Skandha 11, Adhyāya 28

परस्वभावकर्माणि न प्रशंसेन्न गर्हयेत् ।विश्वमेकात्मकं पश्यन् प्रकृत्या पुरुषेण च॥ 1 ॥

parasvabhāvakarmāṇi na praśaṃsenna garhayet | viśvamekātmakaṃ paśyan prakṛtyā puruṣeṇa ca

परस्वभावकर्माणि यः प्रशंसति निन्दति ।स आशु भ्रश्यते स्वार्थादसत्यभिनिवेशतः॥ 2 ॥

parasvabhāvakarmāṇi yaḥ praśaṃsati nindati | sa āśu bhraśyate svārthādasatyabhiniveśataḥ

तैजसे निद्रयाऽऽपन्ने पिण्डस्थो नष्टचेतनः ।मायां प्राप्नोति मृत्युं वा तद्वन्नानार्थदृक् पुमान्॥ 3 ॥

taijase nidrayā''panne piṇḍastho naṣṭacetanaḥ | māyāṃ prāpnoti mṛtyuṃ vā tadvannānārthadṛk pumān

किं भद्रं किमभद्रं वा द्वैतस्यावस्तुनः कियत् ।वाचोदितं तदनृतं मनसा ध्यातमेव च॥ 4 ॥

kiṃ bhadraṃ kimabhadraṃ vā dvaitasyāvastunaḥ kiyat | vācoditaṃ tadanṛtaṃ manasā dhyātameva ca

छाया प्रत्याह्वयाभासा ह्यसन्तोऽप्यर्थकारिणः ।एवं देहादयो भावा यच्छन्त्यामृत्युतो भयम्॥ 5 ॥

chāyā pratyāhvayābhāsā hyasanto'pyarthakāriṇaḥ | evaṃ dehādayo bhāvā yacchantyāmṛtyuto bhayam

आत्मैव तदिदं विश्वं सृज्यते सृजति प्रभुः ।त्रायते त्राति विश्वात्मा ह्रियते हरतीश्वरः॥ 6 ॥

ātmaiva tadidaṃ viśvaṃ sṛjyate sṛjati prabhuḥ | trāyate trāti viśvātmā hriyate haratīśvaraḥ

तस्मान्न ह्यात्मनोऽन्यस्मादन्यो भावो निरूपितः ।निरूपितेयं त्रिविधा निर्मूला भातिरात्मनि ।इदं गुणमयं विद्धि त्रिविधं मायया कृतम्॥ 7 ॥

tasmānna hyātmano'nyasmādanyo bhāvo nirūpitaḥ | nirūpiteyaṃ trividhā nirmūlā bhātirātmani | idaṃ guṇamayaṃ viddhi trividhaṃ māyayā kṛtam

एतद्विद्वान् मदुदितं ज्ञानविज्ञाननैपुणम् ।न निन्दति न च स्तौति लोके चरति सूर्यवत्॥ 8 ॥

etadvidvān maduditaṃ jñānavijñānanaipuṇam | na nindati na ca stauti loke carati sūryavat

प्रत्यक्षेणानुमानेन निगमेनात्मसंविदा ।आद्यन्तवदसज्ज्ञात्वा निःसङ्गो विचरेदिह॥ 9 ॥

pratyakṣeṇānumānena nigamenātmasaṃvidā | ādyantavadasajjñātvā niḥsaṅgo vicarediha

नैवात्मनो न देहस्य संसृतिर्द्रष्टृदृश्ययोः ।अनात्मस्वदृशोरीश कस्य स्यादुपलभ्यते॥ 10 ॥

naivātmano na dehasya saṃsṛtirdraṣṭṛdṛśyayoḥ | anātmasvadṛśorīśa kasya syādupalabhyate

आत्माव्ययोऽगुणः शुद्धः स्वयञ्ज्योतिरनावृतः ।अग्निवद्दारुवदचिद्देहः कस्येह संसृतिः॥ 11 ॥

ātmāvyayo'guṇaḥ śuddhaḥ svayañjyotiranāvṛtaḥ | agnivaddāruvadaciddehaḥ kasyeha saṃsṛtiḥ

यावद्देहेन्द्रियप्राणैरात्मनः सन्निकर्षणम् ।संसारः फलवांस्तावदपार्थोऽप्यविवेकिनः॥ 12 ॥

yāvaddehendriyaprāṇairātmanaḥ sannikarṣaṇam | saṃsāraḥ phalavāṃstāvadapārtho'pyavivekinaḥ

अर्थे ह्यविद्यमानेऽपि संसृतिर्न निवर्तते ।ध्यायतो विषयानस्य स्वप्नेऽनर्थागमो यथा॥ 13 ॥

arthe hyavidyamāne'pi saṃsṛtirna nivartate | dhyāyato viṣayānasya svapne'narthāgamo yathā

यथा ह्यप्रतिबुद्धस्य प्रस्वापो बह्वनर्थभृत् ।स एव प्रतिबुद्धस्य न वै मोहाय कल्पते॥ 14 ॥

yathā hyapratibuddhasya prasvāpo bahvanarthabhṛt | sa eva pratibuddhasya na vai mohāya kalpate

शोकहर्षभयक्रोधलोभमोहस्पृहादयः ।अहङ्कारस्य दृश्यन्ते जन्ममृत्युश्च नात्मनः॥ 15 ॥

śokaharṣabhayakrodhalobhamohaspṛhādayaḥ | ahaṅkārasya dṛśyante janmamṛtyuśca nātmanaḥ

देहेन्द्रियप्राणमनोऽभिमानो जीवोऽन्तरात्मा गुणकर्ममूर्तिः ।सूत्रं महानित्युरुधेव गीतः संसार आधावति कालतन्त्रः॥ 16 ॥

dehendriyaprāṇamano'bhimāno jīvo'ntarātmā guṇakarmamūrtiḥ | sūtraṃ mahānityurudheva gītaḥ saṃsāra ādhāvati kālatantraḥ

अमूलमेतद्बहुरूपरूपितं मनोवचःप्राणशरीरकर्म ।ज्ञानासिनोपासनया शितेन- च्छित्त्वा मुनिर्गां विचरत्यतृष्णः॥ 17 ॥

amūlametadbahurūparūpitaṃ manovacaḥprāṇaśarīrakarma | jñānāsinopāsanayā śitena- cchittvā munirgāṃ vicaratyatṛṣṇaḥ

ज्ञानं विवेको निगमस्तपश्च प्रत्यक्षमैतिह्यमथानुमानम् ।आद्यन्तयोरस्य यदेव केवलं कालश्च हेतुश्च तदेव मध्ये॥ 18 ॥

jñānaṃ viveko nigamastapaśca pratyakṣamaitihyamathānumānam | ādyantayorasya yadeva kevalaṃ kālaśca hetuśca tadeva madhye

यथा हिरण्यं स्वकृतं पुरस्तात् पश्चाच्च सर्वस्य हिरण्मयस्य ।तदेव मध्ये व्यवहार्यमाणं नानापदेशैरहमस्य तद्वत्॥ 19 ॥

yathā hiraṇyaṃ svakṛtaṃ purastāt paścācca sarvasya hiraṇmayasya | tadeva madhye vyavahāryamāṇaṃ nānāpadeśairahamasya tadvat

विज्ञानमेतत्त्रियवस्थमङ्ग गुणत्रयं कारणकार्यकर्तृ ।समन्वयेन व्यतिरेकतश्च येनैव तुर्येण तदेव सत्यम्॥ 20 ॥

vijñānametattriyavasthamaṅga guṇatrayaṃ kāraṇakāryakartṛ | samanvayena vyatirekataśca yenaiva turyeṇa tadeva satyam

न यत्पुरस्तादुत यन्न पश्चात् मध्ये च तन्न व्यपदेशमात्रम् ।भूतं प्रसिद्धं च परेण यद्य- त्तदेव तत्स्यादिति मे मनीषा॥ 21 ॥

na yatpurastāduta yanna paścāt madhye ca tanna vyapadeśamātram | bhūtaṃ prasiddhaṃ ca pareṇa yadya- ttadeva tatsyāditi me manīṣā

अविद्यमानोऽप्यवभासते यो वैकारिको राजससर्ग एषः ।ब्रह्म स्वयञ्ज्योतिरतो विभाति ब्रह्मेन्द्रियार्थात्मविकारचित्रम्॥ 22 ॥

avidyamāno'pyavabhāsate yo vaikāriko rājasasarga eṣaḥ | brahma svayañjyotirato vibhāti brahmendriyārthātmavikāracitram

एवं स्फुटं ब्रह्मविवेकहेतुभिः परापवादेन विशारदेन ।छित्त्वाऽऽत्मसन्देहमुपारमेत स्वानन्दतुष्टोऽखिलकामुकेभ्यः॥ 23 ॥

evaṃ sphuṭaṃ brahmavivekahetubhiḥ parāpavādena viśāradena | chittvā''tmasandehamupārameta svānandatuṣṭo'khilakāmukebhyaḥ

नात्मा वपुः पार्थिवमिन्द्रियाणि देवा ह्यसुर्वायुजलं हुताशः ।मनोऽन्नमात्रं धिषणा च सत्त्व- महङ्कृतिः खं क्षितिरर्थसाम्यम्॥ 24 ॥

nātmā vapuḥ pārthivamindriyāṇi devā hyasurvāyujalaṃ hutāśaḥ | mano'nnamātraṃ dhiṣaṇā ca sattva- mahaṅkṛtiḥ khaṃ kṣitirarthasāmyam

समाहितैः कः करणैर्गुणात्मभि- र्गुणो भवेन्मत्सुविविक्तधाम्नः ।विक्षिप्यमाणैरुत किं नु दूषणं घनैरुपेतैर्विगतै रवेः किम्॥ 25 ॥

samāhitaiḥ kaḥ karaṇairguṇātmabhi- rguṇo bhavenmatsuviviktadhāmnaḥ | vikṣipyamāṇairuta kiṃ nu dūṣaṇaṃ ghanairupetairvigatai raveḥ kim

यथा नभो वाय्वनलाम्बुभूगुणै- र्गतागतैर्वर्तुगुणैर्न सज्जते ।तथाक्षरं सत्त्वरजस्तमोमलै- रहम्मतेः संसृतिहेतुभिः परम्॥ 26 ॥

yathā nabho vāyvanalāmbubhūguṇai- rgatāgatairvartuguṇairna sajjate | tathākṣaraṃ sattvarajastamomalai- rahammateḥ saṃsṛtihetubhiḥ param

तथापि सङ्गः परिवर्जनीयो गुणेषु मायारचितेषु तावत् ।मद्भक्तियोगेन दृढेन यावद्- रजो निरस्येत मनः कषायः॥ 27 ॥

tathāpi saṅgaḥ parivarjanīyo guṇeṣu māyāraciteṣu tāvat | madbhaktiyogena dṛḍhena yāvad- rajo nirasyeta manaḥ kaṣāyaḥ

यथाऽऽमयोऽसाधुचिकित्सितो नृणां पुनः पुनः सन्तुदति प्ररोहन् ।एवं मनोपक्वकषायकर्म कुयोगिनं विध्यति सर्वसङ्गम्॥ 28 ॥

yathā''mayo'sādhucikitsito nṛṇāṃ punaḥ punaḥ santudati prarohan | evaṃ manopakvakaṣāyakarma kuyoginaṃ vidhyati sarvasaṅgam

कुयोगिनो ये विहितान्तरायै- र्मनुष्यभूतैस्त्रिदशोपसृष्टैः ।ते प्राक्तनाभ्यासबलेन भूयो युञ्जन्ति योगं न तु कर्मतन्त्रम्॥ 29 ॥

kuyogino ye vihitāntarāyai- rmanuṣyabhūtaistridaśopasṛṣṭaiḥ | te prāktanābhyāsabalena bhūyo yuñjanti yogaṃ na tu karmatantram

करोति कर्म क्रियते च जन्तुः केनाप्यसौ चोदित आनिपातात् ।न तत्र विद्वान् प्रकृतौ स्थितोऽपि निवृत्ततृष्णः स्वसुखानुभूत्या॥ 30 ॥

karoti karma kriyate ca jantuḥ kenāpyasau codita ānipātāt | na tatra vidvān prakṛtau sthito'pi nivṛttatṛṣṇaḥ svasukhānubhūtyā

तिष्ठन्तमासीनमुत व्रजन्तं शयानमुक्षन्तमदन्तमन्नम् ।स्वभावमन्यत्किमपीहमान- मात्मानमात्मस्थमतिर्न वेद॥ 31 ॥

tiṣṭhantamāsīnamuta vrajantaṃ śayānamukṣantamadantamannam | svabhāvamanyatkimapīhamāna- mātmānamātmasthamatirna veda

यदि स्म पश्यत्यसदिन्द्रियार्थं नानानुमानेन विरुद्धमन्यत् ।न मन्यते वस्तुतया मनीषी स्वाप्नं यथोत्थाय तिरोदधानम्॥ 32 ॥

yadi sma paśyatyasadindriyārthaṃ nānānumānena viruddhamanyat | na manyate vastutayā manīṣī svāpnaṃ yathotthāya tirodadhānam

पूर्वं गृहीतं गुणकर्मचित्र- मज्ञानमात्मन्यविविक्तमङ्ग ।निवर्तते तत्पुनरीक्षयैव न गृह्यते नापि विसृज्य आत्मा॥ 33 ॥

pūrvaṃ gṛhītaṃ guṇakarmacitra- majñānamātmanyaviviktamaṅga | nivartate tatpunarīkṣayaiva na gṛhyate nāpi visṛjya ātmā

यथा हि भानोरुदयो नृचक्षुषां तमो निहन्यान्न तु सद्विधत्ते ।एवं समीक्षा निपुणा सती मे हन्यात्तमिस्रं पुरुषस्य बुद्धेः॥ 34 ॥

yathā hi bhānorudayo nṛcakṣuṣāṃ tamo nihanyānna tu sadvidhatte | evaṃ samīkṣā nipuṇā satī me hanyāttamisraṃ puruṣasya buddheḥ

एष स्वयञ्ज्योतिरजोऽप्रमेयो महानुभूतिः सकलानुभूतिः ।एकोऽद्वितीयो वचसां विरामे येनेषिता वागसवश्चरन्ति॥ 35 ॥

eṣa svayañjyotirajo'prameyo mahānubhūtiḥ sakalānubhūtiḥ | eko'dvitīyo vacasāṃ virāme yeneṣitā vāgasavaścaranti

एतावानात्मसम्मोहो यद्विकल्पस्तु केवले ।आत्मन्नृते स्वमात्मानमवलम्बो न यस्य हि॥ 36 ॥

etāvānātmasammoho yadvikalpastu kevale | ātmannṛte svamātmānamavalambo na yasya hi

यन्नामाकृतिभिर्ग्राह्यं पञ्चवर्णमबाधितम् ।व्यर्थेनाप्यर्थवादोऽयं द्वयं पण्डितमानिनाम्॥ 37 ॥

yannāmākṛtibhirgrāhyaṃ pañcavarṇamabādhitam | vyarthenāpyarthavādo'yaṃ dvayaṃ paṇḍitamāninām

योगिनोऽपक्वयोगस्य युञ्जतः काय उत्थितैः ।उपसर्गैर्विहन्येत तत्रायं विहितो विधिः॥ 38 ॥

yogino'pakvayogasya yuñjataḥ kāya utthitaiḥ | upasargairvihanyeta tatrāyaṃ vihito vidhiḥ

योगधारणया कांश्चिदासनैर्धारणान्वितैः ।तपोमन्त्रौषधैः कांश्चिदुपसर्गान् विनिर्दहेत्॥ 39 ॥

yogadhāraṇayā kāṃścidāsanairdhāraṇānvitaiḥ | tapomantrauṣadhaiḥ kāṃścidupasargān vinirdahet

कांश्चिन्ममानुध्यानेन नामसङ्कीर्तनादिभिः ।योगेश्वरानुवृत्त्या वा हन्यादशुभदान् शनैः॥ 40 ॥

kāṃścinmamānudhyānena nāmasaṅkīrtanādibhiḥ | yogeśvarānuvṛttyā vā hanyādaśubhadān śanaiḥ

केचिद्देहमिमं धीराः सुकल्पं वयसि स्थिरम् ।विधाय विविधोपायैरथ युञ्जन्ति सिद्धये॥ 41 ॥

keciddehamimaṃ dhīrāḥ sukalpaṃ vayasi sthiram | vidhāya vividhopāyairatha yuñjanti siddhaye

न हि तत्कुशलादृत्यं तदायासो ह्यपार्थकः ।अन्तवत्त्वाच्छरीरस्य फलस्येव वनस्पतेः॥ 42 ॥

na hi tatkuśalādṛtyaṃ tadāyāso hyapārthakaḥ | antavattvāccharīrasya phalasyeva vanaspateḥ

योगं निषेवतो नित्यं कायश्चेत्कल्पतामियात् ।तच्छ्रद्दध्यान्न मतिमान् योगमुत्सृज्य मत्परः॥ 43 ॥

yogaṃ niṣevato nityaṃ kāyaścetkalpatāmiyāt | tacchraddadhyānna matimān yogamutsṛjya matparaḥ

योगचर्यामिमां योगी विचरन् मदपाश्रयः ।नान्तरायैर्विहन्येत निःस्पृहः स्वसुखानुभूः॥ 44 ॥

yogacaryāmimāṃ yogī vicaran madapāśrayaḥ | nāntarāyairvihanyeta niḥspṛhaḥ svasukhānubhūḥ

संहितायामेकादशस्कन्धे अष्टाविंशोऽध्यायः॥ 28b ॥

saṃhitāyāmekādaśaskandhe aṣṭāviṃśo'dhyāyaḥ