Skandha 11, Adhyāya 29

सुदुश्चरामिमां मन्ये योगचर्यामनात्मनः ।यथाञ्जसा पुमान् सिद्ध्येत्तन्मे ब्रूह्यञ्जसाच्युत॥ 1 ॥

suduścarāmimāṃ manye yogacaryāmanātmanaḥ | yathāñjasā pumān siddhyettanme brūhyañjasācyuta

प्रायशः पुण्डरीकाक्ष युञ्जन्तो योगिनो मनः ।विषीदन्त्यसमाधानान्मनोनिग्रहकर्शिताः॥ 2 ॥

prāyaśaḥ puṇḍarīkākṣa yuñjanto yogino manaḥ | viṣīdantyasamādhānānmanonigrahakarśitāḥ

अथात आनन्ददुघं पदाम्बुजं हंसाः श्रयेरन्नरविन्दलोचन ।सुखं नु विश्वेश्वर योगकर्मभि- स्त्वन्माययामी विहता न मानिनः॥ 3 ॥

athāta ānandadughaṃ padāmbujaṃ haṃsāḥ śrayerannaravindalocana | sukhaṃ nu viśveśvara yogakarmabhi- stvanmāyayāmī vihatā na māninaḥ

किं चित्रमच्युत तवैतदशेषबन्धो दासेष्वनन्यशरणेषु यदात्मसात्त्वम् ।योऽरोचयत्सह मृगैः स्वयमीश्वराणां श्रीमत्किरीटतटपीडितपादपीठः॥ 4 ॥

kiṃ citramacyuta tavaitadaśeṣabandho dāseṣvananyaśaraṇeṣu yadātmasāttvam | yo'rocayatsaha mṛgaiḥ svayamīśvarāṇāṃ śrīmatkirīṭataṭapīḍitapādapīṭhaḥ

तं त्वाखिलात्मदयितेश्वरमाश्रितानां सर्वार्थदं स्वकृतविद्विसृजेत को नु ।को वा भजेत्किमपि विस्मृतयेऽनुभूत्यै किं वा भवेन्न तव पादरजोजुषां नः॥ 5 ॥

taṃ tvākhilātmadayiteśvaramāśritānāṃ sarvārthadaṃ svakṛtavidvisṛjeta ko nu | ko vā bhajetkimapi vismṛtaye'nubhūtyai kiṃ vā bhavenna tava pādarajojuṣāṃ naḥ

नैवोपयन्त्यपचितिं कवयस्तवेश ब्रह्मायुषापि कृतमृद्धमुदः स्मरन्तः ।योऽन्तर्बहिस्तनुभृतामशुभं विधुन्व- न्नाचार्यचैत्त्यवपुषा स्वगतिं व्यनक्ति॥ 6 ॥

naivopayantyapacitiṃ kavayastaveśa brahmāyuṣāpi kṛtamṛddhamudaḥ smarantaḥ | yo'ntarbahistanubhṛtāmaśubhaṃ vidhunva- nnācāryacaittyavapuṣā svagatiṃ vyanakti

इत्युद्धवेनात्यनुरक्तचेतसा पृष्टो जगत्क्रीडनकः स्वशक्तिभिः ।गृहीतमूर्तित्रय ईश्वरेश्वरो जगाद सप्रेममनोहरस्मितः॥ 7 ॥

ityuddhavenātyanuraktacetasā pṛṣṭo jagatkrīḍanakaḥ svaśaktibhiḥ | gṛhītamūrtitraya īśvareśvaro jagāda sapremamanoharasmitaḥ

हन्त ते कथयिष्यामि मम धर्मान् सुमङ्गलान् ।यान् श्रद्धयाऽऽचरन् मर्त्यो मृत्युं जयति दुर्जयम्॥ 8 ॥

hanta te kathayiṣyāmi mama dharmān sumaṅgalān | yān śraddhayā''caran martyo mṛtyuṃ jayati durjayam

कुर्यात्सर्वाणि कर्माणि मदर्थं शनकैः स्मरन् ।मय्यर्पितमनश्चित्तो मद्धर्मात्ममनोरतिः॥ 9 ॥

kuryātsarvāṇi karmāṇi madarthaṃ śanakaiḥ smaran | mayyarpitamanaścitto maddharmātmamanoratiḥ

देशान् पुण्यानाश्रयेत मद्भक्तैः साधुभिः श्रितान् ।देवासुरमनुष्येषु मद्भक्ताचरितानि च॥ 10 ॥

deśān puṇyānāśrayeta madbhaktaiḥ sādhubhiḥ śritān | devāsuramanuṣyeṣu madbhaktācaritāni ca

पृथक् सत्रेण वा मह्यं पर्वयात्रामहोत्सवान् ।कारयेद्गीतनृत्याद्यैर्महाराजविभूतिभिः॥ 11 ॥

pṛthak satreṇa vā mahyaṃ parvayātrāmahotsavān | kārayedgītanṛtyādyairmahārājavibhūtibhiḥ

मामेव सर्वभूतेषु बहिरन्तरपावृतम् ।ईक्षेतात्मनि चात्मानं यथा खममलाशयः॥ 12 ॥

māmeva sarvabhūteṣu bahirantarapāvṛtam | īkṣetātmani cātmānaṃ yathā khamamalāśayaḥ

सभाजयन् मन्यमानो ज्ञानं केवलमाश्रितः॥ 13 ॥

sabhājayan manyamāno jñānaṃ kevalamāśritaḥ

ब्राह्मणे पुल्कसे स्तेने ब्रह्मण्येऽर्के स्फुलिङ्गके ।अक्रूरे क्रूरके चैव समदृक् पण्डितो मतः॥ 14 ॥

brāhmaṇe pulkase stene brahmaṇye'rke sphuliṅgake | akrūre krūrake caiva samadṛk paṇḍito mataḥ

नरेष्वभीक्ष्णं मद्भावं पुंसो भावयतोऽचिरात् ।स्पर्धासूयातिरस्काराः साहङ्कारा वियन्ति हि॥ 15 ॥

nareṣvabhīkṣṇaṃ madbhāvaṃ puṃso bhāvayato'cirāt | spardhāsūyātiraskārāḥ sāhaṅkārā viyanti hi

विसृज्य स्मयमानान् स्वान् दृशं व्रीडां च दैहिकीम् ।प्रणमेद्दण्डवद्भूमावाश्वचाण्डालगोखरम्॥ 16 ॥

visṛjya smayamānān svān dṛśaṃ vrīḍāṃ ca daihikīm | praṇameddaṇḍavadbhūmāvāśvacāṇḍālagokharam

यावत्सर्वेषु भूतेषु मद्भावो नोपजायते ।तावदेवमुपासीत वाङ्मनःकायवृत्तिभिः॥ 17 ॥

yāvatsarveṣu bhūteṣu madbhāvo nopajāyate | tāvadevamupāsīta vāṅmanaḥkāyavṛttibhiḥ

सर्वं ब्रह्मात्मकं तस्य विद्ययाऽऽत्ममनीषया ।परिपश्यन्नुपरमेत्सर्वतो मुक्तसंशयः॥ 18 ॥

sarvaṃ brahmātmakaṃ tasya vidyayā''tmamanīṣayā | paripaśyannuparametsarvato muktasaṃśayaḥ

अयं हि सर्वकल्पानां सध्रीचीनो मतो मम ।मद्भावः सर्वभूतेषु मनोवाक्कायवृत्तिभिः॥ 19 ॥

ayaṃ hi sarvakalpānāṃ sadhrīcīno mato mama | madbhāvaḥ sarvabhūteṣu manovākkāyavṛttibhiḥ

न ह्यङ्गोपक्रमे ध्वंसो मद्धर्मस्योद्धवाण्वपि ।मया व्यवसितः सम्यङ्निर्गुणत्वादनाशिषः॥ 20 ॥

na hyaṅgopakrame dhvaṃso maddharmasyoddhavāṇvapi | mayā vyavasitaḥ samyaṅnirguṇatvādanāśiṣaḥ

यो यो मयि परे धर्मः कल्प्यते निष्फलाय चेत् ।तदायासो निरर्थः स्याद्भयादेरिव सत्तम॥ 21 ॥

yo yo mayi pare dharmaḥ kalpyate niṣphalāya cet | tadāyāso nirarthaḥ syādbhayāderiva sattama

एषा बुद्धिमतां बुद्धिर्मनीषा च मनीषिणाम् ।यत्सत्यमनृतेनेह मर्त्येनाप्नोति मामृतम्॥ 22 ॥

eṣā buddhimatāṃ buddhirmanīṣā ca manīṣiṇām | yatsatyamanṛteneha martyenāpnoti māmṛtam

एष तेऽभिहितः कृत्स्नो ब्रह्मवादस्य सङ्ग्रहः ।समासव्यासविधिना देवानामपि दुर्गमः॥ 23 ॥

eṣa te'bhihitaḥ kṛtsno brahmavādasya saṅgrahaḥ | samāsavyāsavidhinā devānāmapi durgamaḥ

अभीक्ष्णशस्ते गदितं ज्ञानं विस्पष्टयुक्तिमत् ।एतद्विज्ञाय मुच्येत पुरुषो नष्टसंशयः॥ 24 ॥

abhīkṣṇaśaste gaditaṃ jñānaṃ vispaṣṭayuktimat | etadvijñāya mucyeta puruṣo naṣṭasaṃśayaḥ

सुविविक्तं तव प्रश्नं मयैतदपि धारयेत् ।सनातनं ब्रह्मगुह्यं परं ब्रह्माधिगच्छति॥ 25 ॥

suviviktaṃ tava praśnaṃ mayaitadapi dhārayet | sanātanaṃ brahmaguhyaṃ paraṃ brahmādhigacchati

य एतन्मम भक्तेषु सम्प्रदद्यात्सुपुष्कलम् ।तस्याहं ब्रह्मदायस्य ददाम्यात्मानमात्मना॥ 26 ॥

ya etanmama bhakteṣu sampradadyātsupuṣkalam | tasyāhaṃ brahmadāyasya dadāmyātmānamātmanā

य एतत्समधीयीत पवित्रं परमं शुचि ।स पूयेताहरहर्मां ज्ञानदीपेन दर्शयन्॥ 27 ॥

ya etatsamadhīyīta pavitraṃ paramaṃ śuci | sa pūyetāharaharmāṃ jñānadīpena darśayan

य एतच्छ्रद्धया नित्यमव्यग्रः शृणुयान्नरः ।मयि भक्तिं परां कुर्वन् कर्मभिर्न स बध्यते॥ 28 ॥

ya etacchraddhayā nityamavyagraḥ śṛṇuyānnaraḥ | mayi bhaktiṃ parāṃ kurvan karmabhirna sa badhyate

अप्युद्धव त्वया ब्रह्म सखे समवधारितम् ।अपि ते विगतो मोहः शोकश्चासौ मनोभवः॥ 29 ॥

apyuddhava tvayā brahma sakhe samavadhāritam | api te vigato mohaḥ śokaścāsau manobhavaḥ

नैतत्त्वया दाम्भिकाय नास्तिकाय शठाय च ।अशुश्रूषोरभक्ताय दुर्विनीताय दीयताम्॥ 30 ॥

naitattvayā dāmbhikāya nāstikāya śaṭhāya ca | aśuśrūṣorabhaktāya durvinītāya dīyatām

एतैर्दोषैर्विहीनाय ब्रह्मण्याय प्रियाय च ।साधवे शुचये ब्रूयाद्भक्तिः स्याच्छूद्रयोषिताम्॥ 31 ॥

etairdoṣairvihīnāya brahmaṇyāya priyāya ca | sādhave śucaye brūyādbhaktiḥ syācchūdrayoṣitām

नैतद्विज्ञाय जिज्ञासोर्ज्ञातव्यमवशिष्यते ।पीत्वा पीयूषममृतं पातव्यं नावशिष्यते॥ 32 ॥

naitadvijñāya jijñāsorjñātavyamavaśiṣyate | pītvā pīyūṣamamṛtaṃ pātavyaṃ nāvaśiṣyate

ज्ञाने कर्मणि योगे च वार्तायां दण्डधारणे ।यावानर्थो नृणां तात तावांस्तेऽहं चतुर्विधः॥ 33 ॥

jñāne karmaṇi yoge ca vārtāyāṃ daṇḍadhāraṇe | yāvānartho nṛṇāṃ tāta tāvāṃste'haṃ caturvidhaḥ

मर्त्यो यदा त्यक्तसमस्तकर्मा निवेदितात्मा विचिकीर्षितो मे ।तदामृतत्वं प्रतिपद्यमानो मयाऽऽत्मभूयाय च कल्पते वै॥ 34 ॥

martyo yadā tyaktasamastakarmā niveditātmā vicikīrṣito me | tadāmṛtatvaṃ pratipadyamāno mayā''tmabhūyāya ca kalpate vai

स एवमादर्शितयोगमार्ग- स्तदोत्तमश्लोकवचो निशम्य ।बद्धाञ्जलिः प्रीत्युपरुद्धकण्ठो न किञ्चिदूचेऽश्रुपरिप्लुताक्षः॥ 35 ॥

sa evamādarśitayogamārga- stadottamaślokavaco niśamya | baddhāñjaliḥ prītyuparuddhakaṇṭho na kiñcidūce'śrupariplutākṣaḥ

विष्टभ्य चित्तं प्रणयावघूर्णं धैर्येण राजन् बहुमन्यमानः ।कृताञ्जलिः प्राह यदुप्रवीरं शीर्ष्णा स्पृशंस्तच्चरणारविन्दम्॥ 36 ॥

viṣṭabhya cittaṃ praṇayāvaghūrṇaṃ dhairyeṇa rājan bahumanyamānaḥ | kṛtāñjaliḥ prāha yadupravīraṃ śīrṣṇā spṛśaṃstaccaraṇāravindam

विद्रावितो मोहमहान्धकारो य आश्रितो मे तव सन्निधानात् ।विभावसोः किं नु समीपगस्य शीतं तमो भीः प्रभवन्त्यजाद्य॥ 37 ॥

vidrāvito mohamahāndhakāro ya āśrito me tava sannidhānāt | vibhāvasoḥ kiṃ nu samīpagasya śītaṃ tamo bhīḥ prabhavantyajādya

प्रत्यर्पितो मे भवतानुकम्पिना भृत्याय विज्ञानमयः प्रदीपः ।हित्वा कृतज्ञस्तव पादमूलं कोऽन्यं समीयाच्छरणं त्वदीयम्॥ 38 ॥

pratyarpito me bhavatānukampinā bhṛtyāya vijñānamayaḥ pradīpaḥ | hitvā kṛtajñastava pādamūlaṃ ko'nyaṃ samīyāccharaṇaṃ tvadīyam

वृक्णश्च मे सुदृढः स्नेहपाशो दाशार्हवृष्ण्यन्धकसात्वतेषु ।प्रसारितः सृष्टिविवृद्धये त्वया स्वमायया ह्यात्मसुबोधहेतिना॥ 39 ॥

vṛkṇaśca me sudṛḍhaḥ snehapāśo dāśārhavṛṣṇyandhakasātvateṣu | prasāritaḥ sṛṣṭivivṛddhaye tvayā svamāyayā hyātmasubodhahetinā

नमोऽस्तु ते महायोगिन् प्रपन्नमनुशाधि माम् ।यथा त्वच्चरणाम्भोजे रतिः स्यादनपायिनी॥ 40 ॥

namo'stu te mahāyogin prapannamanuśādhi mām | yathā tvaccaraṇāmbhoje ratiḥ syādanapāyinī

गच्छोद्धव मयाऽऽदिष्टो बदर्याख्यं ममाश्रमम् ।तत्र मत्पादतीर्थोदे स्नानोपस्पर्शनैः शुचिः॥ 41 ॥

gacchoddhava mayā''diṣṭo badaryākhyaṃ mamāśramam | tatra matpādatīrthode snānopasparśanaiḥ śuciḥ

ईक्षयालकनन्दाया विधूताशेषकल्मषः ।वसानो वल्कलान्यङ्ग वन्यभुक् सुखनिःस्पृहः॥ 42 ॥

īkṣayālakanandāyā vidhūtāśeṣakalmaṣaḥ | vasāno valkalānyaṅga vanyabhuk sukhaniḥspṛhaḥ

तितिक्षुर्द्वन्द्वमात्राणां सुशीलः संयतेन्द्रियः ।शान्तः समाहितधिया ज्ञानविज्ञानसंयुतः॥ 43 ॥

titikṣurdvandvamātrāṇāṃ suśīlaḥ saṃyatendriyaḥ | śāntaḥ samāhitadhiyā jñānavijñānasaṃyutaḥ

मत्तोऽनुशिक्षितं यत्ते विविक्तमनुभावयन् ।मय्यावेशितवाक् चित्तो मद्धर्मनिरतो भव ।अतिव्रज्य गतीस्तिस्रो मामेष्यसि ततः परम्॥ 44 ॥

matto'nuśikṣitaṃ yatte viviktamanubhāvayan | mayyāveśitavāk citto maddharmanirato bhava | ativrajya gatīstisro māmeṣyasi tataḥ param

स एवमुक्तो हरिमेधसोद्धवः प्रदक्षिणं तं परिसृत्य पादयोः ।शिरो निधायाश्रुकलाभिरार्द्रधी- र्न्यषिञ्चदद्वन्द्वपरोऽप्यपक्रमे॥ 45 ॥

sa evamukto harimedhasoddhavaḥ pradakṣiṇaṃ taṃ parisṛtya pādayoḥ | śiro nidhāyāśrukalābhirārdradhī- rnyaṣiñcadadvandvaparo'pyapakrame

सुदुस्त्यजस्नेहवियोगकातरो न शक्नुवंस्तं परिहातुमातुरः ।कृच्छ्रं ययौ मूर्धनि भर्तृपादुके बिभ्रन्नमस्कृत्य ययौ पुनः पुनः॥ 46 ॥

sudustyajasnehaviyogakātaro na śaknuvaṃstaṃ parihātumāturaḥ | kṛcchraṃ yayau mūrdhani bhartṛpāduke bibhrannamaskṛtya yayau punaḥ punaḥ

ततस्तमन्तर्हृदि सन्निवेश्य गतो महाभागवतो विशालाम् ।यथोपदिष्टां जगदेकबन्धुना तपः समास्थाय हरेरगाद्गतिम्॥ 47 ॥

tatastamantarhṛdi sanniveśya gato mahābhāgavato viśālām | yathopadiṣṭāṃ jagadekabandhunā tapaḥ samāsthāya hareragādgatim

य एतदानन्दसमुद्रसम्भृतं ज्ञानामृतं भागवताय भाषितम् ।कृष्णेन योगेश्वरसेविताङ्घ्रिणा सच्छ्रद्धयाऽऽसेव्य जगद्विमुच्यते॥ 48 ॥

ya etadānandasamudrasambhṛtaṃ jñānāmṛtaṃ bhāgavatāya bhāṣitam | kṛṣṇena yogeśvarasevitāṅghriṇā sacchraddhayā''sevya jagadvimucyate

भवभयमपहन्तुं ज्ञानविज्ञानसारं निगमकृदुपजह्रे भृङ्गवद्वेदसारम् ।अमृतमुदधितश्चापाययद्भृत्यवर्गान् पुरुषमृषभमाद्यं कृष्णसंज्ञं नतोऽस्मि॥ 49 ॥

bhavabhayamapahantuṃ jñānavijñānasāraṃ nigamakṛdupajahre bhṛṅgavadvedasāram | amṛtamudadhitaścāpāyayadbhṛtyavargān puruṣamṛṣabhamādyaṃ kṛṣṇasaṃjñaṃ nato'smi

संहितायामेकादशस्कन्धे एकोनत्रिंशोऽध्यायः॥ 29b ॥

saṃhitāyāmekādaśaskandhe ekonatriṃśo'dhyāyaḥ