यं परमं सुखम् ।यथा सञ्छिद्य कान्ताशां सुखं सुष्वाप पिङ्गला॥ 44 ॥

āśā hi paramaṃ duḥkhaṃ nairāśyaṃ paramaṃ sukham | yathā sañchidya kāntāśāṃ sukhaṃ suṣvāpa piṅgalā

संहितायां एकादशस्कन्धे अष्टमोऽध्यायः॥ 8b ॥

saṃhitāyāṃ ekādaśaskandhe aṣṭamo'dhyāyaḥ