Skandha 11, Adhyāya 27

क्रियायोगं समाचक्ष्व भवदाराधनं प्रभो ।यस्मात्त्वां ये यथार्चन्ति सात्वताः सात्वतर्षभ॥ 1 ॥

kriyāyogaṃ samācakṣva bhavadārādhanaṃ prabho | yasmāttvāṃ ye yathārcanti sātvatāḥ sātvatarṣabha

एतद्वदन्ति मुनयो मुहुर्निःश्रेयसं नृणाम् ।नारदो भगवान् व्यास आचार्योऽङ्गिरसः सुतः॥ 2 ॥

etadvadanti munayo muhurniḥśreyasaṃ nṛṇām | nārado bhagavān vyāsa ācāryo'ṅgirasaḥ sutaḥ

निःसृतं ते मुखाम्भोजाद्यदाह भगवानजः ।पुत्रेभ्यो भृगुमुख्येभ्यो देव्यै च भगवान् भवः॥ 3 ॥

niḥsṛtaṃ te mukhāmbhojādyadāha bhagavānajaḥ | putrebhyo bhṛgumukhyebhyo devyai ca bhagavān bhavaḥ

एतद्वै सर्ववर्णानामाश्रमाणां च सम्मतम् ।श्रेयसामुत्तमं मन्ये स्त्रीशूद्राणां च मानद॥ 4 ॥

etadvai sarvavarṇānāmāśramāṇāṃ ca sammatam | śreyasāmuttamaṃ manye strīśūdrāṇāṃ ca mānada

एतत्कमलपत्राक्ष कर्मबन्धविमोचनम् ।भक्ताय चानुरक्ताय ब्रूहि विश्वेश्वरेश्वर॥ 5 ॥

etatkamalapatrākṣa karmabandhavimocanam | bhaktāya cānuraktāya brūhi viśveśvareśvara

न ह्यन्तोऽनन्तपारस्य कर्मकाण्डस्य चोद्धव ।सङ्क्षिप्तं वर्णयिष्यामि यथावदनुपूर्वशः॥ 6 ॥

na hyanto'nantapārasya karmakāṇḍasya coddhava | saṅkṣiptaṃ varṇayiṣyāmi yathāvadanupūrvaśaḥ

वैदिकस्तान्त्रिको मिश्र इति मे त्रिविधो मखः ।त्रयाणामीप्सितेनैव विधिना मां समर्चयेत्॥ 7 ॥

vaidikastāntriko miśra iti me trividho makhaḥ | trayāṇāmīpsitenaiva vidhinā māṃ samarcayet

यदा स्वनिगमेनोक्तं द्विजत्वं प्राप्य पूरुषः ।यथा यजेत मां भक्त्या श्रद्धया तन्निबोध मे॥ 8 ॥

yadā svanigamenoktaṃ dvijatvaṃ prāpya pūruṣaḥ | yathā yajeta māṃ bhaktyā śraddhayā tannibodha me

अर्चायां स्थण्डिलेऽग्नौ वा सूर्ये वाप्सु हृदि द्विजे ।द्रव्येण भक्तियुक्तोऽर्चेत्स्वगुरुं माममायया॥ 9 ॥

arcāyāṃ sthaṇḍile'gnau vā sūrye vāpsu hṛdi dvije | dravyeṇa bhaktiyukto'rcetsvaguruṃ māmamāyayā

पूर्वं स्नानं प्रकुर्वीत धौतदन्तोऽङ्गशुद्धये ।उभयैरपि च स्नानं मन्त्रैर्मृद्ग्रहणादिना॥ 10 ॥

pūrvaṃ snānaṃ prakurvīta dhautadanto'ṅgaśuddhaye | ubhayairapi ca snānaṃ mantrairmṛdgrahaṇādinā

सन्ध्योपास्त्यादि कर्माणि वेदेनाचोदितानि मे ।पूजां तैः कल्पयेत्सम्यक् सङ्कल्पः कर्मपावनीम्॥ 11 ॥

sandhyopāstyādi karmāṇi vedenācoditāni me | pūjāṃ taiḥ kalpayetsamyak saṅkalpaḥ karmapāvanīm

शैली दारुमयी लौही लेप्या लेख्या च सैकती ।मनोमयी मणिमयी प्रतिमाष्टविधा स्मृता॥ 12 ॥

śailī dārumayī lauhī lepyā lekhyā ca saikatī | manomayī maṇimayī pratimāṣṭavidhā smṛtā

चलाचलेति द्विविधा प्रतिष्ठा जीवमन्दिरम् ।उद्वासावाहने न स्तः स्थिरायामुद्धवार्चने॥ 13 ॥

calācaleti dvividhā pratiṣṭhā jīvamandiram | udvāsāvāhane na staḥ sthirāyāmuddhavārcane

अस्थिरायां विकल्पः स्यात्स्थण्डिले तु भवेद्द्वयम् ।स्नपनं त्वविलेप्यायामन्यत्र परिमार्जनम्॥ 14 ॥

asthirāyāṃ vikalpaḥ syātsthaṇḍile tu bhaveddvayam | snapanaṃ tvavilepyāyāmanyatra parimārjanam

द्रव्यैः प्रसिद्धैर्मद्यागः प्रतिमादिष्वमायिनः ।भक्तस्य च यथा लब्धैर्हृदि भावेन चैव हि॥ 15 ॥

dravyaiḥ prasiddhairmadyāgaḥ pratimādiṣvamāyinaḥ | bhaktasya ca yathā labdhairhṛdi bhāvena caiva hi

स्नानालङ्करणं प्रेष्ठमर्चायामेव तूद्धव ।स्थण्डिले तत्त्वविन्यासो वह्नावाज्यप्लुतं हविः॥ 16 ॥

snānālaṅkaraṇaṃ preṣṭhamarcāyāmeva tūddhava | sthaṇḍile tattvavinyāso vahnāvājyaplutaṃ haviḥ

सूर्ये चाभ्यर्हणं प्रेष्ठं सलिले सलिलादिभिः ।श्रद्धयोपाहृतं प्रेष्ठं भक्तेन मम वार्यपि॥ 17 ॥

sūrye cābhyarhaṇaṃ preṣṭhaṃ salile salilādibhiḥ | śraddhayopāhṛtaṃ preṣṭhaṃ bhaktena mama vāryapi

भूर्यप्यभक्तोपाहृतं न मे तोषाय कल्पते ।गन्धो धूपः सुमनसो दीपोऽन्नाद्यं च किं पुनः॥ 18 ॥

bhūryapyabhaktopāhṛtaṃ na me toṣāya kalpate | gandho dhūpaḥ sumanaso dīpo'nnādyaṃ ca kiṃ punaḥ

शुचिः सम्भृतसम्भारः प्राग्दर्भैः कल्पितासनः ।आसीनः प्रागुदग्वार्चेदर्चायामथ सम्मुखः॥ 19 ॥

śuciḥ sambhṛtasambhāraḥ prāgdarbhaiḥ kalpitāsanaḥ | āsīnaḥ prāgudagvārcedarcāyāmatha sammukhaḥ

कृतन्यासः कृतन्यासां मदर्चां पाणिना मृजेत् ।कलशं प्रोक्षणीयं च यथावदुपसाधयेत्॥ 20 ॥

kṛtanyāsaḥ kṛtanyāsāṃ madarcāṃ pāṇinā mṛjet | kalaśaṃ prokṣaṇīyaṃ ca yathāvadupasādhayet

तदद्भिर्देवयजनं द्रव्याण्यात्मानमेव च ।प्रोक्ष्य पात्राणि त्रीण्यद्भिस्तैस्तैर्द्रव्यैश्च साधयेत्॥ 21 ॥

tadadbhirdevayajanaṃ dravyāṇyātmānameva ca | prokṣya pātrāṇi trīṇyadbhistaistairdravyaiśca sādhayet

पाद्यार्घ्याचमनीयार्थं त्रीणि पात्राणि दैशिकः ।हृदा शीर्ष्णाथ शिखया गायत्र्या चाभिमन्त्रयेत्॥ 22 ॥

pādyārghyācamanīyārthaṃ trīṇi pātrāṇi daiśikaḥ | hṛdā śīrṣṇātha śikhayā gāyatryā cābhimantrayet

पिण्डे वाय्वग्निसंशुद्धे हृत्पद्मस्थां परां मम ।अण्वीं जीवकलां ध्यायेन्नादान्ते सिद्धभाविताम्॥ 23 ॥

piṇḍe vāyvagnisaṃśuddhe hṛtpadmasthāṃ parāṃ mama | aṇvīṃ jīvakalāṃ dhyāyennādānte siddhabhāvitām

तयाऽऽत्मभूतया पिण्डे व्याप्ते सम्पूज्य तन्मयः ।आवाह्यार्चादिषु स्थाप्य न्यस्ताङ्गं मां प्रपूजयेत्॥ 24 ॥

tayā''tmabhūtayā piṇḍe vyāpte sampūjya tanmayaḥ | āvāhyārcādiṣu sthāpya nyastāṅgaṃ māṃ prapūjayet

पाद्योपस्पर्शार्हणादीनुपचारान् प्रकल्पयेत् ।धर्मादिभिश्च नवभिः कल्पयित्वाऽऽसनं मम॥ 25 ॥

pādyopasparśārhaṇādīnupacārān prakalpayet | dharmādibhiśca navabhiḥ kalpayitvā''sanaṃ mama

पद्ममष्टदलं तत्र कर्णिकाकेसरोज्ज्वलम् ।उभाभ्यां वेदतन्त्राभ्यां मह्यं तूभयसिद्धये॥ 26 ॥

padmamaṣṭadalaṃ tatra karṇikākesarojjvalam | ubhābhyāṃ vedatantrābhyāṃ mahyaṃ tūbhayasiddhaye

सुदर्शनं पाञ्चजन्यं गदासीषुधनुर्हलान् ।मुसलं कौस्तुभं मालां श्रीवत्सं चानुपूजयेत्॥ 27 ॥

sudarśanaṃ pāñcajanyaṃ gadāsīṣudhanurhalān | musalaṃ kaustubhaṃ mālāṃ śrīvatsaṃ cānupūjayet

नन्दं सुनन्दं गरुडं प्रचण्डं चण्डमेव च ।महाबलं बलं चैव कुमुदं कुमुदेक्षणम्॥ 28 ॥

nandaṃ sunandaṃ garuḍaṃ pracaṇḍaṃ caṇḍameva ca | mahābalaṃ balaṃ caiva kumudaṃ kumudekṣaṇam

दुर्गां विनायकं व्यासं विष्वक्सेनं गुरून् सुरान् ।स्वे स्वे स्थाने त्वभिमुखान् पूजयेत्प्रोक्षणादिभिः॥ 29 ॥

durgāṃ vināyakaṃ vyāsaṃ viṣvaksenaṃ gurūn surān | sve sve sthāne tvabhimukhān pūjayetprokṣaṇādibhiḥ

चन्दनोशीरकर्पूरकुङ्कुमागुरुवासितैः ।सलिलैः स्नापयेन्मन्त्रैर्नित्यदा विभवे सति॥ 30 ॥

candanośīrakarpūrakuṅkumāguruvāsitaiḥ | salilaiḥ snāpayenmantrairnityadā vibhave sati

स्वर्णघर्मानुवाकेन महापुरुषविद्यया ।पौरुषेणापि सूक्तेन सामभी राजनादिभिः॥ 31 ॥

svarṇagharmānuvākena mahāpuruṣavidyayā | pauruṣeṇāpi sūktena sāmabhī rājanādibhiḥ

वस्त्रोपवीताभरणपत्रस्रग्गन्धलेपनैः ।अलङ्कुर्वीत सप्रेम मद्भक्तो मां यथोचितम्॥ 32 ॥

vastropavītābharaṇapatrasraggandhalepanaiḥ | alaṅkurvīta saprema madbhakto māṃ yathocitam

पाद्यमाचमनीयं च गन्धं सुमनसोऽक्षतान् ।धूपदीपोपहार्याणि दद्यान्मे श्रद्धयार्चकः॥ 33 ॥

pādyamācamanīyaṃ ca gandhaṃ sumanaso'kṣatān | dhūpadīpopahāryāṇi dadyānme śraddhayārcakaḥ

गुडपायससर्पींषि शष्कुल्यापूपमोदकान् ।संयावदधिसूपांश्च नैवेद्यं सति कल्पयेत्॥ 34 ॥

guḍapāyasasarpīṃṣi śaṣkulyāpūpamodakān | saṃyāvadadhisūpāṃśca naivedyaṃ sati kalpayet

अभ्यङ्गोन्मर्दनादर्शदन्तधावाभिषेचनम् ।अन्नाद्यगीतनृत्यादि पर्वणि स्युरुतान्वहम्॥ 35 ॥

abhyaṅgonmardanādarśadantadhāvābhiṣecanam | annādyagītanṛtyādi parvaṇi syurutānvaham

विधिना विहिते कुण्डे मेखलागर्तवेदिभिः ।अग्निमाधाय परितः समूहेत्पाणिनोदितम्॥ 36 ॥

vidhinā vihite kuṇḍe mekhalāgartavedibhiḥ | agnimādhāya paritaḥ samūhetpāṇinoditam

परिस्तीर्याथ पर्युक्षेदन्वाधाय यथाविधि ।प्रोक्षण्यासाद्य द्रव्याणि प्रोक्ष्याग्नौ भावयेत माम्॥ 37 ॥

paristīryātha paryukṣedanvādhāya yathāvidhi | prokṣaṇyāsādya dravyāṇi prokṣyāgnau bhāvayeta mām

तप्तजाम्बूनदप्रख्यं शङ्खचक्रगदाम्बुजैः ।लसच्चतुर्भुजं शान्तं पद्मकिञ्जल्कवाससम्॥ 38 ॥

taptajāmbūnadaprakhyaṃ śaṅkhacakragadāmbujaiḥ | lasaccaturbhujaṃ śāntaṃ padmakiñjalkavāsasam

स्फुरत्किरीटकटककटिसूत्रवराङ्गदम् ।श्रीवत्सवक्षसं भ्राजत्कौस्तुभं वनमालिनम्॥ 39 ॥

sphuratkirīṭakaṭakakaṭisūtravarāṅgadam | śrīvatsavakṣasaṃ bhrājatkaustubhaṃ vanamālinam

ध्यायन्नभ्यर्च्य दारूणि हविषाभिघृतानि च ।प्रास्याज्यभागावाघारौ दत्त्वा चाज्यप्लुतं हविः॥ 40 ॥

dhyāyannabhyarcya dārūṇi haviṣābhighṛtāni ca | prāsyājyabhāgāvāghārau dattvā cājyaplutaṃ haviḥ

जुहुयान्मूलमन्त्रेण षोडशर्चावदानतः ।धर्मादिभ्यो यथा न्यायं मन्त्रैः स्विष्टकृतं बुधः॥ 41 ॥

juhuyānmūlamantreṇa ṣoḍaśarcāvadānataḥ | dharmādibhyo yathā nyāyaṃ mantraiḥ sviṣṭakṛtaṃ budhaḥ

अभ्यर्च्याथ नमस्कृत्य पार्षदेभ्यो बलिं हरेत् ।मूलमन्त्रं जपेद्ब्रह्म स्मरन् नारायणात्मकम्॥ 42 ॥

abhyarcyātha namaskṛtya pārṣadebhyo baliṃ haret | mūlamantraṃ japedbrahma smaran nārāyaṇātmakam

दत्त्वाऽऽचमनमुच्छेषं विष्वक्सेनाय कल्पयेत् ।मुखवासं सुरभिमत्ताम्बूलाद्यमथार्हयेत्॥ 43 ॥

dattvā''camanamuccheṣaṃ viṣvaksenāya kalpayet | mukhavāsaṃ surabhimattāmbūlādyamathārhayet

उपगायन् गृणन् नृत्यन् कर्माण्यभिनयन् मम ।मत्कथाः श्रावयन् शृण्वन् मुहूर्तं क्षणिको भवेत्॥ 44 ॥

upagāyan gṛṇan nṛtyan karmāṇyabhinayan mama | matkathāḥ śrāvayan śṛṇvan muhūrtaṃ kṣaṇiko bhavet

स्तवैरुच्चावचैः स्तोत्रैः पौराणैः प्राकृतैरपि ।स्तुत्वा प्रसीद भगवन्निति वन्देत दण्डवत्॥ 45 ॥

stavairuccāvacaiḥ stotraiḥ paurāṇaiḥ prākṛtairapi | stutvā prasīda bhagavanniti vandeta daṇḍavat

शिरो मत्पादयोः कृत्वा बाहुभ्यां च परस्परम् ।प्रपन्नं पाहि मामीश भीतं मृत्युग्रहार्णवात्॥ 46 ॥

śiro matpādayoḥ kṛtvā bāhubhyāṃ ca parasparam | prapannaṃ pāhi māmīśa bhītaṃ mṛtyugrahārṇavāt

उद्वासयेच्चेदुद्वास्यं ज्योतिर्ज्योतिषि तत्पुनः॥ 47 ॥

udvāsayeccedudvāsyaṃ jyotirjyotiṣi tatpunaḥ

अर्चादिषु यदा यत्र श्रद्धा मां तत्र चार्चयेत् ।सर्वभूतेष्वात्मनि च सर्वात्माहमवस्थितः॥ 48 ॥

arcādiṣu yadā yatra śraddhā māṃ tatra cārcayet | sarvabhūteṣvātmani ca sarvātmāhamavasthitaḥ

एवं क्रियायोगपथैः पुमान् वैदिकतान्त्रिकैः ।अर्चन्नुभयतः सिद्धिं मत्तो विन्दत्यभीप्सिताम्॥ 49 ॥

evaṃ kriyāyogapathaiḥ pumān vaidikatāntrikaiḥ | arcannubhayataḥ siddhiṃ matto vindatyabhīpsitām

मदर्चां सम्प्रतिष्ठाप्य मन्दिरं कारयेद्दृढम् ।पुष्पोद्यानानि रम्याणि पूजायात्रोत्सवाश्रितान्॥ 50 ॥

madarcāṃ sampratiṣṭhāpya mandiraṃ kārayeddṛḍham | puṣpodyānāni ramyāṇi pūjāyātrotsavāśritān

पूजादीनां प्रवाहार्थं महापर्वस्वथान्वहम् ।क्षेत्रापणपुरग्रामान् दत्त्वा मत्सार्ष्टितामियात्॥ 51 ॥

pūjādīnāṃ pravāhārthaṃ mahāparvasvathānvaham | kṣetrāpaṇapuragrāmān dattvā matsārṣṭitāmiyāt

प्रतिष्ठया सार्वभौमं सद्मना भुवनत्रयम् ।पूजादिना ब्रह्मलोकं त्रिभिर्मत्साम्यतामियात्॥ 52 ॥

pratiṣṭhayā sārvabhaumaṃ sadmanā bhuvanatrayam | pūjādinā brahmalokaṃ tribhirmatsāmyatāmiyāt

मामेव नैरपेक्ष्येण भक्तियोगेन विन्दति ।भक्तियोगं स लभते एवं यः पूजयेत माम्॥ 53 ॥

māmeva nairapekṣyeṇa bhaktiyogena vindati | bhaktiyogaṃ sa labhate evaṃ yaḥ pūjayeta mām

यः स्वदत्तां परैर्दत्तां हरेत सुरविप्रयोः ।वृत्तिं स जायते विड्भुग् वर्षाणामयुतायुतम्॥ 54 ॥

yaḥ svadattāṃ parairdattāṃ hareta suraviprayoḥ | vṛttiṃ sa jāyate viḍbhug varṣāṇāmayutāyutam

कर्तुश्च सारथेर्हेतोरनुमोदितुरेव च ।कर्मणां भागिनः प्रेत्य भूयो भूयसि तत्फलम्॥ 55 ॥

kartuśca sāratherhetoranumoditureva ca | karmaṇāṃ bhāginaḥ pretya bhūyo bhūyasi tatphalam

संहितायामेकादशस्कन्धे सप्तविंशोऽध्यायः॥ 27b ॥

saṃhitāyāmekādaśaskandhe saptaviṃśo'dhyāyaḥ