Skandha 11, Adhyāya 9

परिग्रहो हि दुःखाय यद्यत्प्रियतमं नृणाम् ।अनन्तं सुखमाप्नोति तद्विद्वान्यस्त्वकिञ्चनः॥ 1 ॥

parigraho hi duḥkhāya yadyatpriyatamaṃ nṛṇām | anantaṃ sukhamāpnoti tadvidvānyastvakiñcanaḥ

सामिषं कुररं जघ्नुर्बलिनो ये निरामिषाः ।तदामिषं परित्यज्य स सुखं समविन्दत॥ 2 ॥

sāmiṣaṃ kuraraṃ jaghnurbalino ye nirāmiṣāḥ | tadāmiṣaṃ parityajya sa sukhaṃ samavindata

न मे मानावमानौ स्तो न चिन्ता गेहपुत्रिणाम् ।आत्मक्रीड आत्मरतिर्विचरामीह बालवत्॥ 3 ॥

na me mānāvamānau sto na cintā gehaputriṇām | ātmakrīḍa ātmaratirvicarāmīha bālavat

द्वावेव चिन्तया मुक्तौ परमानन्द आप्लुतौ ।यो विमुग्धो जडो बालो यो गुणेभ्यः परं गतः॥ 4 ॥

dvāveva cintayā muktau paramānanda āplutau | yo vimugdho jaḍo bālo yo guṇebhyaḥ paraṃ gataḥ

क्वचित्कुमारी त्वात्मानं वृणानान् गृहमागतान् ।स्वयं तानर्हयामास क्वापि यातेषु बन्धुषु॥ 5 ॥

kvacitkumārī tvātmānaṃ vṛṇānān gṛhamāgatān | svayaṃ tānarhayāmāsa kvāpi yāteṣu bandhuṣu

तेषामभ्यवहारार्थं शालीन् रहसि पार्थिव ।अवघ्नन्त्याः प्रकोष्ठस्थाश्चक्रुः शङ्खाः स्वनं महत्॥ 6 ॥

teṣāmabhyavahārārthaṃ śālīn rahasi pārthiva | avaghnantyāḥ prakoṣṭhasthāścakruḥ śaṅkhāḥ svanaṃ mahat

सा तज्जुगुप्सितं मत्वा महती वृडिता ततः ।बभञ्जैकैकशः शङ्खान् द्वौ द्वौ पाण्योरशेषयत्॥ 7 ॥

sā tajjugupsitaṃ matvā mahatī vṛḍitā tataḥ | babhañjaikaikaśaḥ śaṅkhān dvau dvau pāṇyoraśeṣayat

उभयोरप्यभूद्घोषो ह्यवघ्नन्त्याः स्म शङ्खयोः ।तत्राप्येकं निरभिददेकस्मान्नाभवद्ध्वनिः॥ 8 ॥

ubhayorapyabhūdghoṣo hyavaghnantyāḥ sma śaṅkhayoḥ | tatrāpyekaṃ nirabhidadekasmānnābhavaddhvaniḥ

अन्वशिक्षमिमं तस्या उपदेशमरिन्दम ।लोकाननुचरन्नेतान् लोकतत्त्वविवित्सया॥ 9 ॥

anvaśikṣamimaṃ tasyā upadeśamarindama | lokānanucarannetān lokatattvavivitsayā

वासे बहूनां कलहो भवेद्वार्ता द्वयोरपि ।एक एव चरेत्तस्मात्कुमार्या इव कङ्कणः॥ 10 ॥

vāse bahūnāṃ kalaho bhavedvārtā dvayorapi | eka eva carettasmātkumāryā iva kaṅkaṇaḥ

मन एकत्र संयुञ्ज्याज्जितश्वासो जितासनः ।वैराग्याभ्यासयोगेन ध्रियमाणमतन्द्रितः॥ 11 ॥

mana ekatra saṃyuñjyājjitaśvāso jitāsanaḥ | vairāgyābhyāsayogena dhriyamāṇamatandritaḥ

यस्मिन् मनो लब्धपदं यदेत- च्छनैः शनैर्मुञ्चति कर्मरेणून् ।सत्त्वेन वृद्धेन रजस्तमश्च विधूय निर्वाणमुपैत्यनिन्धनम्॥ 12 ॥

yasmin mano labdhapadaṃ yadeta- cchanaiḥ śanairmuñcati karmareṇūn | sattvena vṛddhena rajastamaśca vidhūya nirvāṇamupaityanindhanam

तदैवमात्मन्यवरुद्धचित्तो न वेद किञ्चिद्बहिरन्तरं वा ।यथेषुकारो नृपतिं व्रजन्त- मिषौ गतात्मा न ददर्श पार्श्वे॥ 13 ॥

tadaivamātmanyavaruddhacitto na veda kiñcidbahirantaraṃ vā | yatheṣukāro nṛpatiṃ vrajanta- miṣau gatātmā na dadarśa pārśve

एकचार्यनिकेतः स्यादप्रमत्तो गुहाशयः ।अलक्ष्यमाण आचारैर्मुनिरेकोऽल्पभाषणः॥ 14 ॥

ekacāryaniketaḥ syādapramatto guhāśayaḥ | alakṣyamāṇa ācārairmunireko'lpabhāṣaṇaḥ

गृहारम्भोऽति दुःखाय विफलश्चाध्रुवात्मनः ।सर्पः परकृतं वेश्म प्रविश्य सुखमेधते॥ 15 ॥

gṛhārambho'ti duḥkhāya viphalaścādhruvātmanaḥ | sarpaḥ parakṛtaṃ veśma praviśya sukhamedhate

एको नारायणो देवः पूर्वसृष्टं स्वमायया ।संहृत्य कालकलया कल्पान्त इदमीश्वरः ।एक एवाद्वितीयोऽभूदात्माधारोऽखिलाश्रयः॥ 16 ॥

eko nārāyaṇo devaḥ pūrvasṛṣṭaṃ svamāyayā | saṃhṛtya kālakalayā kalpānta idamīśvaraḥ | eka evādvitīyo'bhūdātmādhāro'khilāśrayaḥ

कालेनात्मानुभावेन साम्यं नीतासु शक्तिषु ।सत्त्वादिष्वादिपुरुषः प्रधानपुरुषेश्वरः॥ 17 ॥

kālenātmānubhāvena sāmyaṃ nītāsu śaktiṣu | sattvādiṣvādipuruṣaḥ pradhānapuruṣeśvaraḥ

परावराणां परम आस्ते कैवल्यसंज्ञितः ।केवलानुभवानन्दसन्दोहो निरुपाधिकः॥ 18 ॥

parāvarāṇāṃ parama āste kaivalyasaṃjñitaḥ | kevalānubhavānandasandoho nirupādhikaḥ

केवलात्मानुभावेन स्वमायां त्रिगुणात्मिकाम् ।सङ्क्षोभयन् सृजत्यादौ तया सूत्रमरिन्दम॥ 19 ॥

kevalātmānubhāvena svamāyāṃ triguṇātmikām | saṅkṣobhayan sṛjatyādau tayā sūtramarindama

तामाहुस्त्रिगुणव्यक्तिं सृजन्तीं विश्वतोमुखम् ।यस्मिन् प्रोतमिदं विश्वं येन संसरते पुमान्॥ 20 ॥

tāmāhustriguṇavyaktiṃ sṛjantīṃ viśvatomukham | yasmin protamidaṃ viśvaṃ yena saṃsarate pumān

यथोर्णनाभिर्हृदयादूर्णां सन्तत्य वक्त्रतः ।तया विहृत्य भूयस्तां ग्रसत्येवं महेश्वरः॥ 21 ॥

yathorṇanābhirhṛdayādūrṇāṃ santatya vaktrataḥ | tayā vihṛtya bhūyastāṃ grasatyevaṃ maheśvaraḥ

यत्र यत्र मनो देही धारयेत्सकलं धिया ।स्नेहाद्द्वेषाद्भयाद्वापि याति तत्तत्स्वरूपताम्॥ 22 ॥

yatra yatra mano dehī dhārayetsakalaṃ dhiyā | snehāddveṣādbhayādvāpi yāti tattatsvarūpatām

कीटः पेशस्कृतं ध्यायन् कुड्यां तेन प्रवेशितः ।याति तत्सात्मतां राजन् पूर्वरूपमसन्त्यजन्॥ 23 ॥

kīṭaḥ peśaskṛtaṃ dhyāyan kuḍyāṃ tena praveśitaḥ | yāti tatsātmatāṃ rājan pūrvarūpamasantyajan

एवं गुरुभ्य एतेभ्य एषा मे शिक्षिता मतिः ।स्वात्मोपशिक्षितां बुद्धिं शृणु मे वदतः प्रभो॥ 24 ॥

evaṃ gurubhya etebhya eṣā me śikṣitā matiḥ | svātmopaśikṣitāṃ buddhiṃ śṛṇu me vadataḥ prabho

देहो गुरुर्मम विरक्तिविवेकहेतुः बिभ्रत्स्म सत्त्वनिधनं सततार्त्युदर्कम् ।तत्त्वान्यनेन विमृशामि यथा तथापि पारक्यमित्यवसितो विचराम्यसङ्गः॥ 25 ॥

deho gururmama viraktivivekahetuḥ bibhratsma sattvanidhanaṃ satatārtyudarkam | tattvānyanena vimṛśāmi yathā tathāpi pārakyamityavasito vicarāmyasaṅgaḥ

जायाऽऽत्मजार्थपशुभृत्यगृहाप्तवर्गान् पुष्णाति यत्प्रियचिकीर्षया वितन्वन् ।स्वान्ते सकृच्छ्रमवरुद्धधनः स देहः सृष्ट्वास्य बीजमवसीदति वृक्षधर्मः॥ 26 ॥

jāyā''tmajārthapaśubhṛtyagṛhāptavargān puṣṇāti yatpriyacikīrṣayā vitanvan | svānte sakṛcchramavaruddhadhanaḥ sa dehaḥ sṛṣṭvāsya bījamavasīdati vṛkṣadharmaḥ

जिह्वैकतोऽमुमपकर्षति कर्हि तर्षा शिश्नोऽन्यतस्त्वगुदरं श्रवणं कुतश्चित् ।घ्राणोऽन्यतश्चपलदृक् क्व च कर्मशक्तिः बह्व्यः सपत्न्य इव गेहपतिं लुनन्ति॥ 27 ॥

jihvaikato'mumapakarṣati karhi tarṣā śiśno'nyatastvagudaraṃ śravaṇaṃ kutaścit | ghrāṇo'nyataścapaladṛk kva ca karmaśaktiḥ bahvyaḥ sapatnya iva gehapatiṃ lunanti

सृष्ट्वा पुराणि विविधान्यजयाऽऽत्मशक्त्या वृक्षान् सरीसृपपशून् खगदंशमत्स्यान् ।तैस्तैरतुष्टहृदयः पुरुषं विधाय ब्रह्मावलोकधिषणं मुदमाप देवः॥ 28 ॥

sṛṣṭvā purāṇi vividhānyajayā''tmaśaktyā vṛkṣān sarīsṛpapaśūn khagadaṃśamatsyān | taistairatuṣṭahṛdayaḥ puruṣaṃ vidhāya brahmāvalokadhiṣaṇaṃ mudamāpa devaḥ

लब्ध्वा सुदुर्लभमिदं बहुसम्भवान्ते मानुष्यमर्थदमनित्यमपीह धीरः ।तूर्णं यतेत न पतेदनुमृत्यु याव- न्निःश्रेयसाय विषयः खलु सर्वतः स्यात्॥ 29 ॥

labdhvā sudurlabhamidaṃ bahusambhavānte mānuṣyamarthadamanityamapīha dhīraḥ | tūrṇaṃ yateta na patedanumṛtyu yāva- nniḥśreyasāya viṣayaḥ khalu sarvataḥ syāt

एवं सञ्जातवैराग्यो विज्ञानालोक आत्मनि ।विचरामि महीमेतां मुक्तसङ्गोऽनहङ्कृतिः॥ 30 ॥

evaṃ sañjātavairāgyo vijñānāloka ātmani | vicarāmi mahīmetāṃ muktasaṅgo'nahaṅkṛtiḥ

न ह्येकस्माद्गुरोर्ज्ञानं सुस्थिरं स्यात्सुपुष्कलम् ।ब्रह्मैतदद्वितीयं वै गीयते बहुधर्षिभिः॥ 31 ॥

na hyekasmādgurorjñānaṃ susthiraṃ syātsupuṣkalam | brahmaitadadvitīyaṃ vai gīyate bahudharṣibhiḥ

इत्युक्त्वा स यदुं विप्रस्तमामन्त्र्य गभीरधीः ।वन्दितोऽभ्यर्थितो राज्ञा ययौ प्रीतो यथागतम्॥ 32 ॥

ityuktvā sa yaduṃ viprastamāmantrya gabhīradhīḥ | vandito'bhyarthito rājñā yayau prīto yathāgatam

अवधूतवचः श्रुत्वा पूर्वेषां नः स पूर्वजः ।सर्वसङ्गविनिर्मुक्तः समचित्तो बभूव ह॥ 33 ॥

avadhūtavacaḥ śrutvā pūrveṣāṃ naḥ sa pūrvajaḥ | sarvasaṅgavinirmuktaḥ samacitto babhūva ha

संहितायां एकादशस्कन्धे नवमोऽध्यायः॥ 9b ॥

saṃhitāyāṃ ekādaśaskandhe navamo'dhyāyaḥ